بازگشت گمانهزنيها درباره مذاكره
در روزهاي اخير، همزمان با برگزاري هشتاد و يكمين نشست مجمع عمومي سازمان ملل متحد در نيويورك، بار ديگر موضوع روابط ايران و امريكا و امكان بازگشت دو طرف به مسير مذاكره در مركز تحولات ديپلماتيك قرار گرفته است.
در روزهاي اخير، همزمان با برگزاري هشتاد و يكمين نشست مجمع عمومي سازمان ملل متحد در نيويورك، بار ديگر موضوع روابط ايران و امريكا و امكان بازگشت دو طرف به مسير مذاكره در مركز تحولات ديپلماتيك قرار گرفته است. اگرچه هنوز نميتوان از آغاز يك روند پايدار و رسمي مذاكرات سخن گفت، مجموعهاي از تماسهاي غيرمستقيم، اظهارنظرهاي مقامهاي دو طرف و تحركات ميانجيها نشان ميدهد كه كانالهاي ارتباطي كاملابسته نماندهاند. مجمع عمومي سازمان ملل نيز به دليل حضور همزمان مقامهاي عاليرتبه كشورهاي مختلف، همواره يكي از مهمترين فرصتها براي ديدارهاي دوجانبه و چندجانبه و انتقال پيامهاي ديپلماتيك بوده است.
بازگشت گمانهزنيها درباره مذاكره
پس از هفتهها توقف در تماسهاي مستقيم و غيرمستقيم ميان تهران و واشنگتن، روز سهشنبه خبرهايي درباره شكلگيري دور تازهاي از گفتوگوها در حاشيه مجمع عمومي منتشر شد. دونالد ترامپ نيز برگزاري گفتوگو ميان مقامهاي ايران و امريكا در نيويورك را تاييد كرد و گزارشهاي منتشرشده حاكي از آن است كه استيو ويتكاف، نماينده ويژه امريكا، با عباس عراقچي، وزير امور خارجه ايران، در تماسهاي غيرمستقيم با ميانجيگري قطر وارد گفتوگو شدهاند. اهميت اين تحول بيش از آنكه به معناي رسيدن دو طرف به توافق باشد، در باز شدن دوباره يك كانال ارتباطي است. مقامهاي ايراني پيش از اين تاكيد كرده بودند كه ايران در صورت وجود اراده واقعي براي حلوفصل مسائل، از ديپلماسي استقبال ميكند؛ اما در عين حال، مذاكره را به معناي پذيرش فشار نظامي يا اقتصادي و چشمپوشي از مواضع و حقوق خود نميدانند. ايران همچنين پيشنهادهايي را از طريق ميانجيها به طرف امريكايي ارايه كرده كه يكي از محورهاي آن برقراري آتشبس، كاهش فشار نظامي و اقتصادي و فراهم شدن زمينه براي بازگشت به مذاكرات عنوان شده است. در همين چارچوب، گزارشهايي منتشر شده كه نشان ميدهد تهران شروط خود را براي بازگشت به يك روند جديتر مذاكره مطرح كرده است. بر اساس گزارش منابع مختلف، از جمله محورهاي پيشنهادي ايران، كاهش فشار نظامي و رفع محاصره دريايي و در مقابل، باز شدن تدريجي تنگه هرمز و بازگشت به مذاكرات هستهاي بوده است. با اين حال، منابع امريكايي نيز گفتهاند واشنگتن هنوز اين شروط را نپذيرفته و معتقد است ايران نميتواند براي بازگشايي تنگه هرمز پيششرط تعيين كند. بنابراين در حال حاضر نميتوان اين تحولات را يك مذاكره موفق يا حتي آغاز قطعي مذاكرات رسمي دانست. آنچه وجود دارد، مجموعهاي از تماسها و رايزنيهاي غيرمستقيم است كه هنوز مشخص نيست آيا ميتواند به يك چارچوب پايدار براي گفتوگو منجر شود يا خير؟
سازمان ملل
فرصتي براي باز كردن مسير ديپلماسي
مجمع عمومي سازمان ملل در اين ميان اهميت ويژهاي پيدا كرده است. حضور مسعود پزشكيان و ديگر اعضاي هيات ايراني در نيويورك و همچنين حضور دونالد ترامپ در اين نشست، امكان انتقال پيامهاي سياسي ميان دو طرف و فعاليت ميانجيها را فراهم كرده است. حتي اگر ديدار مستقيم ميان روساي جمهور ايران و امريكا انجام نشود، حضور مقامهاي ارشد دو كشور در يك مكان و حضور بازيگران واسطهاي مانند قطر، امكان شكلگيري تماسهاي غيرمستقيم را افزايش ميدهد.
