روزانه چند كارگر بر اثر حادثه كار كشته مي‌شوند
آمار حوادث كار در ايران بيش از آنكه تصويري روشن از وضعيت ايمني محيط‌هاي كاري ارايه كند، گاهي از شكاف ميان نظام‌هاي آماري مختلف پرده برمي‌دارد. مقايسه داده‌هاي سازمان تأمين اجتماعي و سازمان پزشكي قانوني نشان مي‌دهد شمار مرگ‌هاي ناشي از حوادث كار در اين دو منبع فاصله قابل‌توجهي دارد؛ فاصله‌اي كه نمي‌توان آن را صرفاً يك اختلاف آماري دانست.
آمار حوادث كار در ايران بيش از آنكه تصويري روشن از وضعيت ايمني محيط‌هاي كاري ارايه كند، گاهي از شكاف ميان نظام‌هاي آماري مختلف پرده برمي‌دارد. مقايسه داده‌هاي سازمان تأمين اجتماعي و سازمان پزشكي قانوني نشان مي‌دهد شمار مرگ‌هاي ناشي از حوادث كار در اين دو منبع فاصله قابل‌توجهي دارد؛ فاصله‌اي كه نمي‌توان آن را صرفاً يك اختلاف آماري دانست.
ايلنا در گزارشي نوشت: بر اساس سالنامه آماري سازمان تأمين اجتماعي، در كل سال ۱۴۰۴، ۶۶۸ مورد فوت ناشي از حادثه كار در ميان بيمه‌شدگان اين سازمان ثبت شده است. در مقابل، پزشكي قانوني در ۱۱ ماه نخست همين سال، تا پايان بهمن، يك‌هزار و ۸۷۹ فوت ناشي از حوادث كار را گزارش كرده است. به اين ترتيب، رقم پزشكي قانوني حدود ۲.۸ برابر آمار تأمين اجتماعي است.
البته اين دو عدد به دليل تفاوت در جامعه آماري و بازه زماني، قابل مقايسه مستقيم نيستند. آمار تأمين اجتماعي اساساً مربوط به افراد تحت پوشش اين سازمان است و نمي‌توان آن را معادل تعداد كل كارگراني دانست كه در ايران بر اثر حادثه كار جان خود را از دست داده‌اند. همين تفاوت جامعه آماري، بخش مهمي از مساله را روشن مي‌كند.
دو تصوير متفاوت از مرگ كارگران
اين شكاف تنها به سال ۱۴۰۴ محدود نيست. در سال ۱۴۰۳ نيز وزارت تعاون، كار و رفاه اجتماعي ۶۹۳ فوت ناشي از حوادث كار را اعلام كرد؛ در حالي كه پزشكي قانوني حدود يك‌هزار و ۹۸۶ فوتي را ثبت كرده بود. آمار تأمين اجتماعي در همين سال نيز ۷۶۰ فوت ناشي از حادثه كار در ميان بيمه‌شدگان را نشان مي‌داد. تأمين اجتماعي به دليل ماهيت بيمه‌اي خود، حوادث ثبت‌شده در ميان بيمه‌شدگانش را گزارش مي‌كند. در نتيجه، اين آمار براي شناخت وضعيت كارگران تحت پوشش ارزشمند است، اما نمي‌تواند به‌تنهايي تصويري جامع از تمام بازار كار ايران ارايه دهد. در مقابل، پزشكي قانوني با پرونده‌هاي فوتي ارجاع‌شده و بررسي‌شده سروكار دارد و به همين دليل جامعه آماري متفاوتي دارد. همين مساله نشان مي‌دهد براي بررسي واقعي ابعاد مرگ‌ومير ناشي از حوادث كار، نمي‌توان فقط به يك منبع آماري تكيه كرد.
چه كساني ممكن است در آمار
ديده نشوند؟
يكي از مهم‌ترين گروه‌هايي كه ممكن است در آمار بيمه‌اي حضور نداشته باشند، كارگران غيررسمي و فاقد پوشش بيمه هستند. كارگران روزمزد، فصلي، ساختماني، پروژه‌اي و بخشي از شاغلان كارگاه‌هاي كوچك ممكن است فاقد قرارداد رسمي يا پوشش تأمين اجتماعي باشند.
همچنين بخشي از نيروي كار مهاجر نيز خارج از پوشش رسمي بيمه قرار دارد. در نتيجه، اگر حادثه‌اي براي اين گروه‌ها رخ دهد، لزوماً در آمار تأمين اجتماعي ثبت نمي‌شود؛ هرچند ممكن است در نظام‌هاي ديگر از جمله پزشكي قانوني انعكاس پيدا كند.
