پاييز ايران پربارش ميشود يا سيلاب در راه است؟
احتمال وقوع النينو به نزديك ۱۰۰ درصد رسيده است؛ پديدهاي كه بر اساس پيشبيني سازمان هواشناسي ميتواند تا اوايل سال ۲۰۲۷ ادامه داشته باشد و پاييز و زمستان ۱۴۰۵ را براي ايران و بخشهايي از جنوب غرب آسيا تحت تأثير قرار دهد.
احتمال وقوع النينو به نزديك ۱۰۰ درصد رسيده است؛ پديدهاي كه بر اساس پيشبيني سازمان هواشناسي ميتواند تا اوايل سال ۲۰۲۷ ادامه داشته باشد و پاييز و زمستان ۱۴۰۵ را براي ايران و بخشهايي از جنوب غرب آسيا تحت تأثير قرار دهد. اما پشت اين عدد بزرگ، يك واقعيت مهم اقليمي وجود دارد: افزايش احتمال وقوع النينو، بهتنهايي به معناي تضمين بارش بيشتر در ايران نيست. آنچه اهميت دارد، نحوه برهمكنش اين پديده با ساير الگوهاي جوي و اقيانوسي و مسيري است كه رطوبت از درياي عرب و درياي سرخ به سمت منطقه طي ميكند.سحر تاجبخش، رييس سازمان هواشناسي، از استقرار كامل و پايدار النينو سخن گفت و تأكيد كرد كه هم اقيانوس و هم جو نشانههاي مشخص اين پديده را نشان ميدهند. بر اساس اين ارزيابي، النينوي پيشرو ميتواند در پاييز و اوايل زمستان، انتقال رطوبت به جنوب غرب آسيا را تقويت كرده و احتمال بارشهاي فراتر از نرمال را در بخشهايي از منطقه افزايش دهد. در شرايطي كه ايران سالهاست با خشكسالي، افت منابع آب و بينظمي بارشها دستوپنجه نرم ميكند، خبر احتمال بارشهاي فراتر از نرمال در نگاه نخست ميتواند اميدواركننده باشد؛ اما بارش بيشتر الزاماً به معناي جبران كسري آب نيست و حتي اگر شدت بارندگي از ظرفيت جذب خاك و زيرساختها فراتر برود، ميتواند همزمان به يك تهديد تبديل شود. بنابراين مساله اصلي فقط اين نيست كه «آيا پاييز امسال پربارش ميشود؟»؛ پرسش مهمتر اين است كه النينوي قدرتمند پيشرو، چه نوع بارشي براي ايران به همراه خواهد آورد و آيا كشور براي سناريوهاي متفاوت آن آماده است؟
ذخيره گرمايي عظيم اقيانوس
موتور محرك النينو
به گفته تاجبخش، نشانههاي اقيانوسي و جوي النينو اكنون همزمان ديده ميشوند. او ميگويد: جو و اقيانوس سيگنالهاي هماهنگ و مشخصي از النينو را نشان ميدهند، بهطوريكه سازمان جهاني هواشناسي احتمال وقوع اين پديده را نزديك به صددرصد برآورد كرده است. رييس سازمان هواشناسي همچنين از ذخيره گرمايي بسيار بزرگ در زير سطح اقيانوس آرام خبر داد و گفت دماي آب در برخي نقاط بيش از ۸ درجه سانتيگراد بالاتر از ميانگين بوده است. به گفته او، تا اواسط اوت ۲۰۲۶، النينو بهطور كامل و پايدار مستقر شده است. اهميت اين موضوع در آن است كه النينو صرفاً افزايش دماي سطح آب اقيانوس نيست؛ بلكه حاصل برهمكنش پيچيده اقيانوس و جو است. وقتي اين دو سامانه با يكديگر همفاز ميشوند، آثار النينو ميتواند از هزاران كيلومتر دورتر از خاستگاه اصلي خود احساس شود. تاجبخش نيز بر همين «جفتشدگي» تأكيد كرد و گفت: هم اقيانوس و هم جو، سيگنالهاي هماهنگ و مشخصي از النينو را نشان ميدهند.
