شيخ‌بهايي از ايده تا بازار؛ يك ميليارد تومان براي رتبه اول
بيستمين جشنواره ملي فن‌آفريني شيخ‌بهايي در حالي ششم و هفتم آبان‌ماه در اصفهان برگزار مي‌شود كه اين رويداد پس از بيش از دو دهه فعاليت، ديگر صرفاً محلي براي معرفي ايده‌ها و طرح‌هاي فناورانه نيست؛ بلكه به يكي از حلقه‌هاي اتصال ميان دانشگاه، شركت‌هاي فناور، سرمايه‌گذاران و بازار تبديل شده است. جشنواره‌اي كه در نخستين سال‌هاي فعاليت با تمركز بر فرهنگ كارآفريني و حمايت از ايده‌هاي نو شكل گرفت، به تدريج مسير خود را به سمت فناوري، نوآوري، تجاري‌سازي و اقتصاد دانش‌بنيان تغيير داد و اكنون در بيستمين دوره، ۴۱۱ طرح را به مرحله داوري رسانده است.
اين جشنواره طي سال‌ها تلاش كرده خود را با تحولات زيست‌بوم فناوري كشور هماهنگ كند
تعادل|
بيستمين جشنواره ملي فن‌آفريني شيخ‌بهايي در حالي ششم و هفتم آبان‌ماه در اصفهان برگزار مي‌شود كه اين رويداد پس از بيش از دو دهه فعاليت، ديگر صرفاً محلي براي معرفي ايده‌ها و طرح‌هاي فناورانه نيست؛ بلكه به يكي از حلقه‌هاي اتصال ميان دانشگاه، شركت‌هاي فناور، سرمايه‌گذاران و بازار تبديل شده است. جشنواره‌اي كه در نخستين سال‌هاي فعاليت با تمركز بر فرهنگ كارآفريني و حمايت از ايده‌هاي نو شكل گرفت، به تدريج مسير خود را به سمت فناوري، نوآوري، تجاري‌سازي و اقتصاد دانش‌بنيان تغيير داد و اكنون در بيستمين دوره، ۴۱۱ طرح را به مرحله داوري رسانده است.
سابقه اين رويداد به سال‌هاي فعاليت شهرك علمي و تحقيقاتي اصفهان بازمي‌گردد. بر اساس آرشيو جشنواره، نخستين جشنواره كارآفريني شيخ‌بهايي در ارديبهشت ۱۳۸۳ برگزار شد؛ هرچند ريشه‌هاي شكل‌گيري آن به فعاليت‌هاي شهرك علمي و تحقيقاتي اصفهان و تحولات اين مجموعه در دهه‌هاي پيش از آن بازمي‌گردد. در نخستين دوره، بخش‌هايي مانند طراحان كسب‌وكار، كارآفرينان و حاميان كارآفريني در جشنواره حضور داشتند. هدف اصلي نيز ترويج كارآفريني، نوآوري و ايجاد ارتباط ميان صاحبان ايده و حاميان آنها بود.
در سال‌هاي بعد، اين رويداد به تدريج از يك جشنواره صرفاً كارآفريني فاصله گرفت و فناوري و تجاري‌سازي به بخش مهمي از هويت آن تبديل شد. استمرار برگزاري جشنواره و شكل‌گيري آرشيوي از دوره‌هاي مختلف، نشان مي‌دهد كه شيخ‌بهايي طي اين سال‌ها تلاش كرده خود را با تحولات زيست‌بوم فناوري كشور هماهنگ كند؛ از حمايت از ايده‌هاي اوليه تا توجه به شركت‌هايي كه محصول خود را وارد بازار كرده‌اند. آرشيو رسمي جشنواره نيز برگزاري دوره‌هاي متعدد از سال ۱۳۸۳ تا دوره نوزدهم در سال ۱۴۰۴ را ثبت كرده است.
