۴۰ درصد كمبارشي پايتخت؛ بحران آب تهران پابرجاست
بارشهاي پاييزي سرانجام در بخشهايي از كشور آغاز شده است؛ سامانههايي كه در روزهاي پيش رو شمال غرب، غرب و سواحل شمالي كشور را تحت تأثير قرار خواهند داد.
بارشهاي پاييزي سرانجام در بخشهايي از كشور آغاز شده است؛ سامانههايي كه در روزهاي پيش رو شمال غرب، غرب و سواحل شمالي كشور را تحت تأثير قرار خواهند داد. اما پشت خبر خوش آغاز بارندگيها، واقعيتي نگرانكننده درباره وضعيت منابع آب تهران وجود دارد: حتي اگر پاييز امسال پربارش باشد، نميتوان انتظار داشت كسري انباشته منابع آب پايتخت جبران شود.احد وظيفه، رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي سازمان هواشناسي كشور، درباره وضعيت سامانههاي بارشي پاييز ميگويد: بارشهاي پاييزي در برخي از استانها آغاز شده است و طي روزهاي آينده نيز بارندگيها در شمال كشور آغاز شده و تداوم خواهد داشت.به گفته او، پيشبيني ميكند كه طي يك هفته آينده، بهخصوص پهنه غربي كشور، شمال غرب و سواحل شمالي درگير بارندگي خواهند بود.
واقعيتي كه بحران تهران را پنهان ميكند
يكي از نكات مهم در ارزيابي وضعيت بارندگي، توجه به تفاوت ميان «ميانگين كشوري» و وضعيت هر منطقه است. ممكن است بارش در مقياس ملي در محدوده نرمال قرار گيرد، اما همزمان يك استان يا حوضه آبريز با كسري شديد منابع مواجه باشد.وظيفه درباره سال آبي گذشته ميگويد: سال آبي كه به پايان رسيد، وضعيت بارشها در ميانگين كشوري مناسب و تقريباً نرمال بود.اما اين «نرمال بودن» به معناي توزيع مناسب بارش در سراسر كشور نيست. او توضيح ميدهد: منظور از مناسب بودن اين است كه ميزان بارش دريافتي در ميانگين كشور، تقريباً به اندازه ميانگين بلندمدت ۳۰ ساله، يعني نرمال بارندگي، بوده است.
به بيان ديگر، عدد ميانگين ميتواند تصويري نسبتاً مطلوب از وضعيت كشور ارايه كند، در حالي كه در برخي مناطق، كسري بارش و آب به مرحله بحراني رسيده باشد.به گزارش مهر، رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي درباره اين ناهمگوني ميگويد در برخي استانها مانند كرمان، بوشهر، هرمزگان، كردستان و آذربايجان غربي بارندگي بيش از نرمال بوده است؛ اما در مقابل، استانهاي فلات مركزي شامل يزد، اصفهان، مركزي، قم، تهران، خراسان رضوي، سمنان و قزوين زير حد نرمال قرار داشتهاند.در اين ميان تهران وضعيت ويژهاي دارد. به گفته وظيفه، بهخصوص تهران از نظر درصد كمبارشي، كمبارشترين استان بود و حدود ۴۰ درصد زير نرمال بارندگي دريافت كرد.
چرا يك سال پربارش نميتواند تهران را نجات دهد؟
شايد مهمترين بخش سخنان رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي، توضيح تفاوت ميان «بارندگي» و «احياي منابع آب» باشد. باريدن باران الزاماً به معناي بازگشت منابع آبي از دسترفته نيست.او در پاسخ به احتمال جبران كمبارشي تهران در پاييز امسال صريح ميگويد: اگر منظور از جبران اين است كه منابع آبي زيرزميني جبران شوند، به هيچوجه چنين اتفاقي رخ نخواهد داد. دليل اين مساله نيز به انباشته بودن كسري منابع بازميگردد. وظيفه تأكيد ميكند: كمبارشي ما طي چند سال و حتي چند دهه گذشته، به يك كمبود مزمن تبديل شده است؛ چراكه بيشتر از آنچه دريافت ميكنيم، مصرف ميكنيم و در نتيجه هر سال با منابع محدودتري مواجه ميشويم، بهخصوص در منابع آب زيرزميني.اين بخش از اظهارات او، مساله آب تهران را از يك «بحران بارش» به يك «بحران تراز منابع و مصرف» تبديل ميكند. اگر برداشت آب در بلندمدت بيش از ميزان تغذيه طبيعي منابع باشد، حتي بارندگيهاي مقطعي نيز نميتوانند كسري انباشته را جبران كنند.
