قيمت شيرخشك روي كاغذ كنترل شد
شيرخشك، برخلاف بسياري از كالاهاي مصرفي، محصولي نيست كه خانواده بتواند خريد آن را به زمان ديگري موكول كند.
ثبت قيمت‌ها ابزاري براي نظارت يا حذف بازار غير رسمي
شيرخشك، برخلاف بسياري از كالاهاي مصرفي، محصولي نيست كه خانواده بتواند خريد آن را به زمان ديگري موكول كند. براي خانواده‌اي كه نوزادش به شيرخشك وابسته است، نبود محصول در داروخانه يا افزايش قيمت آن مستقيماً به مساله تغذيه كودك تبديل مي‌شود. اين حساسيت در مورد شيرخشك‌هاي رژيمي و تخصصي چند برابر است؛ محصولاتي كه براي همه نوزادان قابل جايگزيني نيستند و در بسياري از موارد به دنبال تشخيص پزشك براي آلرژي، اختلالات گوارشي يا برخي بيماري‌هاي متابوليك مورد استفاده قرار مي‌گيرند. حالا سازمان غذا و دارو اعلام كرده قيمت شيرخشك‌هاي رگولار و رژيمي توليد داخل و وارداتي، پس از تصويب در كميسيون قانوني قيمت‌گذاري، در سامانه زنجيره تأمين TTAC ثبت خواهد شد و همين قيمت، مبناي نظارت و كنترل قرار مي‌گيرد. به گفته شهرام شعيبي، مديركل فرآورده‌هاي طبيعي، سنتي، مكمل و شيرخشك سازمان غذا و دارو، شركت‌ها مي‌توانند قيمت را با قالب‌هاي ديگري نيز روي بسته‌بندي درج كنند و ملاك اصلي، قيمت ثبت‌شده در سامانه TTAC خواهد بود. اين تصميم از يك سو مي‌تواند روند عرضه و استفاده از ذخاير راهبردي شيرخشك را تسهيل كند، اما از سوي ديگر يك پرسش جدي ايجاد مي‌كند: آيا ثبت قيمت در سامانه مي‌تواند به‌تنهايي مانع شكل‌گيري بازار سياه و فروش شيرخشك با قيمت‌هاي بالاتر شود؟
قيمت دستوري؛ يك طرف ماجرا
عرضه طرف ديگر
قيمت‌گذاري دستوري زماني مي‌تواند به مصرف‌كننده كمك كند كه قيمت مصوب با سازوكار موثر براي تأمين و توزيع همراه باشد. اگر محصول به اندازه كافي در شبكه رسمي وجود داشته باشد، ثبت قيمت مي‌تواند از دريافت مبلغ اضافه توسط فروشنده جلوگيري كند و امكان برخورد با گران‌فروشي را افزايش دهد. اما اگر محصول كمياب شود، داستان پيچيده‌تر خواهد شد. در چنين شرايطي ممكن است يك محصول روي كاغذ قيمت مشخصي داشته باشد، اما خانواده براي پيدا كردن آن مجبور شود چند داروخانه را جست‌وجو كند يا از شبكه‌هاي غيررسمي خريد كند. در اين حالت، فاصله ميان «قيمت رسمي» و «قيمت واقعي پرداخت‌شده» افزايش پيدا مي‌كند. تجربه كمبود شيرخشك‌هاي رژيمي نيز نشان داده كه مشكل فقط قيمت نيست. در آذر ۱۴۰۳، گزارش‌هايي درباره كسري برخي محصولات رژيمي از جمله آپتاميل پپتي و پپتي جونيور منتشر شد و حتي تأكيد شد كه برخي داروخانه‌ها موجودي اين محصولات را ندارند. در فروردين ۱۴۰۴ نيز سازمان غذا و دارو درباره تأمين آپتاميل پپتي اعلام كرد كه اين محصول در سه نوع پپتي ۱، پپتي ۲ و پپتي جونيور عرضه مي‌شود و نوع يك با كندي‌هايي در فرآيند واردات مواجه شده بود؛ موضوعي كه در برخي مناطق به كاهش سطح دسترسي انجاميد.