پزشكيان در مواضع خود بر اهميت ديپلماسي تاكيد كرده، اما همزمان نسبت به تجربه گذشته و حملات نظامي در دورهاي كه مذاكرات در جريان بوده، ابراز ترديد كرده است. اين مساله يكي از موانع اصلي بازگشت اعتماد ميان تهران و واشنگتن است: ايران ميخواهد اطمينان پيدا كند كه مذاكره دوباره به نقطهاي منتهي نميشود كه همزمان فشار نظامي ادامه پيدا كند؛ در مقابل، واشنگتن نيز خواهان اقداماتي از سوي تهران است كه آنها را نشانه آمادگي براي كاهش تنش ميداند. به همين دليل، حتي اگر اصل مذاكره ميان دو طرف پذيرفته شود، مساله اصلي چگونگي ايجاد يك چارچوب قابل اعتماد براي ادامه آن خواهد بود.
مقامهاي رسمي به شرط فاش نشدن هويتشان در گفتوگويي با روزنامه وال استريت ژورنال مدعي شدند كه دونالد ترامپ، رييسجمهور امريكا پيشنهاد آتشبس هفتروزه ايران را براي ادامه مذاكرات پايان جنگ رد كرده است. اين روزنامه به نقل از اين مقامات گزارش داد: مذاكرهكنندگان ايراني اين پيشنهاد را از طريق ميانجيگران در قطر مطرح كردهاند و پيشنهاد دادهاند در صورت پايان محاصره غيرقانوني دريايي بنادر ايران توسط واشنگتن، تنگه هرمز بازگشايي و مذاكرات هستهاي از سر گرفته شود. بر اساس اين گزارش، مقامهاي امريكايي به تهران و ميانجيگران گفتهاند كه برنامهاي براي لغو محاصره وجود ندارد و بهرغم تاكيد مقامات ايران بر مقاومت در برابر جنگ اقتصادي و نپذيرفتن شروط ديكتهشدهاي كه خلاف منافع ملي و حقوق مشروع ايران باشد، ارزيابي ميكنند كه ادامه فشار اقتصادي در نهايت ايران را به توافقي با شرايط واشنگتن وادار خواهد كرد. اين گزارش ميافزايد كه ترامپ برخلاف ادعاهاي اخيرش مبني بر اينكه ايران به محض پايان انتخابات مياندورهاي امريكا مشتاق توافق است، طي هفت ماه جنگ ميان ديپلماسي، اقدام نظامي و فشار تحريمها در نوسان بوده و در داخل ترديد خود را درباره موافقت تهران با برچيدن برنامه هستهاياش ابراز كرده است. ادعاي اين رسانه درباره ارزيابي ترامپ از مواضع ايران درباره برنامه هستهاي آن در حالي مطرح شده است كه مسعود پزشكيان، رييسجمهور ايران در هشتاد و يكمين نشست مجمع عمومي سازمان ملل گفت: انرژي هستهاي را براي توسعه ميخواهيم. سالهاست درباره برنامه صلحآميز هستهاي ايران با زبان سانتريفيوژ، غنيسازي، تحريم و بمب سخن ميگويند، اما براي ملت ما فناوري هستهاي بخشي از حق توسعه است. انرژي هستهاي براي بيماران ما درمان، براي كشاورزي امنيت، براي صنعت فناوري و براي آينده برقي پايهدار است. ايران نميپذيرد دانش هستهاي امتياز انحصاري چند كشور باشد. ايران سلاح هستهاي را عامل امنيت نميداند، اما از حق خود براي علم، صنعت و انرژي صلحآميز نيز صرفنظر نخواهد كرد. به صراحت ميگوييم؛ نه سلاح هستهاي، نه محروميت از دانش هستهاي. پزشكيان راهحل را توافقي دانست كه «به جهان اطميناني معتبر از صلحآميز بودن برنامه ايران و به ملت ايران اطمينان از حفظ حقوقش بدهد.» وال استريت ژورنال مدعي شد كه ايران شرايط جديد براي توافق پايان جنگ را رد كرده و خواهان بازگشت به بخشهايي از يادداشت تفاهم پايان جنگ در ژوئن است. در پي ميانجيگري پاكستان و قطر، ايران و ايالات متحده در ۱۷ ژوئن تفاهمنامه اسلامآباد را امضا كردند. بر اساس بند پنجم اين تفاهمنامه، ايران متعهد شد ترتيبات لازم را براي تسهيل تردد ايمن كشتيها فراهم كند. ايران بلافاصله مذاكرات فني با سلطنت عمان را با هدف اجراي اين تعهد و بازگرداندن تردد دريايي به سطح پيش از جنگ آغاز كرد. طي دو هفته پس از اجراي تفاهمنامه، تردد دريايي به حدود ۶۰ درصد سطح پيش از جنگ بازگشت.
