مسافران نگران ميان «خبر» و «واقعيت»
در آستانه آغاز مهرماه، بازار خبرهاي متناقض درباره وضعيت پروازهاي خارجي ايران داغ شده است؛ اخباري كه يك روز از توقف يا تعليق پروازهاي ايران به برخي مقاصد خارجي خبر مي‌دهند و روز ديگر با تكذيب نهادهاي رسمي مواجه مي‌شوند.
در آستانه آغاز مهرماه، بازار خبرهاي متناقض درباره وضعيت پروازهاي خارجي ايران داغ شده است؛ اخباري كه يك روز از توقف يا تعليق پروازهاي ايران به برخي مقاصد خارجي خبر مي‌دهند و روز ديگر با تكذيب نهادهاي رسمي مواجه مي‌شوند. در تازه‌ترين موضع‌گيري، سازمان هواپيمايي كشوري و هواپيمايي جمهوري اسلامي ايران تأكيد كرده‌اند كه پروازهاي خارجي ايرلاين‌هاي ايراني طبق برنامه ادامه دارد و تاكنون ابلاغيه رسمي براي توقف پروازهاي ايران‌اير به استانبول، باكو و نجف صادر نشده است. با اين حال، مساله فقط «برقراري يا توقف پرواز» نيست. آنچه در اين ميان اهميت دارد، فاصله ميان اطلاع‌رساني رسمي، اخبار منتشرشده در فضاي رسانه‌اي و واقعيتي است كه مسافر در هنگام خريد بليت و حضور در فرودگاه با آن مواجه مي‌شود. هواپيمايي جمهوري اسلامي ايران اعلام كرده است كه تاكنون هيچ‌گونه ابلاغيه يا دستورالعمل رسمي از سوي سازمان‌هاي هواپيمايي كشوري تركيه، جمهوري آذربايجان و عراق، مبني بر توقف يا تعليق پروازهاي اين شركت به استانبول، باكو و نجف، به «هما» واصل نشده است. بر اساس اين اطلاعيه، هرگونه تغيير در مجوزها يا شرايط انجام پرواز، در صورت تصميم مراجع هوانوردي ذي‌صلاح، از طريق ابلاغ رسمي به شركت اعلام خواهد شد و تا آن زمان، برنامه پروازي اين شركت در اين سه مسير «مطابق روال جاري» ادامه خواهد داشت. اين موضع در حالي مطرح شده كه طي روزهاي اخير، خبرهاي متعددي درباره احتمال محدود شدن پروازهاي خارجي ايرلاين‌هاي ايراني از ابتداي مهرماه منتشر شده بود. سازمان هواپيمايي نيز در واكنش به اين اخبار اعلام كرده كه تاكنون هيچ‌يك از پروازهاي خارجي ايرلاين‌هاي ايراني لغو نشده است. مجيد اخوان، سخنگوي سازمان هواپيمايي كشوري، گفت: تاكنون هيچ‌كدام از پروازهاي خارجي ايرلاين‌هاي ايراني لغو نشده و طبق برنامه در حال انجام است. هرگونه تغيير در برنامه‌هاي پروازي زودتر به مسافران اطلاع‌رساني خواهد شد. به گزارش ايسنا، او در عين حال تأكيد كرد: با توجه به محدوديت‌هاي پيش آمده اخير در حال رايزني و برنامه‌ريزي براي تداوم پروازها هستيم.
خبر لغو پروازي كه اساساً برقرار نبوده است
طي ساعات اخير اخباري درباره «تعليق تمامي پروازهاي تركيش‌ايرلاين به ايران» منتشر شد؛ اما سازمان هواپيمايي كشوري اعلام كرد كه اين شركت اساساً طي ماه‌هاي گذشته پروازي به ايران نداشته است. سخنگوي سازمان هواپيمايي كشوري، در اين باره تصريح كرد: شركت هواپيمايي تركيش ايرلاين طي ۸ ماه گذشته هيچ پروازي به ايران نداشته است كه اكنون بخواهد آن را لغو يا تعليق كند. اين اظهارنظر يك نكته مهم درباره كيفيت اخبار منتشرشده در شرايط بحراني را آشكار مي‌كند: گاهي يك واقعيت درست يعني نبود پرواز در قالب خبري نادرست يعني «لغو پرواز» بازنشر مي‌شود.