جشنواره‌اي فراتر از يك جايزه
اهميت جشنواره شيخ‌بهايي را نمي‌توان تنها با رقم جوايز آن سنجيد. در شرايطي كه بسياري از ايده‌هاي فناورانه در ايران در فاصله ميان آزمايشگاه و بازار متوقف مي‌شوند، چنين رويدادهايي تلاش مي‌كنند اين فاصله را كاهش دهند. يك طرح ممكن است از نظر علمي قابل توجه باشد، اما بدون سرمايه، مشتري، مدل كسب‌وكار و امكان توليد انبوه، الزاماً به يك محصول اقتصادي تبديل نمي‌شود.به همين دليل، يكي از مهم‌ترين پيامدهاي جشنواره طي سال‌هاي فعاليت، ايجاد فضايي براي ديده‌شدن طرح‌هايي است كه ممكن است در شرايط عادي دسترسي محدودي به سرمايه‌گذاران يا بازار داشته باشند. برگزاري نمايشگاه فناوري، نشست‌هاي انتقال تجربه، حضور سرمايه‌گذاران و ايجاد فرصت براي معرفي شركت‌ها، بخش‌هايي از همين كاركرد را تشكيل مي‌دهد.در واقع، جشنواره تلاش مي‌كند نقش يك «پل» را ميان سه ضلع اصلي اكوسيستم نوآوري ايفا كند: ايده و فناوري، سرمايه و بازار. اين نقش در دوره بيستم پررنگ‌تر شده است؛ چراكه علاوه بر رقابت طرح‌ها، موضوع سرمايه‌گذاري و تجاري‌سازي نيز در مركز توجه قرار گرفته است.
۴۱۱ طرح در رقابت بيستم
در بيستمين دوره، ۴۱۱ طرح به مرحله داوري راه يافته‌اند؛ رقمي كه نسبت به دوره قبل رشد قابل توجهي دارد. بر اساس اعلام دبير جشنواره، در دوره نوزدهم از حدود ۴۸۰ طرح ثبت‌شده، ۲۱۱ طرح به مرحله داوري رسيده بودند، در حالي كه اين تعداد در دوره بيستم به ۴۱۱ طرح افزايش يافته است.از مجموع طرح‌هاي راه‌يافته به مرحله داوري امسال، ۲۲۵ طرح در بخش طراحان كسب‌وكار و ۱۸۶ طرح در بخش فن‌آفريني و تجاري‌سازي فناوري قرار گرفته‌اند.بخش مسابقه‌اي جشنواره در سه حوزه صنعت، كشاورزي و خدمات برگزار مي‌شود. در بخش طراحان كسب‌وكار، بيشتر تمركز بر شركت‌ها و نوآفريناني است كه ايده يا طرح فناورانه آنها امكان‌سنجي شده و براي ورود به مرحله تجاري‌سازي يا جذب سرمايه آماده‌اند.در بخش فن‌آفريني و تجاري‌سازي فناوري، اما شرايط متفاوت است. شركت‌كنندگان در اين بخش بايد دست‌كم يك محصول تجاري‌سازي‌شده مبتني بر نوآوري و فناوري داشته باشند. به اين ترتيب، جشنواره ميان «ايده‌اي كه هنوز در مسير بازار قرار نگرفته» و «فناوري‌اي كه محصول آن به بازار رسيده» تفكيك ايجاد كرده است.
اين تفكيك از منظر اقتصادي اهميت دارد؛ زيرا نيازهاي يك استارتاپ در مرحله ايده با نيازهاي يك شركت داراي محصول تجاري كاملاً يكسان نيست. گروه اول به سرمايه اوليه، مشاوره، شبكه‌سازي و مدل كسب‌وكار نياز دارد و گروه دوم بيشتر با مسائلي مانند توسعه بازار، تأمين مالي رشد، صادرات و افزايش ظرفيت توليد مواجه است.