ذخيرهاي كه ديگر فرصت ترميم ندارد
منابع آب زيرزميني را ميتوان نوعي ذخيره استراتژيك براي دورههاي كمبارش دانست؛ اما برداشت بيش از ظرفيت تجديدپذيري اين منابع، عملاً اين ذخيره را به سرمايهاي مصرفشونده تبديل ميكند.رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي در توضيح اين چرخه ميگويد: آبهاي سطحي را مصرف ميكنيم، اما آن بخشي از منابع آب زيرزميني را نيز كه برداشت ميكنيم، اجازه نميدهيم بارش باران و منابع طبيعي آن را تجديد كنند.
او اضافه ميكند: بهطور معمول، تنها ميتوانيم بخشي از آبهاي تجديدپذير را مصرف كنيم و بخش عمده آن بايد به سفرههاي زيرزميني برود و آنها را تغذيه كند تا بعدها در سالهاي كمبارش بتوانيم از اين منابع آب برداشت كنيم.
چاههاي بيشتر، آب كمتر
زنگ خطر فرونشست
يكي از پيامدهاي مستقيم افت آبخوانها، تنها كاهش ذخيره آب نيست. برداشت مستمر و افت سطح آب زيرزميني ميتواند پيامدهاي زمينشناختي و اقتصادي گستردهاي نيز به همراه داشته باشد.وظيفه درباره وضعيت تهران ميگويد: كنون تعداد زيادي چاه در استان تهران حفر شده و كمبود آب زيادي وجود دارد. هر سال نيز سطح آبهاي زيرزميني افت بيشتري ميكند و اين مساله موجب افت سطح خاك و در نهايت سبب فرونشست زمين شده است.بنابراين بحران آب تهران را نميتوان صرفاً با اين پرسش سنجيد كه «امسال چقدر باران ميبارد؟» پرسش مهمتر اين است كه چه ميزان از اينبارش به منابع آب تبديل ميشود و در مقابل، چه ميزان آب همچنان از منابع طبيعي برداشت خواهد شد.وظيفه حتي درباره يك سال پربارش نيز هشدار ميدهد: حتي اگر امسال بارندگي خوبي داشته باشيم، باز هم فكر نميكنم اينبارندگي بتواند روند افت منابع آب زيرزميني و پيامدهاي آن را متوقف كند؛ زيرا ميزان مصرف ما بيشتر از آن چيزي است كه طبيعت ميتواند فراهم كند.»
مساله فقط خشكسالي نيست
در اين ميان، جمعيت و الگوي توسعه تهران به يكي از محورهاي اصلي بحران تبديل ميشود. وقتي جمعيت يك منطقه از ظرفيت طبيعي تأمين آب آن فراتر رود، حتي افزايش بارش نيز نميتواند شكاف ايجادشده را بهسادگي پر كند.وظيفه دليل اين مساله را «بارگذاري جمعيتي در تهران بيش از توان اكولوژيك آن» ميداند و ميگويد: جمعيت تهران چندين برابر شرايط نرمال شده است.
او براي توضيح اين موضوع اضافه ميكند: به عنوان مثال، شايد حداكثر چهار تا پنج ميليون نفر بايد در اين منطقه ساكن ميشدند، اما اكنون ۱۰ تا ۱۵ ميليون انسان در تهران زندگي ميكنند و نياز آبي آنها بسيار فراتر از چيزي است كه طبيعت ميتواند تأمين كند.
اين اظهارنظر، مساله آب را مستقيماً به سياستهاي توسعه شهري و تمركز جمعيت پيوند ميدهد. حتي اگر براي تأمين آب، پروژههاي انتقال از ساير حوزهها اجرا شود، انتقال آب نميتواند بهتنهايي مساله افزايش مداوم تقاضا را حل كند.رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي نيز بر همين نكته تأكيد دارد: حتي با وجود انتقال آب از ساير حوزهها، مانند سد لار و طالقان، همچنان كمبودهاي جدي وجود دارد. بنابراين، يك سال بارندگي خوب نيز بهطور قطع نميتواند تأثير زيادي بر جبران اين كمبودها داشته باشد.
