خاورشهر در آستانه تكرار تجربه مرتضي‌گرد
تعلل در تصويب طرح احياي باغات تهران، مشكلات تأمين آب در باغ‌هاي كن و نگراني از گسترش ساخت‌وسازهاي بي‌ضابطه در خاورشهر، بار ديگر چالش‌هاي مديريت شهري پايتخت را به صدر مباحث شوراي شهر آورده است.
تعلل در تصويب طرح احياي باغات تهران، مشكلات تأمين آب در باغ‌هاي كن و نگراني از گسترش ساخت‌وسازهاي بي‌ضابطه در خاورشهر، بار ديگر چالش‌هاي مديريت شهري پايتخت را به صدر مباحث شوراي شهر آورده است. اظهارات اعضاي شوراي اسلامي شهر تهران در چهارصد و سي و هشتمين جلسه شورا نشان مي‌دهد كه حفاظت از فضاي سبز و كنترل توسعه شهري، به تصميم‌گيري به‌موقع، تعيين مسووليت دستگاه‌ها و ايجاد سازوكارهاي اجرايي شفاف نياز دارد.
در جلسه ديروز (21 مهر) شوراي شهر، سه موضوع شامل بلاتكليفي طرح احياي باغات، ضرورت هماهنگي براي حل مشكلات باغات كن و لزوم ساماندهي خاورشهر مورد بررسي قرار گرفت؛ موضوعاتي كه در كنار تفاوت‌هاي اجرايي، يك مساله مشترك دارند: دشواري هماهنگي ميان نهادهاي مسوول و تأخير در تبديل تصميم‌ها به اقدامات عملي. سيد محمد آقاميري، رييس كميته عمران و زيرساخت شوراي شهر تهران، با انتقاد از مطرح نشدن طرح احياي باغات در صحن شورا، اعلام كرد كه اين طرح با وجود چندين مرحله بررسي كارشناسي و اعلام موافقت شهرداري و بيشتر اعضاي شورا، همچنان به تصويب نرسيده است. به گفته آقاميري، پيش‌نويس طرح از اواخر سال ۱۴۰۰ تهيه شده و پس از بررسي‌هاي متعدد، براي طرح در صحن شورا آمادگي داشته است؛ اما با گذشت چند سال، فرصت تصميم‌گيري درباره آن فراهم نشده است.
او با اشاره به ظرفيت اين طرح براي بازگرداندن باغات به چرخه نگهداري و احيا گفت: در جريان بررسي‌ها، بيش از هزار پرونده باغ با ميانگين مساحت حداقل هزار مترمربع داشتيم؛ يعني بيش از يك ميليون مترمربع باغ كه مي‌توانست با اين طرح بيش از ۶۰ درصد از املاك مردم توسط آيين‌نامه‌اي كه به پيوست آن تهيه شده زمينه احياي املاك را به‌صورت باغ فراهم كند.
از نگاه طراحان، حفاظت از باغات تنها با جلوگيري از تخريب آنها محقق نمي‌شود؛ بلكه بايد شرايطي فراهم شود تا مالكان نيز انگيزه و امكان اقتصادي لازم براي نگهداري از املاك خود را داشته باشند. آقاميري معتقد است كه بخشي از باغ‌ها به‌دليل شرايط موجود و دريافت نكردن پروانه ساختماني، عملاً از چرخه نگهداري و احيا خارج شده‌اند. در چنين وضعيتي، نبود مشوق‌هاي مناسب و روشن نبودن ضوابط مي‌تواند انگيزه مالكان براي حفظ درختان و نگهداري از باغ‌ها را كاهش دهد. او همچنين بر ضرورت شفافيت در تعيين وضعيت باغات تأكيد كرد و خواستار مشخص شدن معيارهاي تشخيص باغ، ضوابط صدور مجوز و حقوق مالكان شد. از اين منظر، ايجاد تعادل ميان حفاظت محيط‌زيستي و منافع مشروع مالكان، يكي از پيش‌شرط‌هاي موفقيت سياست‌هاي احياي باغات است. با اين حال، تصويب طرح به‌تنهايي تضمين‌كننده احياي باغ‌ها نيست و ميزان موفقيت آن به كيفيت آيين‌نامه اجرايي، منابع مالي، نحوه نظارت و اجراي دقيق ضوابط بستگي دارد. آقاميري در پايان با انتقاد از چهار تا پنج سال پيگيري بدون طرح موضوع در صحن شورا، از هيات‌رييسه و كميسيون معماري و شهرسازي خواست اين پيشنهاد را تعيين تكليف كنند.
