پايان تعطيلي‌هاي مكرر مدارس؛ آموزش‌وپرورش به دنبال راهكار جايگزين
تعطيلي مدارس طي سال‌هاي اخير به يكي از مسائل تكرارشونده نظام آموزشي ايران تبديل شده است؛ از آلودگي هوا و گردوغبار گرفته تا كمبود انرژي و بحران‌هاي مقطعي. هرچند تعطيلي در شرايط اضطراري با هدف حفاظت از سلامت دانش‌آموزان يا مديريت بحران انجام مي‌شود، اما تكرار اين تصميم، هزينه‌اي فراتر از چند روز تعطيلي دارد؛ چراكه هر وقفه در آموزش حضوري مي‌تواند روند يادگيري را مختل كند و بخشي از دانش‌آموزان را از مسير عادي تحصيل عقب بيندازد. حالا وزارت آموزش‌وپرورش تلاش دارد اين رويكرد را تغيير دهد و تعطيلي مدارس را از يك تصميم نسبتاً سريع در زمان بروز بحران، به آخرين گزينه تبديل كند. مسوولان اين وزارتخانه با استناد به تجربه كرونا و پيامدهاي آموزشي تعطيلي طولاني‌مدت مدارس، بر ضرورت استمرار آموزش حضوري تأكيد دارند.يكي از مهم‌ترين اظهارات اخير درباره ابعاد تعطيلي مدارس، از سوي عليرضا كاظمي، وزير آموزش‌وپرورش، مطرح شده است. او ۲۳ شهريور امسال در نشست شوراي عالي آموزش‌وپرورش اعلام كرد كه بر اساس گزارش بررسي ميزان تعطيلي مدارس در ايران و ساير كشورها، مدارس ايران حدود ۵۵۰ روز تعطيل بوده‌اند. به گفته كاظمي، اين ميزان در مقايسه با برخي كشورها قابل توجه است؛ به‌طوري كه چين در دوران كرونا كمتر از نصف ايران و ژاپن كمتر از ۱۰۰ روز مدارس خود را تعطيل كرده‌اند. اين اعداد صرفاً بيانگر تفاوت تعداد روزهاي تعطيلي نيست، بلكه نشان‌دهنده تفاوت رويكرد نظام‌هاي آموزشي در مواجهه با بحران نيز هست. در برخي كشورها تلاش شده حتي در شرايط دشوار، آموزش با تغيير شيوه فعاليت مدارس ادامه پيدا كند؛ در حالي كه در ايران تعطيلي مدارس در بسياري از بحران‌ها به يكي از نخستين گزينه‌ها تبديل شده است. كاظمي پيش‌تر از ارايه گزارشي درباره وضعيت تعطيلي مدارس به دولت نيز خبر داده بود. بر اساس اظهارات او، با تصميم دولت، مرجعيت تصميم‌گيري درباره تعطيلي مدارس به آموزش‌وپرورش واگذار شده تا شاخص‌ها و معيارهاي تعطيلي مورد بازنگري قرار گيرد. كرونا؛ تجربه‌اي كه هنوز تمام نشده است اگر قرار باشد يك دوره به عنوان مهم‌ترين نمونه آثار تعطيلي گسترده مدارس مورد بررسي قرار گيرد، بدون ترديد دوران كرونا يكي از اصلي‌ترين نمونه‌هاست. مدارس ايران براي مدت طولاني تعطيل شدند و آموزش مجازي جايگزين كلاس‌هاي حضوري شد. اگرچه استفاده از آموزش غيرحضوري در آن شرايط اجتناب‌ناپذير بود، اما تفاوت دسترسي دانش‌آموزان به اينترنت، تجهيزات آموزشي و محيط مناسب براي مطالعه باعث شد همه دانش‌آموزان به يك اندازه از آموزش مجازي بهره‌مند نشوند. رضوان حكيم‌زاده، معاون آموزش ابتدايي وزارت آموزش‌وپرورش، نيز با اشاره به همين تجربه گفته است ايران در دوران كرونا يكي از بالاترين ميزان تعطيلي مدارس را تجربه كرد و در حالي كه بسياري از كشورها تلاش كردند مدارس را سريع‌تر بازگشايي كنند، در