آيا النينو يعني باران بيشتر در ايران؟
اينجا نقطهاي است كه بايد با احتياط بيشتري به خبر نگاه كرد.النينو يك پديده جهاني است، اما پيامدهاي آن در همه مناطق يكسان نيست. حتي اگر النينو بسيار قوي باشد، نميتوان تنها بر اساس آن ميزان بارش يك كشور، استان يا شهر را تعيين كرد. خود تاجبخش نيز در بخش ديگري از اظهاراتش به همين محدوديت اشاره كرده و گفته است شدت النينو لزوماً تعيينكننده شدت پيامدهاي منطقهاي آن نيست و عوامل ديگري ميتوانند نتيجه نهايي را بهطور قابلتوجهي تغيير دهند. تاجبخش همچنين درباره جنوب غرب آسيا ميگويد: النينو اغلب با تشديد شار رطوبت از درياي عرب و درياي سرخ همراه است و احتمال شكلگيري شرايط پربارشتر را در خاورميانه افزايش ميدهد.
پاي يك عامل ديگر هم در ميان است
النينو تنها بازيگر اين سناريو نيست. «دوقطبي اقيانوس هند» يا IOD نيز ميتواند مسير بارشها را تغيير دهد.
بر اساس اظهارات رييس سازمان هواشناسي، پيشبينيها نشان ميدهد IOD در فاصله سپتامبر تا نوامبر ۲۰۲۶ احتمالاً وارد فاز مثبت خواهد شد. اين وضعيت از نظر تاريخي ميتواند با شرايط مرطوبتر در بخشهايي از جنوب غرب آسيا همراه شود. تاجبخش ميگويد: هنگامي كه فاز مثبت IOD با پديده النينو همزمان ميشود، معمولاً سيگنال بارشهاي بيشتر و شرايط مرطوبتر تقويت ميشود. به گزارش مهر، در مقابل، او به سناريوي ديگري نيز اشاره كرد و گفت: فاز منفي IOD ميتواند اثر افزايش مورد انتظار بارش را خنثي كند. بنابراين پيشبيني بارش پاييز، در واقع نتيجه برآيند چندين متغير است، نه فقط يك شاخص.
چرا پيشبيني محلي دشوار است؟
ماجرا پيچيدهتر از النينو و IOD است. نوسان مادن ـ جوليان يا MJO نيز ميتواند در مقياس چند هفتهاي شرايط بارشي منطقه را تغيير دهد. تاجبخش درباره اين پديده گفت كه بسته به فاز آن، ميتواند دورههاي چندهفتهاي پربارش يا خشك ايجاد كند. از سوي ديگر، نوسان شبهدوسالانه يا QBO نيز بر ساختار جو، دوقطبي و جت جنبحارهاي اثر ميگذارد و در نهايت ميتواند بر تعداد و مسير سامانههاي بارشي مديترانهاي اثرگذار باشد. همين زنجيره عوامل نشان ميدهد چرا تبديل يك پيشبيني اقليمي در مقياس اقيانوسي به پيشبيني دقيق براي يك شهر يا استان، كار سادهاي نيست.
پيشبيني بارش فراتر از نرمال
با وجود اين پيچيدگيها، چشمانداز ارايهشده از سوي سازمان هواشناسي نسبت به بارش پاييز، در مجموع مرطوبتر از ميانگين است. تاجبخش ميگويد چشمانداز ماههاي سپتامبر تا نوامبر ۲۰۲۶ «الگوي كلاسيك النينو» را نشان ميدهد و «افزايش احتمال بارشهاي فراتر از حد نرمال» ميتواند تا بخشهايي از آسياي مركزي و شمال شبهجزيره عربستان امتداد پيدا كند. اين پيشبيني براي ايران اهميت ويژهاي دارد؛ كشوري كه سالهاست با مساله خشكسالي، افت منابع آب و نوسان شديد بارش مواجه است. اما يك پاييز پربارش نيز لزوماً به معناي پايان بحران آب نيست. بارش زماني ميتواند به بهبود منابع آب منجر شود كه زمان، شدت، نوع و پراكنش آن مناسب باشد. بارندگي شديد و كوتاهمدت حتي ميتواند به جاي تغذيه منابع زيرزميني، موجب روانآب، سيلاب، فرسايش خاك و خسارت به زيرساختها شود، بنابراين «پربارش بودن» الزاماً مترادف با «بيخطر بودن» يا «حل بحران آب» نيست.