پاييز پربارش؛ خبر خوب، اما نه راهحل بحران
چشمانداز پاييز امسال از نگاه هواشناسي اميدواركنندهتر از پاييز گذشته است. وظيفه ميگويد: امسال فكر ميكنيم پاييز خوبي داشته باشيم، اما درباره زمستان و بهار نميتوانيم با اطمينان صحبت كنيم.
اين نكته براي تهران اهميت ويژهاي دارد؛ چرا كه الگوي زماني بارش نيز در تأمين منابع آب نقش دارد. به گفته او، براي تهران، بارشهاي زمستاني بسيار مهم هستند و علاوه بر بارشهاي پاييز، بارشهاي بهاره نيز اهميت زيادي دارند.
بنابراين نميتوان صرفاً با تكيه بر پيشبيني يك فصل، درباره وضعيت كل سال آبي قضاوت كرد. وظيفه نيز تصريح ميكند: نميتوان با اطمينان گفت كه حتماً سال پربارشي براي تهران خواهيم داشت، اما در پاييز به احتمال قوي شرايط براي بارشها مناسب خواهد بود؛ برخلاف پاييز سال گذشته كه تقريباً بدون بارندگي بود.در نتيجه، بارشهاي پاييزي را بايد يك فرصت تلقي كرد، نه پايان بحران.
تغيير اقليم؛ فشار مضاعف بر يك سيستم شكننده
حتي اگر مساله مصرف و مديريت منابع آب اصلاح شود، يك عامل ديگر نيز وجود دارد كه معادله را پيچيدهتر ميكند: تغيير اقليم. وظيفه ميگويد: تغيير اقليم روزبهروز فشار بيشتري بر منابع آب وارد ميكند. به عبارتي، از يك طرف روند بارشها كاهشي شده و از طرف ديگر روند دما افزايشي است. افزايش دما به معناي افزايش تبخير و افزايش فشار بر منابع موجود است. او در ادامه توضيح ميدهد: افزايش دما نيز تبخير را تشديد ميكند و در نتيجه همواره با منابع محدودتري مواجه ميشويم. به اين ترتيب، تهران با يك معادله چندوجهي مواجه است: بارش نامطمئن، دماي بالاتر، كاهش منابع تجديدپذير، برداشت از آبخوانها، رشد جمعيت و تقاضاي فزاينده.
بحران آب تهران با باران حل نميشود
مجموع اظهارات رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي يك پيام روشن دارد: نبايد بارش را با حل بحران آب يكي دانست.اگرچه افزايش بارندگي ميتواند در كوتاهمدت فشار بر منابع را كاهش دهد، اما تا زماني كه ميزان برداشت از ظرفيت تجديدپذيري منابع بيشتر باشد، بحران دوباره بازخواهد گشت. حتي انتقال آب از حوزههاي ديگر نيز زماني راهحل پايدار خواهد بود كه تقاضا و الگوي مصرف با ظرفيت واقعي منابع سازگار شود.رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي در جمعبندي اين چرخه ميگويد: از طرف ديگر، مديريت در سطح كلان نيز مطرح است و به هر حال جمعيت بيشتري در مناطق مختلف، بهويژه تهران، ساكن ميشوند. در نتيجه، منابع محدود بايد ميان جمعيت بزرگتري تقسيم شود و طبيعتاً وقتي سهم هر فرد كاهش پيدا ميكند، برداشت بيشتري از منابع زيرزميني انجام ميشود و اين چرخه باطل همچنان ادامه پيدا ميكند.بر اين اساس، مساله تهران تنها اين نيست كه آيا پاييز امسال باران خواهد باريد يا نه. مساله بنياديتر اين است كه حتي در صورت بارندگي مطلوب، آيا ساختار مصرف، توسعه شهري و برداشت از منابع آب اجازه ميدهد اينبارش به ذخيره پايدار تبديل شود؟
پاسخ مطرحشده از سوي مقام مسوول سازمان هواشناسي روشن است: يك پاييز پربارش ميتواند بخشي از فشار كوتاهمدت را كاهش دهد، اما نميتواند چندين سال كمبارشي، افت آبخوانها و رشد مصرف را جبران كند.