ايران هر بار موضوع بازگشايي مدارس با مخالفت‌هايي مواجه مي‌شد. او همچنين عملكرد ضعيف‌تر دانش‌آموزان ايراني در ارزيابي‌هاي بين‌المللي تيمز و پرلز را از جمله پيامدهايي دانسته كه بايد در بررسي آثار تعطيلي مدارس مورد توجه قرار گيرد. افت نمرات تيمز؛ زنگ خطر براي آموزش نگاهي به نتايج آزمون تيمز ۲۰۲۳ نيز تصويري نگران‌كننده از وضعيت يادگيري دانش‌آموزان ايراني ارايه مي‌دهد. بر اساس داده‌هاي مورد اشاره در گزارش‌هاي آموزشي، نمره رياضي دانش‌آموزان پايه چهارم ايران از ۴۴۳ در سال ۲۰۱۹ به ۴۲۰ در سال ۲۰۲۳ رسيده است. در علوم اين پايه نيز نمره از ۴۴۱ به ۴۳۲ كاهش يافته است. در پايه هشتم نيز وضعيت مشابهي ديده مي‌شود؛ نمره رياضي از ۴۴۶ به ۴۲۳ و نمره علوم از ۴۴۹ به ۴۱۹ كاهش يافته است. اين ارقام به‌تنهايي نمي‌توانند رابطه علت و معلولي ميان تعطيلي مدارس و افت عملكرد دانش‌آموزان را اثبات كنند، اما در كنار ساير شواهد، ضرورت توجه به استمرار آموزش را نشان مي‌دهند. به‌ويژه آنكه هرگونه وقفه در آموزش براي دانش‌آموزاني كه از ابتدا با ضعف آموزشي يا امكانات محدودتر مواجه‌اند، مي‌تواند پيامد بيشتري داشته باشد.با نزديك شدن به ماه‌هاي سرد سال، آلودگي هوا بار ديگر به يكي از دغدغه‌هاي اصلي مدارس تبديل مي‌شود. در سال‌هاي گذشته، افزايش شاخص آلودگي هوا در بسياري از شهرها به تعطيلي مدارس منجر شده است؛ تصميمي كه از منظر سلامت دانش‌آموزان قابل درك است، اما از منظر آموزشي هزينه‌هايي نيز به همراه دارد. اكنون وزارت آموزش‌وپرورش اعلام كرده كه قصد دارد رويكرد متفاوتي در پيش بگيرد. عليرضا كاظمي، وزير آموزش‌وپرورش، در اظهارات اخير خود تأكيد كرده است كه سياست اين وزارتخانه استمرار آموزش حضوري است و تا زماني كه شرايط به وضعيت اضطراري و سخت نرسيده، نبايد آموزش غيرحضوري مطرح شود. او تعطيلي مدارس را آخرين راه‌حل دانسته و در مواجهه با آلودگي هوا و گردوغبار، راهكارهايي مانند استفاده از ماسك و مديريت فعاليت دانش‌آموزان در فضاهاي باز را مورد توجه قرار داده است. هزينه پنهان تعطيلي مدارس تعطيلي مدارس فقط به معناي از دست رفتن چند روز كلاس درس نيست. هر روز تعطيلي مي‌تواند نياز به جبران برنامه آموزشي را افزايش دهد و فشار بيشتري بر معلمان و دانش‌آموزان وارد كند. از سوي ديگر، آموزش غيرحضوري براي همه خانواده‌ها يكسان نيست. خانواده‌اي كه به اينترنت مناسب، تلفن همراه، رايانه و فضاي آرام براي مطالعه دسترسي دارد، شرايط متفاوتي با خانواده‌اي دارد كه حتي تأمين ابزارهاي اوليه آموزشي برايش دشوار است. به همين دليل، تعطيلي مدارس مي‌تواند شكاف آموزشي را نيز افزايش دهد. دانش‌آموزاني كه از كلاس حضوري بيشتري بهره مي‌برند و در خانه نيز امكان دريافت آموزش تكميلي دارند، احتمالاً فرصت بيشتري براي جبران عقب‌ماندگي‌ها خواهند داشت؛ در مقابل، دانش‌آموزان كم‌برخوردار ممكن است با هر وقفه آموزشي، فاصله بيشتري از برنامه درسي پيدا كنند. پايان تعطيلي مدارس؛ با چه سازوكاري؟ آنچه از مواضع اخير وزارت آموزش‌وپرورش برمي‌آيد، تلاش براي تغيير يك رويه قديمي است؛ رويه‌اي كه در آن مدرسه نخستين بخش از فعاليت‌هاي عمومي بود كه با وقوع بحران متوقف مي‌شد. اما پايان تعطيلي‌هاي مكرر تنها با اعلام «تعطيل نكنيد» امكان‌پذير نيست. براي استمرار آموزش در شرايط بحراني بايد دستورالعمل‌هاي مشخصي براي هر بحران وجود داشته باشد؛ از آلودگي هوا و گردوغبار گرفته تا ناترازي انرژي و ساير حوادث. اكنون آموزش‌وپرورش در نقطه‌اي قرار گرفته كه بايد ميان دو ضرورت تعادل ايجاد كند؛ حفاظت از سلامت دانش‌آموزان و حفظ جريان آموزش. اگر تعطيلي واقعاً به آخرين راهكار تبديل شود و در كنار آن براي شرايط بحراني برنامه عملياتي وجود داشته باشد، مي‌توان اميدوار بود كه بحران‌هاي بعدي به قيمت از دست رفتن روزهاي بيشتري از آموزش دانش‌آموزان تمام نشود.
تعطيلي مدارس طي سال‌هاي اخير به يكي از مسائل تكرارشونده نظام آموزشي ايران تبديل شده است؛ از آلودگي هوا و گردوغبار گرفته تا كمبود انرژي و بحران‌هاي مقطعي. هرچند تعطيلي در شرايط اضطراري با هدف حفاظت از سلامت دانش‌آموزان يا مديريت بحران انجام مي‌شود، اما تكرار اين تصميم، هزينه‌اي فراتر از چند روز تعطيلي دارد؛ چراكه هر وقفه در آموزش حضوري مي‌تواند روند يادگيري را مختل كند و بخشي از دانش‌آموزان را از مسير عادي تحصيل عقب بيندازد.
حالا وزارت آموزش‌وپرورش تلاش دارد اين رويكرد را تغيير دهد و تعطيلي مدارس را از يك تصميم نسبتاً سريع در زمان بروز بحران، به آخرين گزينه تبديل كند. مسوولان اين وزارتخانه با استناد به تجربه كرونا و پيامدهاي آموزشي تعطيلي طولاني‌مدت مدارس، بر ضرورت استمرار آموزش حضوري تأكيد دارند.يكي از مهم‌ترين اظهارات اخير درباره ابعاد تعطيلي مدارس، از سوي عليرضا كاظمي، وزير آموزش‌وپرورش، مطرح شده است. او ۲۳ شهريور امسال در نشست شوراي عالي آموزش‌وپرورش اعلام كرد كه بر اساس گزارش بررسي ميزان تعطيلي مدارس در ايران و ساير كشورها، مدارس ايران حدود ۵۵۰ روز تعطيل بوده‌اند. به گفته كاظمي، اين ميزان در مقايسه با برخي كشورها قابل توجه است؛ به‌طوري كه چين در دوران كرونا كمتر از نصف ايران و ژاپن كمتر از ۱۰۰ روز مدارس خود را تعطيل كرده‌اند. اين اعداد صرفاً بيانگر تفاوت تعداد روزهاي تعطيلي نيست، بلكه نشان‌دهنده تفاوت رويكرد نظام‌هاي آموزشي در مواجهه با بحران نيز هست. در برخي كشورها تلاش شده حتي در شرايط دشوار، آموزش با تغيير شيوه فعاليت مدارس ادامه پيدا كند؛ در حالي كه در ايران تعطيلي مدارس در بسياري از بحران‌ها به يكي از نخستين گزينه‌ها تبديل شده است. كاظمي پيش‌تر از ارايه گزارشي درباره وضعيت تعطيلي مدارس به دولت نيز خبر داده بود. بر اساس اظهارات او، با تصميم دولت، مرجعيت تصميم‌گيري درباره تعطيلي مدارس به آموزش‌وپرورش واگذار شده تا شاخص‌ها و معيارهاي تعطيلي مورد بازنگري قرار گيرد.