اصفهان و خوزستان در صدر
يكي ديگر از تفاوت‌هاي دوره بيستم، تأكيد بيشتر بر مشاركت استاني است. فرايند ثبت‌نام و ارزيابي با هدايت معاونت فناوري و نوآوري وزارت علوم و با مشاركت پارك‌هاي علم و فناوري استان‌ها انجام شده است.در ميان استان‌هاي داراي بيشترين طرح ثبت‌شده، اصفهان با ۴۷ طرح در جايگاه نخست قرار دارد. از اين تعداد، ۲۲ طرح مربوط به بخش طراحان كسب‌وكار و ۲۵ طرح مربوط به بخش فن‌آفريني و تجاري‌سازي فناوري است.
خوزستان با ۴۱ طرح در رتبه بعدي قرار گرفته است؛ استاني كه ۳۲ طرح در بخش طراحان كسب‌وكار و ۹ طرح در بخش فن‌آفريني و تجاري‌سازي ثبت كرده است.
پس از آنها، تهران با ۲۷ طرح، سمنان با ۲۳ طرح و البرز و مركزي هركدام با ۱۸ طرح قرار دارند.
اين پراكندگي مي‌تواند از منظر سياست‌گذاري فناوري اهميت داشته باشد. اگر جشنواره تنها در چند شهر بزرگ متمركز بماند، بخش مهمي از ظرفيت‌هاي فناورانه استان‌ها امكان ديده‌شدن پيدا نمي‌كند. شكل‌گيري دبيرخانه‌هاي استاني و برگزاري رويدادهاي منطقه‌اي مي‌تواند در بلندمدت به شناسايي ظرفيت‌هايي كمك كند كه خارج از مراكز اصلي فناوري كشور قرار دارند.
سه منطقه براي شناسايي ظرفيت‌ها
در دوره بيستم، رويدادهاي منطقه‌اي در سه منطقه غرب، مركز و شمال، و شرق و جنوب كشور برگزار شده است.در منطقه غرب، ۴۲ طرح در بخش طراحان كسب‌وكار و ۳۹ طرح در بخش فن‌آفريني و تجاري‌سازي حضور داشتند و پارك علم و فناوري همدان ميزبان اين رويداد بود.در منطقه مركز و شمال كشور نيز ۱۰۷ طرح در بخش طراحان كسب‌وكار و ۹۰ طرح در بخش فن‌آفريني و تجاري‌سازي ثبت شد و پارك علم و فناوري دانشگاه صنعتي اميركبير در تهران ميزبان اين مرحله بود.در منطقه شرق و جنوب كشور نيز ۷۶ طرح در بخش طراحان كسب‌وكار و ۵۷ طرح در بخش فن‌آفريني و تجاري‌سازي رقابت كردند و پارك علم و فناوري خراسان رضوي در مشهد ميزباني را بر عهده داشت.اين ساختار منطقه‌اي، يكي از تغييرات مهم جشنواره است؛ زيرا فرايند شناسايي و غربالگري را به استان‌ها نزديك‌تر مي‌كند. دبيرخانه‌هاي استاني علاوه بر دريافت طرح‌ها، مسووليت غربالگري اوليه، داوري مرحله نخست، شبكه‌سازي و معرفي برگزيدگان استاني را بر عهده داشته‌اند.
جايزه يك ميليارد توماني براي رتبه نخست
اما شايد جذاب‌ترين بخش جشنواره براي شركت‌كنندگان، افزايش قابل توجه جوايز نقدي باشد.مجموع جوايز نقدي مرحله نهايي اين دوره چهار ميليارد و ۵۵۰ ميليون تومان اعلام شده است؛ رقمي كه بيش از دو برابر دوره قبل است. در بخش فن‌آفريني و تجاري‌سازي فناوري، رتبه نخست يك ميليارد تومان دريافت مي‌كند. جايزه رتبه دوم ۵۰۰ ميليون تومان و رتبه سوم ۳۰۰ ميليون تومان است. در بخش طراحان كسب‌وكار نيز جايزه رتبه نخست ۵۰۰ ميليون تومان، رتبه دوم ۳۰۰ ميليون تومان و رتبه سوم ۱۵۰ ميليون تومان تعيين شده است.