روزانه نزديك به ۱۰۰ حادثه و دو فوتي
سالنامه آماري تأمين اجتماعي نشان مي‌دهد در سال ۱۴۰۴، مجموعاً ۳۶ هزار و ۳ نفر در حوادث ناشي از كار آسيب ديده‌اند. اگر اين رقم را بر ۳۶۵ روز تقسيم كنيم، به‌طور ميانگين با حدود ۱۰۰ حادثه‌ديده در روز مواجهيم. همچنين ۶۶۸ فوت ناشي از حادثه كار در اين جامعه آماري ثبت شده كه ميانگين آن حدود دو فوتي در روز است. البته اين اعداد صرفاً ميانگين رياضي هستند و به معناي وقوع دقيقاً ۱۰۰ حادثه يا دو مرگ در هر روز نيستند. از سوي ديگر، كاهش تعداد حادثه‌ديدگان از ۴۰ هزار و ۳۹۱ نفر در سال ۱۴۰۳ به ۳۶ هزار و ۳ نفر در سال ۱۴۰۴، لزوماً به معناي كاهش خطر در محيط‌هاي كاري نيست؛ چراكه تعداد بيمه‌شدگان تأمين اجتماعي نيز از ۱۵ ميليون و ۳۶۷ هزار و ۲۹۳ نفر به ۱۴ ميليون و ۱۸۵ هزار و ۷۵۴ نفر كاهش يافته است.
بيشتر حادثه‌ديدگان متأهل بودند
از مجموع ۳۶ هزار و ۳ حادثه‌ديده ثبت‌شده در سال ۱۴۰۴، ۲۶ هزار و ۳۴۷ نفر متأهل و ۹ هزار و ۶۵۶ نفر مجرد بوده‌اند. به اين ترتيب، حدود ۷۳.۲ درصد حادثه‌ديدگان متأهل بوده‌اند.
اين آمار به‌تنهايي رابطه‌اي ميان تأهل و احتمال وقوع حادثه را اثبات نمي‌كند؛ اما نشان مي‌دهد بخش قابل‌توجهي از قربانيان حوادث كاري افرادي بوده‌اند كه حادثه مي‌تواند علاوه بر زندگي شخصي، معيشت خانواده آنها را نيز تحت تأثير قرار دهد.
كدام استان‌ها بيشترين حادثه را داشته‌اند؟
بر اساس آمار تأمين اجتماعي، البرز با ۴ هزار و ۶۴۶ حادثه‌ديده در صدر قرار دارد. پس از آن شهرستان‌هاي استان تهران با ۲ هزار و ۹۳۱ مورد، اصفهان با ۲ هزار و ۸۸۸ مورد، قزوين با ۲ هزار و ۴۳۸ مورد و يزد با ۲ هزار و ۲۷۲ مورد قرار دارند.
اما در تعداد فوتي‌ها، اصفهان و خراسان رضوي هر كدام با ۴۸ فوتي در صدر هستند. پس از آنها استان تهران با ۴۶ فوتي، هرمزگان با ۴۴، آذربايجان شرقي با ۴۲ و فارس با ۴۰ فوتي قرار دارند.
«بي‌احتياطي»؛ پاسخ ساده
براي يك مساله پيچيده
در جدول علل وقوع حوادث تأمين اجتماعي، «بي‌احتياطي» با ۲۸ هزار و ۲۷۱ مورد در صدر قرار دارد. پس از آن «ساير علل»، وسايل معيوب و وسايل بي‌حفاظ قرار گرفته‌اند. اما اين داده نيز محدوديت‌هايي دارد. نخست اينكه مجموع اعداد جدول علل با كل ۳۶ هزار و ۳ حادثه‌ديده سازگار نيست. دوم اينكه اين جدول مربوط به همه حوادث است، نه فقط حوادث منجر به مرگ. از سوي ديگر، تقليل يك حادثه كاري به «بي‌احتياطي» كارگر مي‌تواند زنجيره‌اي از عوامل موثر بر حادثه را پنهان كند. آيا كارگر آموزش كافي ديده بود؟ آيا تجهيزات ايمني در اختيارش قرار داشت؟ آيا دستگاه استاندارد بود؟ فشار توليد يا ساعات كار چه نقشي داشت؟ آيا بازرسي‌هاي ايمني به‌درستي انجام شده بود؟ بنابراين براي كاهش حوادث، صرفاً نبايد رفتار فردي كارگر بررسي شود؛ بلكه بايد مجموعه عواملي مانند تجهيزات، آموزش، شرايط كار، ساعات كاري، فشار توليد، بازرسي و مسووليت كارفرما مورد توجه قرار گيرد.
آمار حوادث كار، هنوز تصوير كاملي نيست
۳۶ هزار و ۳ حادثه‌ديده و ۶۶۸ فوتي ثبت‌شده در سال ۱۴۰۴، ارقام قابل‌توجهي هستند؛ اما اين اعداد فقط بخشي از واقعيت بازار كار را نشان مي‌دهند. براي شناخت دقيق‌تر وضعيت ايمني، لازم است مشخص باشد هر كارگر در چه شغلي، چه صنعتي، با چه نوع قراردادي و با چه ميزان سابقه‌اي فعاليت مي‌كرده و حادثه دقيقاً چگونه رخ داده است. در حالي كه اطلاعات موجود درباره ۶۶۸ فوتي، چنين جزيياتي را به‌طور كامل ارايه نمي‌كند.