باغات كن
مشكل آب و ضرورت هماهنگي دستگاه‌ها
موضوع ديگري كه در جلسه شورا مورد بررسي قرار گرفت، مشكلات باغات كن در منطقه پنج تهران بود؛ محدوده‌اي كه تأمين آب، نگهداري درختان و پراكندگي مسووليت دستگاه‌هاي اجرايي، حفاظت از باغات آن را با دشواري روبرو كرده است.
به گزارش مهر؛ مهدي عباسي، رييس كميسيون شهرسازي و معماري شوراي شهر تهران، با اشاره به طرح تشكيل كميته مشاركتي و هماهنگي براي رسيدگي به مشكلات باغات منطقه پنج گفت: ما اين طرح را از باغات كن آغاز كرديم و اگر تجربه موفقي بود، در اراضي به‌هم‌پيوسته شهر تهران به‌صورت منطقه‌اي تكرار خواهد شد. عباسي با اشاره به پيش‌بيني اعتبارات ۶۰ تا ۷۰ ميليارد توماني براي منابع آبي باغات كن در سال گذشته، توضيح داد كه نحوه هزينه‌كرد اين منابع و چگونگي حل مشكل آب همچنان با ابهام‌هايي مواجه بوده است. به گفته او، اقدامات آبخيزداري به‌دليل كمبود منابع و اولويت‌بندي ماموريت‌ها به نتيجه نرسيده و اجراي آن به مشاركت دستگاه‌هاي مختلف، از جمله جهاد كشاورزي، نياز دارد. در همين حال، شهرداري منطقه براي حل مشكل آب و انجام لايروبي اعلام آمادگي كرده است.
محمدرضا پوريافر، شهردار منطقه پنج تهران، نيز با اشاره به شخصي بودن باغات كن گفت: اين باغات شخصي است و وظيفه شهرداري بر اساس قانون، ورود به اين موضوع و تأمين آب و كود آن نيست، اما به دليل وظيفه انساني و حفظ فضاي سبز وارد عمل شديم.
او افزود كه شهرداري براي احداث مخازن، آبياري فضاي سبز و تأمين زيرساخت‌هاي موردنياز اقدام كرده است؛ با اين حال، ورود شهرداري به موضوعاتي كه مسووليت قانوني آنها بر عهده دستگاه‌هاي ديگر است، مي‌تواند موجب اختلاف و گلايه مالكان شود. پوريافر همچنين بر ضرورت روشن شدن وضعيت قنات‌هاي كن و مالكيت آنها تأكيد كرد. به گفته او، نمي‌توان انتظار داشت شهرداري به‌تنهايي همه مشكلات را حل كند، در حالي كه بخشي از مسووليت مديريت منابع آب بر عهده نهادهاي ديگر است. مهدي چمران، رييس شوراي شهر تهران، نيز خواستار همكاري جهاد كشاورزي و مشخص شدن وظايف كميته پيشنهادي شد و تأكيد كرد كه مبناي فعاليت اين مجموعه بايد حفظ و صيانت از باغات باشد. مجموع اين اظهارات نشان مي‌دهد كه مشكل باغات كن تنها كمبود آب يا منابع مالي نيست؛ بلكه نبود تقسيم كار روشن و سازوكار پاسخگو نيز در تداوم مشكلات نقش دارد. تشكيل كميته زماني مي‌تواند موثر باشد كه به تعيين مسووليت‌ها، زمان‌بندي اقدامات و نظارت بر عملكرد دستگاه‌ها منجر شود؛ در غير اين صورت، احتمال دارد به لايه‌اي ديگر از فرايند اداري تبديل شود، بدون آنكه تغيير محسوسي در وضعيت باغ‌ها ايجاد كند.
خاورشهر؛ ضرورت جلوگيري از
ساخت‌وسازهاي بي‌ضابطه
در بخش ديگري از جلسه شورا، ساماندهي خاورشهر و جلوگيري از تكرار مشكلات كالبدي محدوده‌هايي مانند مرتضي‌گرد مورد توجه قرار گرفت. احمد علوي، عضو شوراي شهر تهران، با اشاره به وضعيت خاورشهر در ابتداي دوره فعلي مديريت شهري گفت كه اين محدوده به‌دليل قرار گرفتن به‌صورت منفصل از بافت اصلي شهر، با مسائل مختلفي در حوزه كالبدي مواجه بوده است.