كرونا؛ تجربه‌اي كه هنوز تمام نشده است
اگر قرار باشد يك دوره به عنوان مهم‌ترين نمونه آثار تعطيلي گسترده مدارس مورد بررسي قرار گيرد، بدون ترديد دوران كرونا يكي از اصلي‌ترين نمونه‌هاست. مدارس ايران براي مدت طولاني تعطيل شدند و آموزش مجازي جايگزين كلاس‌هاي حضوري شد. اگرچه استفاده از آموزش غيرحضوري در آن شرايط اجتناب‌ناپذير بود، اما تفاوت دسترسي دانش‌آموزان به اينترنت، تجهيزات آموزشي و محيط مناسب براي مطالعه باعث شد همه دانش‌آموزان به يك اندازه از آموزش مجازي بهره‌مند نشوند. رضوان حكيم‌زاده، معاون آموزش ابتدايي وزارت آموزش‌وپرورش، نيز با اشاره به همين تجربه گفته است ايران در دوران كرونا يكي از بالاترين ميزان تعطيلي مدارس را تجربه كرد و در حالي كه بسياري از كشورها تلاش كردند مدارس را سريع‌تر بازگشايي كنند، در ايران هر بار موضوع بازگشايي مدارس با مخالفت‌هايي مواجه مي‌شد. او همچنين عملكرد ضعيف‌تر دانش‌آموزان ايراني در ارزيابي‌هاي بين‌المللي تيمز و پرلز را از جمله پيامدهايي دانسته كه بايد در بررسي آثار تعطيلي مدارس مورد توجه قرار گيرد.
افت نمرات تيمز؛ زنگ خطر براي آموزش
نگاهي به نتايج آزمون تيمز ۲۰۲۳ نيز تصويري نگران‌كننده از وضعيت يادگيري دانش‌آموزان ايراني ارايه مي‌دهد. بر اساس داده‌هاي مورد اشاره در گزارش‌هاي آموزشي، نمره رياضي دانش‌آموزان پايه چهارم ايران از ۴۴۳ در سال ۲۰۱۹ به ۴۲۰ در سال ۲۰۲۳ رسيده است. در علوم اين پايه نيز نمره از ۴۴۱ به ۴۳۲ كاهش يافته است. در پايه هشتم نيز وضعيت مشابهي ديده مي‌شود؛ نمره رياضي از ۴۴۶ به ۴۲۳ و نمره علوم از ۴۴۹ به ۴۱۹ كاهش يافته است. اين ارقام به‌تنهايي نمي‌توانند رابطه علت و معلولي ميان تعطيلي مدارس و افت عملكرد دانش‌آموزان را اثبات كنند، اما در كنار ساير شواهد، ضرورت توجه به استمرار آموزش را نشان مي‌دهند. به‌ويژه آنكه هرگونه وقفه در آموزش براي دانش‌آموزاني كه از ابتدا با ضعف آموزشي يا امكانات محدودتر مواجه‌اند، مي‌تواند پيامد بيشتري داشته باشد.