آيا ۲۰۲۷ گرمترين سال تاريخ ميشود؟
شايد جنجاليترين بخش اظهارات تاجبخش، پيشبيني درباره دماي سال ۲۰۲۷ باشد. رييس سازمان هواشناسي گفت: به گمان من، سال ۲۰۲۷ يكي از گرمترين سالها و شايد ركورددار گرمترين سال در تاريخ اقليمي جهان خواهد بود. او همچنين با اشاره به ركوردشكني سال ۲۰۲۴ گفت: اگر اين ركورد شكسته شود، نبايد تعجب كنيم. اين بخش از اظهارات، بيش از آنكه يك پيشبيني قطعي تلقي شود، بايد به عنوان يك سناريوي قابل بررسي ديده شود. ركورد دماي جهاني تنها تابع النينو نيست و روند بلندمدت گرمايش ناشي از افزايش گازهاي گلخانهاي، همراه با نوسانات طبيعي اقليم، در تعيين دماي سالانه نقش دارند.
از اين منظر، نسبت دادن ركورد دماي جهاني صرفاً به يك رويداد النينو ميتواند تصوير سادهشدهاي از سازوكار اقليم ارايه دهد.
النينوي استثنايي؛ هشدار يا اغراق؟
تاجبخش در بخش ديگري از سخنانش شرايط پيشرو را چنين توصيف كرد: ما با يك پديده النينوي بسيار قوي و كاملاً تثبيتشده روبرو هستيم كه به احتمال زياد تا پايان زمستان ادامه خواهد داشت. او همچنين گفت: انتظار ميرود اين پديده در اواخر سال ۲۰۲۶ به اوج خود برسد و تأثيرات آن تا مدتها در سال ۲۰۲۷ نيز احساس شود. و در عبارتي هشداردهندهتر افزود: يك پديده النينوي استثنايي، نيازمند واكنشي استثنايي است. با اين حال، خود مقام مسوول در پايان تأكيد كرد كه وقوع النينو لزوماً به معناي وقوع فاجعه نيست، اين جمله شايد مهمترين بخش كل اين هشدار باشد. درواقع هدف از پيشبيني اقليمي ايجاد ترس نيست؛ هدف اصلي آن آمادهسازي است. اگر احتمال بارش شديد افزايش يافته، بايد شبكههاي زهكشي، سدها، رودخانهها، مناطق پرخطر، كشاورزي و زيرساختهاي شهري براي سناريوهاي مختلف آماده باشند. اگر خطر خشكسالي در دورههاي ديگر باقي است، مديريت منابع آب نيز نبايد با يك پاييز احتمالا پربارش متوقف شود.
از «پيشبيني» تا «تصميمگيري»
اظهارات رييس سازمان هواشناسي تصويري از يك فصل متفاوت ارايه ميدهد: النينوي قوي، احتمال IOD مثبت، افزايش انتقال رطوبت و احتمال بارش بيش از نرمال در بخشهايي از جنوب غرب آسيا.اما ميان «افزايش احتمال» و «وقوع قطعي» فاصله زيادي وجود دارد. حتي در متن اين هشدار نيز به صراحت آمده كه جزييات محلي به موقعيت جت جنبحارهاي و فعاليت سامانههاي مديترانهاي وابسته است و عوامل ديگر ميتوانند نتيجه نهايي را تغيير دهند. از همين رو، مهمترين پيام اين پيشبيني شايد نه وعده يك پاييز پربارش، بلكه ضرورت آمادگي براي دامنهاي از سناريوها باشد؛ از بارشهاي سنگين و سيلاب تا توزيع نامتوازن بارش و حتي دورههاي خشك كوتاهمدت. در نهايت، تاجبخش تأكيد كرد: ما دانش و ابزارهاي لازم را در اختيار داريم تا از تبديل خطرات ناشي از النينو به بحران جلوگيري كنيم. اين بخش، نقطه اتصال پيشبيني اقليمي با مديريت بحران است. النينو نه نعمت مطلق است و نه فاجعه محتوم. آنچه ميتواند يك نوسان اقليمي را به بحران تبديل كند، علاوه بر شدت خود پديده، ميزان آمادگي، كيفيت زيرساختها و نحوه تصميمگيري پيش از وقوع رخداد است. پاييز و زمستان ۲۰۲۶-۲۰۲۷ از اين منظر بيش از آنكه صرفاً آزموني براي النينو باشد، آزموني براي توانايي كشورها در تبديل هشدارهاي علمي به اقدام عملي خواهد بود.