او تأكيد كرد كه اختلاف‌نظر درباره حريم ميان شهرداري، استانداري و فرمانداري نبايد به بلاتكليفي در رسيدگي به مشكلات شهري و خدماتي خاورشهر منجر شود. به گفته او، شهرداري ناحيه و منطقه ۱۵ بايد در حوزه مسووليت‌هاي خود پاسخگو باشند و دستگاه‌هاي مسوول در استانداري و فرمانداري نيز براي حل مسائل همكاري كنند.
علوي با اشاره به برخي اقدامات انجام‌شده در زمينه توسعه زيرساخت‌ها و كاهش آسيب‌هاي اجتماعي، افتتاح يكي از بزرگ‌ترين زمين‌هاي چمن تهران در محدوده خاورشهر، در كنار بزرگراه شهيد رستگار، را نمونه‌اي از اقدامات صورت‌گرفته دانست. با اين حال، افزايش جمعيت و توسعه تدريجي محلات، ضرورت نظارت بر ساخت‌وسازها، ساماندهي معابر و رعايت ضوابط شهرسازي را بيشتر مي‌كند. تأخير در تصميم‌گيري و نبود هماهنگي ميان نهادهاي مسوول ممكن است مشكلاتي ايجاد كند كه رفع آنها در آينده دشوارتر و پرهزينه‌تر باشد. علوي با اشاره به تجربه مرتضي‌گرد، درباره پيامدهاي گسترش ساخت‌وسازهاي بي‌ضابطه در خاورشهر هشدار داد و پرسيد چه نهادي در آينده بايد پاسخگوي مشكلات ناشي از چنين روندي باشد. او تأكيد كرد كه ساكنان خاورشهر شايسته خدمات و شرايط بهتري هستند و نبايد اجازه داد توسعه اين محدوده به وضعيتي برسد كه كنترل ساخت‌وسازها دشوار شود. همچنين همكاري دولت و وزارتخانه‌هاي مرتبط با مديريت شهري، توجه به ايمني ساختمان‌ها، مقاوم‌سازي و رعايت مقررات شهرسازي را ضروري دانست.
چالش مشترك
تصميم‌گيري به‌موقع و پاسخگويي
بررسي موضوعات مطرح‌شده در جلسه روز گذشته شوراي شهر تهران نشان مي‌دهد كه حفاظت از باغات و ساماندهي توسعه شهري، با وجود تفاوت‌هاي اجرايي، با چالشي مشترك روبرو هستند: تأخير در تصميم‌گيري و دشواري هماهنگي ميان دستگاه‌هاي مسوول.
در حوزه باغات، طرحي كه به گفته آقاميري از سال ۱۴۰۰ در دست بررسي بوده، هنوز به صحن شورا نرسيده است. در باغات كن، حل مشكل آب به همكاري شهرداري، جهاد كشاورزي و ديگر نهادهاي مرتبط وابسته است. در خاورشهر نيز اختلاف‌نظر درباره حدود مسووليت‌ها نبايد به مانعي براي كنترل ساخت‌وسازها و تأمين خدمات عمومي تبديل شود. در هر سه موضوع، شفافيت ضوابط و مشخص بودن مسووليت‌ها اهميت اساسي دارد. مالكان باغات بايد از حقوق، محدوديت‌ها و حمايت‌هاي قابل‌دسترس خود آگاه باشند و دستگاه‌هاي اجرايي نيز بايد درباره وظايف و تعهداتشان پاسخگو بمانند. همچنين تجربه باغات كن نشان مي‌دهد كه تخصيص اعتبار، بدون تعيين نحوه هزينه‌كرد و تقسيم مسووليت‌ها، لزوماً به حل مشكلات منجر نمي‌شود. در خاورشهر نيز توسعه زيرساخت‌ها بايد در كنار نظارت موثر بر ساخت‌وساز و هماهنگي ميان نهادهاي مسوول دنبال شود. در نهايت، معيار موفقيت مديريت شهري تعداد طرح‌هاي تهيه‌شده يا كميته‌هاي تشكيل‌شده نيست، بلكه ميزان اجراي تصميم‌ها و اثر واقعي آنها بر زندگي شهروندان و حفاظت از محيط زيست است. احياي باغات تهران، ساماندهي باغات كن و تعيين تكليف مسائل خاورشهر زماني به نتايج پايدار مي‌رسند كه از مرحله طرح مطالبات و بررسي‌هاي كارشناسي عبور كنند و به تصميم‌هاي روشن، زمان‌بندي اجرايي و پاسخگويي مشخص دستگاه‌هاي مسوول منتهي شوند.