آيا TTAC مي‌تواند بازار سياه را مهار كند؟
پاسخ را بايد در تفاوت ميان شفافيت قيمت و وفور كالا جست‌وجو كرد. ثبت قيمت در TTAC يك ابزار نظارتي است، نه ابزار توليد يا توزيع. اين سامانه مي‌تواند مشخص كند قيمت رسمي يك محصول چقدر است و مسير عرضه آن را تا حدي قابل رديابي كند، اما به‌تنهايي نمي‌تواند تضمين كند كه قوطي شيرخشك مورد نياز خانواده در داروخانه محل زندگي او وجود دارد. براي جلوگيري از بازار سياه، دست‌كم چهار حلقه بايد همزمان فعال باشد: تأمين كافي، توزيع متناسب با نياز استان‌ها، ثبت واقعي فروش و موجودي داروخانه‌ها و نظارت بر فروش خارج از شبكه. در غير اين صورت، حتي اگر قيمت رسمي كاملاً شفاف باشد، كمبود مي‌تواند زمينه ايجاد بازار غيررسمي را فراهم كند. اين فاصله ميان «ثبت فروش» و «دسترسي واقعي» اهميت زيادي دارد. اگر سامانه نشان دهد محصولي فروخته شده اما خانواده‌اي كه نسخه يا سهميه دارد نتواند آن را تهيه كند، مساله ديگر صرفاً قيمت نيست؛ بلكه مساله كارآمدي شبكه توزيع است.
شيرخشك رژيمي؛ كالايي كه نمي‌توان به‌سادگي جايگزين كرد
اهميت موضوع در مورد شيرخشك‌هاي رژيمي بيشتر است. شيرخشك معمولي را در بسياري از موارد مي‌توان با محصول مشابه ديگري جايگزين كرد، اما اين قاعده درباره شيرخشك‌هاي تخصصي صدق نمي‌كند. دكتر حنانه بهرهمند، متخصص كودكان در اين باره به «تعادل» مي‌گويد: شيرخشك رژيمي بايد براساس تشخيص و شرايط باليني كودك انتخاب شود. در برخي شيرخواران، به‌ويژه كودكاني كه حساسيت قابل توجه به پروتئين شير گاو دارند، استفاده از فرمول معمولي مي‌تواند علائم بيماري را تشديد كند و بنابراين نمي‌توان صرفاً به دليل نبود فرآورده تخصصي، هر شيرخشك ديگري را جايگزين آن كرد.او مي‌افزايد: مساله فقط بروز علائم گوارشي نيست. اگر كودك مبتلا به آلرژي يا اختلال تغذيه‌اي براي مدت قابل توجهي غذاي مناسب دريافت نكند، ممكن است با مشكلاتي مانند اسهال و استفراغ مكرر، اختلال در جذب مواد غذايي، كاهش وزن يا اختلال در روند رشد مواجه شود. شدت پيامدها نيز به نوع بيماري، سن كودك و مدت ادامه مشكل بستگي دارد. اين متخصص كودكان تاكيد مي‌كند: در مورد نوزادان، تغذيه منظم و دريافت انرژي و مواد مغذي كافي اهميت ويژه‌اي دارد و خانواده نبايد به دليل پيدا نكردن شيرخشك تجويزشده، خودسرانه محصول ديگري را انتخاب كند. در چنين شرايطي پزشك بايد درباره جايگزين مناسب تصميم بگيرد. دكتر بهرهمند هشدار مي‌دهد: كمبود يك فرآورده تخصصي مي‌تواند فشار رواني و مالي زيادي به خانواده وارد كند؛ زيرا والدين ممكن است براي يافتن محصول مورد نياز مجبور به مراجعه به چندين داروخانه يا خريد با قيمت بالاتر شوند.
پيامدهاي نبود شيرخشك رژيمي چيست؟
او مي‌افزايد: پيامد كمبود شيرخشك رژيمي را بايد در سه سطح بررسي كرد. نخست، پيامد تغذيه‌اي است. شيرخواري كه به يك فرمول تخصصي نياز دارد اما آن را دريافت نمي‌كند، ممكن است نتواند نيازهاي غذايي خود را به شكل مناسب تأمين كند. دوم، پيامد درماني است. در كودك مبتلا به آلرژي غذايي، استفاده از فرآورده نامناسب ممكن است باعث بازگشت يا تشديد علائم شود. منابع پزشكي نيز بر استفاده از فرمول‌هاي مناسب در شيرخواران مبتلا به آلرژي پروتئين شير گاو تأكيد كرده‌اند. سوم، پيامد اقتصادي و اجتماعي است. خانواده‌اي كه بايد ماهانه چند قوطي شيرخشك تخصصي تهيه كند، با هر افزايش قيمت يا كمبود ناگهاني، هزينه بيشتري متحمل مي‌شود. اگر محصول در شبكه رسمي پيدا نشود، خطر خريد از فروشندگان غيررسمي نيز افزايش مي‌يابد.دكتر حنانه بهرهمند در ادامه اظهار مي‌دارد: اين مساله زماني جدي‌تر مي‌شود كه بدانيم برخي محصولات رژيمي در ايران وارداتي هستند و تأمين آنها به واردات، تخصيص ارز، ثبت سفارش و فرآيندهاي گمركي وابسته است. بنابراين هر اختلال در يكي از حلقه‌هاي زنجيره مي‌تواند در نهايت خود را به شكل كمبود در داروخانه نشان دهد.
