كشت شقايق اليفرا؛ يك تير و چند نشان براي دارو، اشتغال و ارزآوري
در شرايطي كه تأمين مواد اوليه دارويي و كاهش وابستگي به واردات به يكي از دغدغههاي مهم صنعت داروسازي كشور تبديل شده است، توسعه كشت گياهان دارويي و توليد داخلي مواد موثره ميتواند علاوه بر تأمين نياز صنعت، ظرفيتهاي تازهاي براي اشتغال و ارزآوري ايجاد كند.
در شرايطي كه تأمين مواد اوليه دارويي و كاهش وابستگي به واردات به يكي از دغدغههاي مهم صنعت داروسازي كشور تبديل شده است، توسعه كشت گياهان دارويي و توليد داخلي مواد موثره ميتواند علاوه بر تأمين نياز صنعت، ظرفيتهاي تازهاي براي اشتغال و ارزآوري ايجاد كند. در همين چارچوب، كشت شقايق اليفرا و فرآوري آن براي توليد مواد اوليه دارويي، به عنوان يكي از طرحهاي جديد در كشور مطرح شده است؛ طرحي كه به گفته رييس سنديكاي مواد موثره دارويي، در صورت توسعه ميتواند هزاران شغل در بخش كشاورزي و صنعت ايجاد كند و بخشي از نياز كشور به مواد اوليه دارويي را از مسير توليد داخلي تأمين كند. فرامرز اختراعي، رييس سنديكاي مواد موثره دارويي، با اشاره به ظرفيتهاي اين طرح، از امكان ايجاد حدود چهار هزار شغل در بخش صنعتي خبر داده است. به گفته او، اجراي كامل اين طرح به حدود ۲۰ تا ۳۰ هزار هكتار مزرعه نياز دارد و همين ميزان سطح زيركشت ميتواند فعاليت قابل توجهي را در بخش كشاورزي ايجاد كند. در كنار اشتغال مستقيم در مزارع، توسعه زنجيره فرآوري، توليد مواد موثره، صنايع دارويي و بخشهاي مرتبط نيز ميتواند فرصتهاي شغلي جديدي ايجاد كند.
يك طرح در نقطه اتصال كشاورزي و صنعت دارو
كشت شقايق اليفرا صرفاً يك پروژه كشاورزي نيست، بلكه هدف اصلي آن ايجاد يك زنجيره از توليد محصول كشاورزي تا فرآوري صنعتي و تبديل آن به مواد اوليه مورد استفاده در صنعت داروسازي است. در صورت توسعه اين زنجيره، محصول توليدشده در مزارع ميتواند پس از طي مراحل فرآوري، به مواد موثرهاي تبديل شود كه در توليد برخي داروهاي مهم مورد استفاده قرار ميگيرند. اهميت اين موضوع از آنجا بيشتر ميشود كه بخش قابل توجهي از مواد اوليه مورد نياز صنايع دارويي كشور از خارج تأمين ميشود. هرچند صنعت داروسازي ايران در زمينه توليد بسياري از داروها توانمندي قابل توجهي دارد، اما تأمين برخي مواد موثره همچنان به واردات وابسته است. بنابراين توليد داخلي حتي بخشي از اين مواد ميتواند فشار ناشي از محدوديتهاي ارزي و مشكلات واردات را كاهش دهد. اختراعي ميگويد: اگر شقايق اليفرا به ميزان مورد نياز كشت شود، ميتواند نياز صنعت دارويي كشور به مواد موثره مرتبط را تأمين كند و وابستگي به واردات اين مواد را از بين ببرد.
