حمل يكسره كالا؛ فاصله ميان مصوبه و اجرا
دو هزار و ۲۷۱ كاميون پشت مرز دوغارون در انتظار ورود به افغانستان هستند، گذرگاه مرزي چين و افغانستان برخلاف اخبار منتشرشده هنوز باز نشده و صادرات ايران به پاكستان نيز به دليل مشكلات بانكي با توقف موقت مواجه شده است.
دو هزار و ۲۷۱ كاميون پشت مرز دوغارون در انتظار ورود به افغانستان هستند، گذرگاه مرزي چين و افغانستان برخلاف اخبار منتشرشده هنوز باز نشده و صادرات ايران به پاكستان نيز به دليل مشكلات بانكي با توقف موقت مواجه شده است.
همزماني اين سه اتفاق، تصويري از چالش‌هاي ساختاري تجارت خارجي ايران ارايه مي‌دهد؛ چالش‌هايي كه از ناهماهنگي‌هاي مرزي و فاصله ميان وعده‌هاي زيرساختي و اجراي عملياتي تا محدوديت‌هاي ناشي از تحريم‌هاي بانكي امتداد دارند. درحالي كه توسعه كريدورهاي منطقه‌اي و تسهيل حمل‌ونقل همواره از اهداف اعلام‌شده سياستگذاران بوده، وضعيت موجود اين پرسش را مطرح مي‌كند كه چرا ظرفيت جغرافيايي ايران براي گسترش تجارت با همسايگان، همچنان زير سايه توقف كاميون‌ها، گذرگاه‌هاي غيرفعال و دشواري‌هاي مالي قرار دارد؟
دوغارون؛ توقف هزاران كاميون
و افزايش هزينه تجارت
مرزهاي شرقي ايران از مسيرهاي مهم مبادلات تجاري با كشورهاي همسايه محسوب مي‌شوند و در اين ميان، دوغارون به دليل نقش خود در تجارت با افغانستان، اهميت ويژه‌اي دارد. بااين‌حال، توقف طولاني‌مدت كاميون‌ها در اين مرز، روند جابه‌جايي كالا را با اختلال مواجه كرده است.
احسان ملك‌زاده، رييس هيات‌مديره انجمن صنفي شركت‌هاي حمل‌ونقل بين‌المللي ايران، درباره وضعيت تجارت زميني ايران و افغانستان گفت: ايران با افغانستان در حوزه‌هاي صادرات، واردات و ترانزيت تبادل تجاري دارد و مرزهاي مشترك دو كشور، از جمله دوغارون و ميلك، در اين زمينه نقش مهمي ايفا مي‌كنند. به گزارش مهر، او با اشاره به تركيب مبادلات تجاري دو كشور افزود: بخش عمده صادرات ايران به افغانستان در حوزه مشتقات نفتي و گاز انجام مي‌شود. در مقابل، حجم واردات ايران از افغانستان چندان زياد نيست، اما متاسفانه در حال حاضر با توقف طولاني‌مدت كاميون‌ها در پشت مرز دوغارون مواجه هستيم و ميزان ايستايي كاميون‌ها در اين مرز بسيار بالاست. ملك‌زاده با اعلام اينكه درحال حاضر، حدود ۲ هزار و ۲۷۱ كاميون پشت مرز دوغارون متوقف هستند، تاكيد كرد: اين موضوع نشان مي‌دهد كه توقف‌هاي مرزي همچنان يكي از مسائل مهم در روند صادرات و عبور كالا از مرزهاي كشور است. توقف اين تعداد كاميون تنها به معناي ازدحام در محدوده مرزي نيست، بلكه مي‌تواند هزينه حمل‌ونقل را افزايش دهد، زمان تحويل محموله‌ها را طولاني كند و برنامه‌ريزي صادركنندگان و شركت‌هاي لجستيكي را برهم بزند. خواب سرمايه در ناوگان، افزايش هزينه رانندگان و احتمال از دست رفتن فرصت‌هاي تجاري، از پيامدهاي مستقيم چنين وضعيتي است. بااين‌حال، براي شناسايي دقيق منشا اين تراكم، لازم است اطلاعاتي درباره متوسط زمان توقف، ظرفيت عبور روزانه كاميون‌ها و سهم تشريفات گمركي و كنترل‌هاي مرزي منتشر شود. بدون چنين داده‌هايي، مشخص نيست چه ميزان از مشكل به محدوديت زيرساختي و چه ميزان به ناهماهنگي اجرايي مربوط است. آنچه روشن است، انتقال هزينه ناكارآمدي‌هاي احتمالي به فعالان اقتصادي و كاهش قابليت پيش‌بيني تجارت است.