به اين ترتيب، فاصله ميان جايزه نخست دو بخش نيز قابل توجه است؛ زيرا جشنواره در بخش تجاري‌سازي، ارزش بيشتري براي شركتي قائل شده كه از مرحله ايده عبور كرده و محصول فناورانه خود را به بازار رسانده است.
با اين حال، اهميت مالي جشنواره تنها به جايزه نقدي مرحله نهايي محدود نمي‌شود. بر اساس گزارش‌هاي منتشرشده از سوي برگزاركنندگان، در مراحل منطقه‌اي نيز بيش از چهار ميليارد تومان جايزه توزيع شده و مجموعه جوايز اين دوره با احتساب بخش‌هاي مختلف مي‌تواند از رقم اعلام‌شده براي جوايز اصلي فراتر رود.
هوش مصنوعي وارد داوري شد
يكي ديگر از نشانه‌هاي تغيير ساختار جشنواره، ورود هوش مصنوعي به فرايند ارزيابي طرح‌هاست. در اين دوره، هوش مصنوعي به عنوان دستيار داوران مورد استفاده قرار گرفته است؛ اقدامي كه نشان مي‌دهد خود جشنواره نيز تلاش دارد از فناوري‌هاي نوين براي مديريت حجم بالاي طرح‌ها استفاده كند.البته استفاده از هوش مصنوعي در داوري به معناي جايگزيني كامل داوران انساني نيست. ارزيابي طرح فناورانه علاوه بر بررسي اطلاعات فني، به تشخيص قابليت تجاري، شناخت بازار، ارزيابي تيم مديريتي و سنجش ريسك‌هاي كسب‌وكار نياز دارد؛ موضوعاتي كه همچنان به قضاوت انساني و تجربه كارشناسي وابسته‌اند.
سه جايزه تخصصي جديد
جشنواره امسال علاوه بر دو بخش اصلي، سه جايزه تخصصي را نيز در نظر گرفته است. چهارمين جايزه تخصصي فناوري‌هاي مديريت شهري با ۵۶ طرح، نخستين جايزه تخصصي كارگزاران تجاري‌سازي فناوري با ۲۴ طرح و نخستين جايزه تخصصي هوش مصنوعي با ۲۹ طرح ثبت‌شده برگزار مي‌شود.
پيامد جشنواره براي اقتصاد دانش‌بنيان
اگر بخواهيم پيامدهاي بيش از دو دهه فعاليت جشنواره شيخ‌بهايي را در يك جمله خلاصه كنيم، بايد گفت اين رويداد در تلاش بوده است مفهوم «فناوري» را از يك فعاليت صرفاً پژوهشي به يك فعاليت اقتصادي نزديك كند.
در گذشته، فاصله ميان توليد دانش در دانشگاه و ورود آن به بازار يكي از مشكلات جدي اقتصاد ايران بود. جشنواره‌هايي مانند شيخ‌بهايي با ايجاد فضاي رقابت، معرفي شركت‌ها، ارتباط با سرمايه‌گذاران و تأكيد بر تجاري‌سازي تلاش كرده‌اند بخشي از اين فاصله را كاهش دهند. پيامد ديگر، كمك به شكل‌گيري شبكه‌اي از بازيگران فناوري است. شركت فناور براي رشد تنها به پول نياز ندارد؛ به مشتري، شريك تجاري، مشاور، نيروي انساني، سرمايه‌گذار و گاهي حتي يك معرفي ساده به بازار نياز دارد. جشنواره مي‌تواند اين ارتباط‌ها را ايجاد يا تسهيل كند.