با اين حال، اقدامات يكجانبه بعدي امريكا، از جمله با نقض ترتيبات ايراني مقرر در يادداشت تفاهم براي تردد دريايي از تنگه هرمز و اقدام نظامي اين كشور، اجراي تفاهمنامه را مختل و متوقف كرد. ايالات متحده بهجاي استفاده از سازوكار حلوفصل اختلافات پيشبينيشده در تفاهمنامه، به تجاوز نظامي متوسل شد. به گفته سيد عباس عراقچي، وزير امور خارجه ايران، تهران «درِ ديپلماسي را باز نگه داشته است و طي دو سال گذشته بهطور مستمر و با حسن نيت در مذاكرات مشاركت كرده است.» عراقچي با اشاره به رويكرد دولت دونالد ترامپ، رييسجمهور امريكا در تعامل با ايران گفت: «ايالات متحده در هر نوبت با سوءنيت پاسخ داده و بهجاي ديپلماسي، به تجاوز نظامي متوسل شده است. اين تجربيات، بياعتمادي عميقي نسبت به ازسرگيري مذاكرات بدون دريافت تضمينهاي معتبر براي جلوگيري از تكرار چنين اقداماتي ايجاد كرده است.» او كه در جريان نشست مجمع عمومي سازمان ملل با استيو ويتكاف، مذاكرهكننده ارشد رييسجمهور امريكا و نمايندگان كشورهاي ميانجي در اين رابطه ديدار كرده است، همچنين درباره طرح هفت روزه ايران توضيح داد: «ايران از طريق قطر، يك برنامه مشخص هفتروزه را به ايالات متحده منتقل كرده است. در صورت فراهم شدن شرايط لازم، تنگه هرمز ميتواند بازگشايي شود و تردد عادي دريايي ظرف هفت روز از سر گرفته شود. اكنون انتخاب با ايالات متحده است. ايران اجبار، تهديد يا ارعاب را نميپذيرد و تحت فشار از حقوق حاكميتي خود صرفنظر نخواهد كرد.»
ايران، امريكا و موضوع تنگه هرمز
در كنار پرونده هستهاي، موضوع تنگه هرمز اكنون به يكي از مهمترين متغيرهاي روابط تهران و واشنگتن تبديل شده است. ايران اعلام كرده در صورت كاهش فشار نظامي امريكا و رفع محاصره بنادر خود، ميتواند روند بازگشايي تنگه را آغاز كند. بر اساس پيشنهاد مطرحشده از سوي تهران، بازگشايي تنگه و بازگشت به مذاكرات ميتواند در يك بازه زماني هفتروزه انجام شود. اما واشنگتن تاكنون اين چارچوب را نپذيرفته است. گزارشهاي منتشرشده حاكي از آن است كه دولت ترامپ معتقد است پيش از هرگونه امتيازدهي بايد نشانههايي از تغيير رفتار ايران مشاهده شود. در مقابل، تهران بر اين باور است كه نميتوان از ايران انتظار عقبنشيني يكجانبه داشت، در حالي كه فشار نظامي و اقتصادي امريكا ادامه دارد. همين اختلاف نگاه، يكي از اصليترين موانع پيش روي مذاكرات است. تاكر كارلسون گفت: ترامپ بايد بر اساس متمم ۲۵ قانون اساسي امريكا به خاطر تهديد به استفاده از تسليحات اتمي عليه ايران از سمتش به عنوان رييسجمهور ايالات متحده بركنار شود. اظهارات تاكر كارلسون، مفسر سياسي محافظهكار امريكايي درباره بركناري دونالد ترامپ رييسجمهور ايالات متحده نشاندهنده شدت گرفتن انتقادها از ترامپ و حزب جمهوريخواه بابت سياست خارجي و جنگ عليه ايران است. به نقل از پايگاه خبري آكسيوس، كارلسون همچنين با تكرار اين مساله كه ترامپ بابت تهديد به استفاده از تسليحات هستهاي عليه ايران بركنار شود، افزود: «تهديد به استفاده تهاجمي از تسليحات هستهاي؟ به نظر تهديد به نابودي بشريت است. بايد ترامپ را دست بسته از كاخ سفيد بيرون ميبردند. اين يك جنايت است. هيچ جنايتي بزرگتر از اين نيست.» كارلسون همچنين تاييد كرد كه معتقد است ترامپ را بايد بر اساس متمم ۲۵ قانون اساسي امريكا كنار زد و از كاخ سفيد بيرون كرد كه به معاون و اكثريت كابينه اجازه ميدهد تا اعلام كنند يك رييسجمهور قادر به اجراي وظايف و اختياراتش نيست. اين مفسر امريكايي در ادامه افزود: «ترامپ به خاطر اين كار مجازات نخواهد شد، بلكه به بهانه فساد يا هر چيز ديگري سراغش خواهند رفت.»