پروازها توقف‌ناپذيرند
در سوي ديگر ماجرا، وزارت ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي تلاش دارد بر ادامه فعاليت گردشگري در شرايط بحراني تأكيد كند. انوشيروان محسني‌بندپي، معاون گردشگري، در نشست خبري خود با اشاره به شرايط كشور گفت: ما متوقف نمي‌شويم. نمي‌توان به دليل جنگ و توقف پروازها، گردشگري را متوقف كرد، بلكه بايد متناسب با شرايط تدبير كرد. او در توضيح سياست فعلي گردشگري كشور گفت: در شرايط فعلي، تمركز اصلي معاونت گردشگري بر گردشگري داخلي و در بخش گردشگري خارجي بر كشورهاي داراي مرز زميني با ايران، به‌ويژه عراق، قرار گرفته است. اين تغيير اولويت البته خود به‌نوعي نشان‌دهنده اثرگذاري محدوديت‌هاي حمل‌ونقل هوايي بر صنعت گردشگري است. اگر شرايط پروازهاي خارجي كاملاً عادي بود، تغيير تمركز به سمت سفرهاي زميني و كشورهاي همسايه ضرورت كمتري پيدا مي‌كرد. معاون گردشگري نيز در بخش ديگري از سخنان خود با اشاره به آسيب‌پذيري گردشگري گفت: صنعت گردشگري با وجود زيبايي و جذابيت، آسيب‌پذير است و گردشگري را مي‌توان آسيب‌پذيرترين صنعت دانست؛ زيرا بازگرداندن آن به چرخه فعاليت پس از انتشار اخبار و وقوع بحران‌ها زمان مي‌برد .
راهكاري عملي
يا نشانه محدود شدن گزينه‌هاي هوايي؟
محسني‌بندپي اعلام كرده است كه در گردشگري خارجي، اولويت با كشورهاي داراي مرز زميني و به‌خصوص عراق است. او گفت: با توجه به شرايط حاكم ما در گردشگري داخلي تمركز داريم و در گردشگري خارجي، تمركز ما بر كشورهايي است كه با ايران مرز زميني دارند و اولويت ما عراق است. بر همين اساس، در جلسه ديپلماسي با اين كشور، ۹ محور براي تحقق‌بخشيدن به گردشگري ميان ايران و عراق تدوين كرديم. اين رويكرد از يك منظر مي‌تواند نوعي سازگاري با شرايط باشد؛ اما از منظر ديگر، نشان مي‌دهد صنعت گردشگري ايران در شرايط محدوديت‌هاي هوايي، ناچار است بخشي از بازارهاي خود را از مسير زميني دنبال كند. در واقع، مساله فقط تعداد پروازهاي موجود نيست؛ بلكه قابليت اتكا، استمرار و پيش‌بيني‌پذيري آنها نيز اهميت دارد. گردشگري بين‌المللي زماني مي‌تواند رشد پايدار داشته باشد كه مسافر، آژانس و شركت هواپيمايي بتوانند روي برنامه پروازي آينده حساب كنند.
چين و روسيه؛ توقع ما بيشتر از اينهاست
بخش ديگري از اظهارات معاون گردشگري به چين و روسيه مربوط مي‌شود؛ دو بازاري كه از منظر سياست گردشگري ايران اهميت قابل توجهي دارند. محسني‌بندپي در پاسخ به پرسشي درباره تأثير تحريم‌هاي هوايي گفت: چين زير بار اين تحريم نمي‌رود. چيني‌ها همراه هستند. توقع ما از چين و روسيه با توجه به توافق‌هايي كه داريم، بيشتر از اينهاست و اينها حداقل‌هاست. او همچنين تأكيد كرد: ما همچنان پروازهاي چين و روسيه را داريم.
مشكل اصلي
فاصله ميان لغو نشده و عادي بودن
نقطه حساس در روايت‌هاي رسمي اخير همين‌جاست.اينكه يك پرواز «لغو نشده» الزاماً به اين معنا نيست كه شرايط هوانوردي كاملاً عادي است. همچنين اينكه يك شركت هواپيمايي ايراني هنوز مجوز انجام پرواز دارد، لزوماً به معناي تضمين تداوم آن در هفته‌ها و ماه‌هاي آينده نيست. حتي خود سخنگوي سازمان هواپيمايي كشوري از «محدوديت‌هاي پيش آمده اخير» سخن گفته و از رايزني براي تداوم پروازها خبر داده است. از سوي ديگر، ايران‌اير نيز موضع خود را به دريافت يا عدم دريافت «ابلاغيه رسمي» گره زده است. اين رويكرد از نظر اداري قابل فهم است، اما براي مسافر يك سوال مهم باقي مي‌گذارد: اگر هنوز ابلاغيه‌اي صادر نشده، وضعيت پرواز تا چه اندازه قابل اتكاست و مسافر در صورت تغيير ناگهاني شرايط چه خواهد كرد؟ در شرايطي كه بازار سفر به‌شدت به زمان‌بندي وابسته است، اطلاع‌رساني بايد نه‌فقط درباره لغو قطعي، بلكه درباره احتمال تغيير، محدوديت‌هاي عملياتي و سناريوهاي جايگزين نيز شفاف باشد.