با نزديك شدن به ماه‌هاي سرد سال، آلودگي هوا بار ديگر به يكي از دغدغه‌هاي اصلي مدارس تبديل مي‌شود. در سال‌هاي گذشته، افزايش شاخص آلودگي هوا در بسياري از شهرها به تعطيلي مدارس منجر شده است؛ تصميمي كه از منظر سلامت دانش‌آموزان قابل درك است، اما از منظر آموزشي هزينه‌هايي نيز به همراه دارد. اكنون وزارت آموزش‌وپرورش اعلام كرده كه قصد دارد رويكرد متفاوتي در پيش بگيرد. عليرضا كاظمي، وزير آموزش‌وپرورش، در اظهارات اخير خود تأكيد كرده است كه سياست اين وزارتخانه استمرار آموزش حضوري است و تا زماني كه شرايط به وضعيت اضطراري و سخت نرسيده، نبايد آموزش غيرحضوري مطرح شود. او تعطيلي مدارس را آخرين راه‌حل دانسته و در مواجهه با آلودگي هوا و گردوغبار، راهكارهايي مانند استفاده از ماسك و مديريت فعاليت دانش‌آموزان در فضاهاي باز را مورد توجه قرار داده است.
هزينه پنهان تعطيلي مدارس
تعطيلي مدارس فقط به معناي از دست رفتن چند روز كلاس درس نيست. هر روز تعطيلي مي‌تواند نياز به جبران برنامه آموزشي را افزايش دهد و فشار بيشتري بر معلمان و دانش‌آموزان وارد كند. از سوي ديگر، آموزش غيرحضوري براي همه خانواده‌ها يكسان نيست. خانواده‌اي كه به اينترنت مناسب، تلفن همراه، رايانه و فضاي آرام براي مطالعه دسترسي دارد، شرايط متفاوتي با خانواده‌اي دارد كه حتي تأمين ابزارهاي اوليه آموزشي برايش دشوار است. به همين دليل، تعطيلي مدارس مي‌تواند شكاف آموزشي را نيز افزايش دهد. دانش‌آموزاني كه از كلاس حضوري بيشتري بهره مي‌برند و در خانه نيز امكان دريافت آموزش تكميلي دارند، احتمالاً فرصت بيشتري براي جبران عقب‌ماندگي‌ها خواهند داشت؛ در مقابل، دانش‌آموزان كم‌برخوردار ممكن است با هر وقفه آموزشي، فاصله بيشتري از برنامه درسي پيدا كنند.
پايان تعطيلي مدارس؛ با چه سازوكاري؟
آنچه از مواضع اخير وزارت آموزش‌وپرورش برمي‌آيد، تلاش براي تغيير يك رويه قديمي است؛ رويه‌اي كه در آن مدرسه نخستين بخش از فعاليت‌هاي عمومي بود كه با وقوع بحران متوقف مي‌شد. اما پايان تعطيلي‌هاي مكرر تنها با اعلام «تعطيل نكنيد» امكان‌پذير نيست. براي استمرار آموزش در شرايط بحراني بايد دستورالعمل‌هاي مشخصي براي هر بحران وجود داشته باشد؛ از آلودگي هوا و گردوغبار گرفته تا ناترازي انرژي و ساير حوادث. اكنون آموزش‌وپرورش در نقطه‌اي قرار گرفته كه بايد ميان دو ضرورت تعادل ايجاد كند؛ حفاظت از سلامت دانش‌آموزان و حفظ جريان آموزش. اگر تعطيلي واقعاً به آخرين راهكار تبديل شود و در كنار آن براي شرايط بحراني برنامه عملياتي وجود داشته باشد، مي‌توان اميدوار بود كه بحران‌هاي بعدي به قيمت از دست رفتن روزهاي بيشتري از آموزش دانش‌آموزان تمام نشود.