جاده‌اي كه هنوز مسير تجارت نشده است
در كنار مشكلات دوغارون، اخبار مربوط به بازگشايي گذرگاه مرزي چين و افغانستان نيز توجه فعالان حوزه حمل‌ونقل را جلب كرده است؛ مسيري كه مي‌تواند در صورت بهره‌برداري، بر ارتباطات تجاري منطقه و مسيرهاي واقع در امتداد جاده تاريخي ابريشم تاثير بگذارد. ملك‌زاده درباره اهميت اين مسير گفت: در روزهاي اخير اخباري درباره بازگشايي مرز چين و افغانستان منتشر شده بود. در صورت بازگشايي اين كريدور كه در مسير جاده تاريخي ابريشم قرار دارد، مي‌توان انتظار داشت اتفاقات مثبتي در حوزه حمل‌ونقل و تجارت منطقه‌اي رخ دهد. او با تاكيد بر اينكه گذرگاه هنوز به بهره‌برداري نرسيده است، تصريح كرد: با وجود اصرار طالبان براي ايجاد اين مسير و انجام اقدامات زيرساختي، از جمله ساخت ۱۲۱ كيلومتر جاده تا گذرگاه مرزي، اين گذرگاه هنوز افتتاح نشده است. بر اساس آخرين اطلاعاتي كه در اختيار داريم، طرف طالبان عمليات جاده‌سازي را تا محدوده مرز انجام داده، اما گذرگاه مرزي همچنان باز نشده است. رييس هيات‌مديره انجمن صنفي شركت‌هاي حمل‌ونقل بين‌المللي ايران همچنين يادآور شد: در مراسم افتتاح جاده نيز طرف چيني حضور نداشته است. بنابراين، بايد ميان احداث جاده تا محدوده مرزي و ايجاد و راه‌اندازي يك گذرگاه رسمي براي تردد مسافران يا حمل كالا تفاوت قائل شد. ساخت جاده به‌تنهايي به معناي افتتاح گذرگاه مرزي و آغاز تردد تجاري نيست. اين توضيحات بر تفاوت ميان پيشرفت عمراني و آمادگي عملياتي يك كريدور تاكيد دارد. احداث جاده، هرچند ضروري است، به‌تنهايي امكان عبور رسمي كالا را فراهم نمي‌كند. راه‌اندازي گذرگاه بين‌المللي به توافق دو طرف، تعيين مقررات عبور، استقرار امكانات گمركي و كنترلي و هماهنگي‌هاي اجرايي نياز دارد. از اين منظر، اعلام بازگشايي يك مسير پيش از آغاز تردد رسمي مي‌تواند انتظارات غيرواقعي ايجاد كند و تصميم‌گيري تجار درباره انتخاب مسير و تخصيص ناوگان را تحت تاثير قرار دهد. بنابراين اطلاع‌رساني درباره پروژه‌هاي مرزي بايد ميان تكميل جاده، افتتاح رسمي گذرگاه و آغاز عمليات تجاري تفاوت روشني قائل شود.