گفتوگوي ترامپ و شي جينپينگ
درباره ايران
تحولات روابط ايران و امريكا تنها به تهران و واشنگتن محدود نمانده است. موضوع ايران و تنگه هرمز در روزهاي اخير به يكي از موضوعات مورد بحث ميان امريكا و چين نيز تبديل شده است. دونالد ترامپ پس از ديدار با شي جينپينگ اعلام كرد كه درباره ايران و تنگه هرمز با رييسجمهور چين گفتوگو كرده است. از سوي ديگر، مقامهاي امريكايي اعلام كردهاند كه ترامپ در ديدار با شي درباره حمايت چين از ايران نيز هشدار داده است. در مقابل، گزارشهايي از مواضع چين حاكي از آن است كه پكن بر راهحل ديپلماتيك و بازگشت طرفها به گفتوگو تاكيد كرده است. وزير امورخارجه چين نيز پيش از ديدار سران دو كشور، در ديدار با عراقچي خواستار خويشتنداري ايران و امريكا و بازگشت به مذاكرات شده بود. اين موضوع نشان ميدهد پرونده ايران از يك مناقشه صرفادوجانبه ميان تهران و واشنگتن فراتر رفته و اكنون با مسائل انرژي، تجارت جهاني، امنيت دريايي و روابط امريكا و چين نيز پيوند خورده است.
اختلاف اصلي
مذاكره زير فشار يا مذاكره متقابل؟
مساله اصلي در شرايط كنوني فقط اين نيست كه آيا ايران و امريكا حاضر به مذاكره هستند يا خير؛ مساله مهمتر اين است كه دو طرف با چه تعريفي وارد مذاكره خواهند شد.
موضع اعلامشده ايران اين است كه مذاكره زماني معنا پيدا ميكند كه دو طرف از مسير فشار يكجانبه فاصله بگيرند و توافق حاصلشده نيز بر پايه تعهدات متقابل باشد. از نگاه تهران، نميتوان همزمان فشار نظامي، تحريم اقتصادي و محاصره را حفظ كرد و انتظار داشت ايران نيز بدون دريافت تضمينهاي متقابل از مواضع خود عقبنشيني كند. اين موضع در اظهارات مقامهاي ايراني و پيشنهاد اخير تهران براي آتشبس و بازگشت به مذاكرات بازتاب داشته است.
در سوي مقابل، دولت ترامپ تلاش دارد از اهرمهاي اقتصادي و نظامي موجود براي گرفتن امتيازات بيشتر از ايران استفاده كند. اظهارات ترامپ در مجمع عمومي نيز نشان داد كه واشنگتن همچنان مذاكره را در چارچوب فشار حداكثري دنبال ميكند. از اين منظر، اختلاف دو طرف بيش از آنكه درباره اصل مذاكره باشد، درباره شرايط آغاز و توازن قدرت در مذاكره است.
مسير آينده همچنان نامشخص است
در شرايط فعلي، نشانههايي از تحرك ديپلماتيك ديده ميشود، اما فاصله ميان دو طرف همچنان قابل توجه است. از يك سو، تماسهايي با ميانجيگري قطر و حضور مقامهاي ايراني و امريكايي در نيويورك نشان ميدهد كه كانال ارتباطي دوباره فعال شده است؛ از سوي ديگر، اختلاف درباره تنگه هرمز، تحريمها، محاصره اقتصادي، آتشبس و آينده پرونده هستهاي همچنان پابرجاست.
در چنين شرايطي، اصل باز شدن مسير مذاكره را ميتوان يك تحول مهم دانست، اما هنوز براي نتيجهگيري درباره سرنوشت آن زود است. تجربه ماههاي گذشته نشان داده كه حتي پس از شكلگيري تماسهاي ديپلماتيك، يك تحول نظامي يا اختلاف بر سر شروط اوليه ميتواند همهچيز را متوقف كند. با اين حال، يك واقعيت در مورد مسير پيش رو روشن است: اگر هدف نهايي پايان دادن به جنگ و رسيدن به يك توافق پايدار باشد، اين هدف در نهايت به ايجاد فضايي براي مذاكره نياز دارد. اختلاف نظر درباره شروط، تحريمها، برنامه هستهاي و تنگه هرمز را نميتوان صرفا با فشار حل كرد. موضع ايران بر ضرورت مذاكره متقابل و عدم پذيرش توافق تحت فشار استوار است؛ در مقابل، امريكا همچنان بر حفظ اهرمهاي فشار تاكيد دارد. اينكه كداميك از اين دو رويكرد بتواند به يك چارچوب عملي براي گفتوگو تبديل شود، به تصميمهاي روزهاي آينده و مهمتر از آن، آمادگي دو طرف براي پذيرش امتيازات متقابل بستگي خواهد داشت.