افزايش قيمت؛ از كنترل رسمي
تا فشار واقعي بر خانواده
قيمت شيرخشك‌هاي رژيمي طي سال‌هاي اخير نيز به يكي از دغدغه‌هاي خانواده‌ها تبديل شده است. برخي گزارش‌هاي بازار از افزايش قابل توجه قيمت اين محصولات در سال‌هاي اخير خبر داده‌اند؛ به‌گونه‌اي كه متوسط قيمت شيرخشك‌هاي رژيمي در برخي گزارش‌ها از حدود ۲ ميليون تومان در سال ۱۴۰۳ به حدود ۳ ميليون تومان در سال ۱۴۰۴ و بيش از ۴ ميليون تومان در سال ۱۴۰۵ رسيده است. اين ارقام ميانگين بازار هستند و الزاماً معادل قيمت رسمي يا قيمت همه برندها نيستند. از همين‌جا مي‌توان به يكي از مشكلات اصلي قيمت‌گذاري دستوري رسيد: قيمت مصوب لزوماً همان هزينه‌اي نيست كه خانواده در شرايط كمبود پرداخت مي‌كند. اگر عرضه منظم باشد، قيمت مصوب اثر خود را نشان مي‌دهد؛ اما اگر محصول كمياب شود، بازار ثانويه شكل مي‌گيرد و قيمت واقعي از قيمت رسمي فاصله مي‌گيرد.
قيمت در سامانه؛ شرط لازم اما كافي نيست
تصميم جديد سازمان غذا و دارو از يك جهت مي‌تواند يك گام رو به جلو براي شفافيت باشد. وقتي قيمت رسمي يك محصول در سامانه ثبت شده باشد، داروخانه و مصرف‌كننده مبناي مشخصي براي مقايسه دارند و امكان شناسايي تخلف قيمتي بيشتر مي‌شود. اما شرط موفقيت اين سياست، اتصال قيمت به موجودي و فروش واقعي است. اگر سامانه تنها قيمت را نشان دهد اما اطلاعات موجودي داروخانه‌ها با تأخير ثبت شود، خانواده همچنان نمي‌داند براي پيدا كردن شيرخشك مورد نياز خود به كجا مراجعه كند. از طرف ديگر، اگر عرضه يك محصول در يك منطقه بسيار كمتر از نياز باشد، حتي قيمت‌گذاري دقيق نيز نمي‌تواند مانع شكل‌گيري تقاضاي مازاد و بازار غيررسمي شود. در مورد فرآورده‌هاي متابوليك و برخي شيرخشك‌هاي رژيمي نيز سازمان غذا و دارو اخيراً بر نسخه پزشك، ويزيت دوره‌اي و ثبت‌نام در سامانه حامي تأكيد كرده است. اين سازوكار با هدف پايش وضعيت بيمار، مديريت سهميه و ساماندهي توزيع طراحي شده. بنابراين سياست مطلوب بايد از «قيمت‌گذاري» به سمت مديريت كامل زنجيره تأمين حركت كند؛ يعني از لحظه ورود ماده اوليه يا محصول وارداتي تا توليد، واردات، انبار، توزيع، داروخانه و فروش به مصرف‌كننده. در نهايت اگر قيمت سامانه‌اي با موجودي واقعي، توزيع متناسب با نياز و نظارت بر فروش همراه شود، TTAC مي‌تواند به ابزار مهمي براي مقابله با گران‌فروشي و بخشي از بازار غيررسمي تبديل شود. اما اگر قيمت ثبت شود و محصول در قفسه داروخانه وجود نداشته باشد، خانواده همچنان با همان مساله قديمي روبرو خواهد بود: شيرخشك مورد نياز كودك پيدا نمي‌شود و قيمت رسمي نيز در چنين شرايطي كاركرد خود را از دست مي‌دهد.