حمل يكسره كالا؛ فاصله ميان مصوبه و اجرا
يكي ديگر از موضوعات مطرح‌شده براي كاهش مشكلات حمل‌ونقل، اجراي طرح حمل يكسره كالاست؛ طرحي كه در صورت اجراي صحيح مي‌تواند از تخليه و بارگيري مجدد محموله‌ها جلوگيري كند، اما لزوما به معناي حذف كامل توقف‌هاي مرزي نيست. رييس هيات‌مديره انجمن صنفي شركت‌هاي حمل‌ونقل بين‌المللي ايران درباره وضعيت اين طرح گفت: حمل يكسره در تعاريف حمل‌ونقل بين‌المللي مفهوم مشخصي دارد و بايد اين مفهوم را از موضوع حذف كامل توقف‌هاي مرزي تفكيك كرد. او در توضيح اين مفهوم اظهار كرد: حمل يكسره به اين معناست كه يك كاميون در مبدا بارگيري و محموله را در مقصد تخليه كند، بدون اينكه در طول مسير عمليات تخليه و بارگيري مجدد انجام شود. بنابراين نمي‌توان گفت اجراي حمل يكسره به‌خودي‌خود به معناي حذف كامل توقف‌ها و ايستايي در مرزهاست. رييس هيات‌مديره انجمن صنفي شركت‌هاي حمل‌ونقل بين‌المللي ايران با اشاره به نقش كنترل‌هاي مرزي و گمركي ادامه داد: موضوع مطرح‌شده درباره كاهش توقف‌هاي مرزي، به نحوه انجام كنترل‌هاي مرزي و گمركي نيز مربوط مي‌شود. در اين زمينه، بحث بر سر آن است كه كنترل‌هاي گمركي در داخل گمرك و در گمرك مقصد انجام شود تا فرآيند عبور كالا تسهيل شود. اين اظهارات نشان مي‌دهد كه تسهيل تجارت به مجموعه‌اي از اصلاحات هماهنگ نياز دارد. حمل يكسره مي‌تواند جابه‌جايي محموله را ساده‌تر كند، اما اگر فرآيندهاي اداري، بازرسي‌ها و كنترل‌هاي گمركي همچنان زمانبر باشند، بخش مهمي از مشكل پابرجا خواهد ماند. ملك‌زاده درباره مصوبات مرتبط با تسهيل تجارت اظهار كرد: در ستاد گذر، مصوبات خوبي به تصويب رسيده است كه اميدواريم به مرحله اجرا برسد. اگر مبناي تجارت خارجي كشور بر اساس اين مصوبات تنظيم و عملياتي شود، قطعا تسهيل قابل‌توجهي در فرآيندهاي تجاري و حمل‌ونقل بين‌المللي كشور ايجاد خواهد شد. نكته انتقادي در اين بخش، فاصله ميان تصويب مصوبات و مشاهده نتايج عملي آنهاست. ارزيابي موفقيت طرح‌ها بايد بر اساس شاخص‌هايي مانند كاهش زمان توقف، پايين آمدن هزينه حمل و افزايش تعداد كاميون‌هاي عبوري انجام شود. بدون اعلام زمانبندي، مسوول اجرايي و شاخص‌هاي سنجش عملكرد، مصوبات ممكن است در حد وعده باقي بمانند.