تنها ۱۵ قلم، اما با ارزش بالا
رييس سنديكاي مواد موثره دارويي با اشاره به تعداد داروهاي موجود در بازار كشور، توضيح ميدهد كه اكنون حدود ۳۶۰۰ تا ۳۷۰۰ قلم داروي مصرفي در ايران وجود دارد، اما مواد موثرهاي كه از اين خانواده شقايق مشتق ميشوند، شايد حدود ۱۵ قلم باشند. در نگاه نخست، محدود بودن تعداد اين اقلام ممكن است اهميت آنها را كم نشان دهد، اما واقعيت اين است كه همين تعداد محدود، ارزش اقتصادي و دارويي بالايي دارند. به گفته اختراعي، اين اقلام از مواد اوليه گرانقيمت محسوب ميشوند و توليد داخلي آنها ميتواند بخش مهمي از ارز مورد نياز صنعت دارويي كشور را مديريت كند. به اين ترتيب، اجراي طرح شقايق اليفرا را ميتوان از دو زاويه مورد توجه قرار داد؛ نخست از منظر تأمين پايدار مواد اوليه براي داروهاي ضروري و دوم از منظر مديريت منابع ارزي. هر ميزان از نياز صنعت كه از طريق توليد داخلي تأمين شود، ميتواند به معناي كاهش نياز به واردات و تخصيص ارز براي اين بخش باشد.
ظرفيت ۲۰ ميليون دلاري در گام نخست
يكي ديگر از ابعاد مورد توجه اين طرح، ظرفيت صادرات و ارزآوري آن است. اختراعي ميزان ارزآوري احتمالي اين طرح را در آغاز كار حدود ۲۰ ميليون دلار عنوان كرده و معتقد است با توسعه توليد، اين رقم ميتواند به شكل قابل توجهي افزايش پيدا كند. البته ميزان ارزآوري نهايي به عواملي مانند سطح زيركشت، ميزان توليد، ظرفيت فرآوري، كيفيت محصول و بازارهاي صادراتي بستگي دارد. با اين حال، وجود كشورهاي متقاضي محصولات حاصل از فرآوري اين گياه ميتواند امكان حضور ايران در بازارهاي خارجي را نيز فراهم كند. به گفته رييس سنديكاي مواد موثره دارويي، ظرفيت اين طرح تنها به چند ميليون دلار محدود نميشود و در صورت توسعه در مقياسهاي بزرگتر، حتي امكان دستيابي به ارزآوري در مقياس ميليارد دلاري نيز قابل تصور است.
اشتغال؛ از مزارع ۳۰ هزار هكتاري تا كارخانهها
يكي از مهمترين پيامدهاي توسعه اين طرح، ايجاد اشتغال است. براي اجراي طرح در مقياس مورد نظر، حدود ۲۰ تا ۳۰ هزار هكتار زمين كشاورزي مورد نياز خواهد بود. فعاليت در چنين سطحي به نيروي انساني براي كاشت، داشت، برداشت و ساير مراحل كشاورزي نياز دارد و ميتواند زمينه ايجاد اشتغال در مناطق مختلف كشور را فراهم كند. اما اشتغال اين طرح تنها به بخش كشاورزي محدود نميشود. پس از برداشت محصول، فرآوري و استخراج مواد موثره نيازمند زيرساختهاي صنعتي، نيروي متخصص، آزمايشگاهها، واحدهاي توليدي، حملونقل و زنجيره تأمين خواهد بود. اختراعي برآورد كرده است كه بخش صنعتي اين طرح به تنهايي ميتواند حدود چهار هزار شغل ايجاد كند. در واقع، در صورت تكميل زنجيره توليد، اين طرح ميتواند نمونهاي از پيوند ميان كشاورزي و صنايع دارويي باشد؛ به اين معنا كه يك محصول كشاورزي به جاي عرضه خام، وارد فرآيند فرآوري شده و ارزش افزوده آن در داخل كشور ايجاد شود.
اهميت داروهاي مشتق از شقايق
اهميت اين طرح تنها به مسائل اقتصادي محدود نميشود. مواد حاصل از اين گياه در توليد برخي داروهاي استراتژيك، به ويژه مسكنهاي ضعيف و قوي، كاربرد دارند. اين داروها در شرايط مختلف پزشكي از جمله جراحيها، دردهاي حاد و شرايط اتاق عمل اهميت ويژهاي دارند. در برخي بيماران مبتلا به بيماريهاي سخت و صعبالعلاج نيز كنترل درد يكي از بخشهاي مهم درمان و مراقبت محسوب ميشود. بيماراني كه دردهاي شديد را تجربه ميكنند، ممكن است به داروهاي مسكن قوي نياز داشته باشند و نبود يا كمبود اين داروها ميتواند كيفيت زندگي آنها را بهشدت تحت تأثير قرار دهد.