مسافر؛ قرباني اصلي جنگ خبرها
در نهايت، آنچه بيش از همه به شفافيت نياز دارد، وضعيت مسافر است.مسافري كه براي سفر به استانبول، باكو يا نجف بليت تهيه مي‌كند، بيش از هر چيز نيازمند يك پاسخ روشن است: پرواز او انجام مي‌شود يا نه؟ اگر شرايط تغيير كند، چه زماني مطلع خواهد شد؟ استرداد وجه چگونه انجام مي‌شود؟ آيا امكان انتقال به پرواز جايگزين وجود دارد؟ در حال حاضر، پيام رسمي اين است كه پروازهاي ايران‌اير به استانبول، باكو و نجف ادامه دارد و هيچ ابلاغيه رسمي براي توقف آنها دريافت نشده است. سازمان هواپيمايي نيز مي‌گويد پروازهاي خارجي ايرلاين‌هاي ايراني طبق برنامه انجام مي‌شوند. اما همزمان، سابقه وقفه‌هاي طولاني در پروازهاي بين‌المللي ايران نشان مي‌دهد كه وضعيت شبكه هوايي كشور در سال جاري چند بار دستخوش تغيير شده است. ايران‌اير پس از وقفه‌اي طولاني در بهار، پروازهاي خارجي خود را از سر گرفت و مقاصدي مانند استانبول و سپس باكو و نجف را در برنامه قرار داد. بنابراين، مهم‌ترين مطالبه در اين شرايط نه صرفاً اعلام «پروازها برقرار است»، بلكه ارايه تصويري دقيق، به‌روز و قابل راستي‌آزمايي از وضعيت هر مسير است.
فعلاً پروازها برقرارند
آنچه از مجموعه اظهارات رسمي برمي‌آيد اين است كه در حال حاضر دستور رسمي براي توقف پروازهاي ايران‌اير به استانبول، باكو و نجف اعلام نشده و سازمان هواپيمايي نيز لغو عمومي پروازهاي خارجي ايرلاين‌هاي ايراني را تأييد نمي‌كند. در عين حال، خبر مربوط به تركيش‌ايرلاين نشان داد كه بخشي از اخبار منتشرشده درباره «لغو پروازها» اساساً با وضعيت عملياتي موجود تطابق ندارد؛ زيرا بنا بر اعلام سخنگوي سازمان هواپيمايي، اين شركت حدود هشت ماه است پروازي به ايران نداشته است. از طرف ديگر، اظهارات معاون گردشگري درباره تمركز بر عراق، ادامه پروازهاي چين و روسيه و ضرورت «تدبير» در شرايط جنگي نشان مي‌دهد كه صنعت گردشگري و حمل‌ونقل هوايي با شرايط عادي فاصله دارد. بنابراين، دو گزاره را بايد همزمان در نظر گرفت: پروازها فعلاً برقرارند؛ اما اين به معناي عادي بودن كامل شرايط نيست. در چنين فضايي، هر خبري درباره «توقف» يا «تعليق» بايد با يك پرسش ساده سنجيده شود: آيا ابلاغيه رسمي صادر شده است يا صرفاً خبري در فضاي رسانه‌اي و شبكه‌هاي اجتماعي منتشر شده؟ پاسخ اين پرسش، دست‌كم درباره سه مسير استانبول، باكو و نجف، در حال حاضر روشن است: ايران‌اير مي‌گويد چنين ابلاغيه‌اي دريافت نكرده و برنامه پروازي خود را ادامه مي‌دهد. چالش اصلي از اينجا به بعد، حفظ همين شفافيت و اطلاع‌رساني سريع در صورت هرگونه تغيير است؛ زيرا در صنعت هوانوردي، فاصله ميان يك «خبر» و يك «ابلاغ رسمي» مي‌تواند براي هزاران مسافر، تفاوت ميان يك سفر عادي و يك بحران پرهزينه باشد.