پاكستان؛ مرزي باز با صادراتي گرفتار محدوديت بانكي
در سوي ديگر تجارت زميني ايران، پاكستان قرار دارد؛ بازاري كه مشكلات آن بيش از آنكه به بسته بودن فيزيكي مرز مربوط باشد، به دشواري انجام فرآيندهاي بانكي بازمي‌گردد. اين مساله نشان مي‌دهد كه جريان تجارت تنها با فراهم بودن جاده و گذرگاه تضمين نمي‌شود. پيمان سنندجي، رييس كميسيون حمل‌ونقل اتاق بازرگاني تهران، درباره انتشار اخبار مربوط به تعطيلي مرز گفت: طي روزهاي گذشته نامه‌اي جعلي مبني بر تعطيلي يكي از گذرگاه‌هاي مرزي مشترك ايران و پاكستان بازنشر شد، اما چنين نامه‌اي صحت ندارد. او افزود: براساس آخرين اطلاعات موجود، مرز مشترك تجارت زميني ايران و پاكستان بسته نيست، اما واردكنندگان پاكستاني براي محموله‌هايي كه از ايران وارد مي‌كنند، بايد فرم الكترونيكي واردات را به شبكه بانكي خود ارايه دهند. سنندجي در ادامه توضيح داد: با توجه به تحريم بانك‌هاي ايراني و سيستم بانكي كشور، انجام اين فرآيند دشوار شده و مشكلاتي را براي صادرات ايران به پاكستان و واردكنندگان پاكستاني كه محموله‌هاي خود را از ايران تامين مي‌كنند، ايجاد كرده است. به گفته رييس كميسيون حمل‌ونقل اتاق بازرگاني تهران، در شرايط فعلي امكان ادامه واردات از پاكستان به ايران وجود دارد. سنندجي در اين باره يادآور شد: در مقابل، امكان ادامه واردات از پاكستان به ايران همچنان وجود دارد و بايد مشخص شود كه طرف پاكستاني تا چه اندازه براي ادامه اين روند همكاري خواهد كرد. او در پايان هشدار داد: در صورت تداوم محدوديت‌هاي ناشي از تحريم سيستم بانكي ايران و نبود امكان انجام فرآيندهاي بانكي مورد نياز، صادرات ايران به پاكستان عملا متوقف خواهد شد. اين وضعيت از يك گلوگاه مهم در تجارت خارجي حكايت دارد: هنگامي كه واردكننده پاكستاني براي تكميل فرآيندهاي بانكي با مشكل روبه‌رو مي‌شود، حتي باز بودن مرز نيز نمي‌تواند استمرار صادرات ايران را تضمين كند. در چنين شرايطي، محدوديت مالي به مانعي عملياتي تبديل مي‌شود و صادركنندگان ممكن است مشتريان خود را به تامين‌كنندگان رقيب واگذار كنند. همچنين انتشار و بازنشر نامه جعلي درباره تعطيلي مرز، ضرورت اطلاع‌رساني معتبر و سريع را برجسته مي‌كند. تصميم‌هاي تجاري به اطلاعات دقيق وابسته‌اند و اخبار نادرست درباره وضعيت گذرگاه‌ها مي‌توانند به لغو ارسال كالا يا تغيير مسير حمل‌ونقل منجر شوند.
مزيت جغرافيايي بدون اصلاحات اجرايي كافي نيست
توقف ۲۲۷۱ كاميون در دوغارون، عملياتي نشدن گذرگاه چين و افغانستان و اختلال بانكي در صادرات به پاكستان، سه نمود متفاوت از يك چالش مشترك هستند: فاصله ميان ظرفيت بالقوه تجارت منطقه‌اي و امكان واقعي بهره‌برداري از آن. ايران براي تبديل موقعيت جغرافيايي خود به مزيت اقتصادي، به جاده و كريدور نياز دارد؛ اما اين زيرساخت‌ها بدون هماهنگي گمركي، تسهيل فرآيندهاي اداري، همكاري كشورهاي همسايه و امكان انجام مبادلات مالي، نتيجه مطلوبي ايجاد نمي‌كنند. انتشار آمار دقيق توقف كاميون‌ها، تعيين زمانبندي اجراي مصوبات ستاد گذر، شفاف‌سازي وضعيت حمل يكسره و پيگيري راهكارهاي بانكي سازگار با محدوديت‌هاي موجود، مي‌تواند بخشي از مسير اصلاح را هموار كند. در نهايت، معيار موفقيت سياست‌هاي تجاري نه تعداد پروژه‌هاي معرفي‌شده، بلكه كاهش هزينه و زمان حمل، افزايش قابليت پيش‌بيني مسيرها و استمرار صادرات است. تا زماني كه اين شاخص‌ها بهبود پيدا نكنند، توسعه زيرساخت‌ها و اعلام برنامه‌هاي تسهيل تجارت نمي‌تواند به‌تنهايي پاسخگوي مشكلات كاميون‌هاي متوقف و صادركنندگاني باشد كه براي حفظ بازارهاي منطقه‌اي تلاش مي‌كنند.
