وقتي آب به سلاح جنگ تبديل ميشود
موسسه اقيانوس آرام بيش از سه دهه است كه درگيريهاي مرتبط با آب در سراسر جهان را در قالب «گاهشمار درگيريهاي آبي» ثبت و بررسي ميكند. اين نهاد هر حادثه را بر اساس نقشي كه آب در آن ايفا كرده، در سه دسته «قرباني»، «محرك» يا «سلاح جنگ» طبقهبندي ميكند.
موسسه اقيانوس آرام بيش از سه دهه است كه درگيريهاي مرتبط با آب در سراسر جهان را در قالب «گاهشمار درگيريهاي آبي» ثبت و بررسي ميكند. اين نهاد هر حادثه را بر اساس نقشي كه آب در آن ايفا كرده، در سه دسته «قرباني»، «محرك» يا «سلاح جنگ» طبقهبندي ميكند.
افزايش شديد درگيريهاي مرتبط با منابع آب در سالهاي اخير، همزمان با آغاز «هفته جهاني آب» در استكهلم سوئد، بار ديگر توجهها را به بحران فزاينده امنيت آبي در جهان جلب كرده است.
به گزارش خبرآنلاين، كنفرانس «هفته جهاني آب» كه روز يكشنبه در پايتخت سوئد و بهصورت آنلاين آغاز شد، امسال با شعار «آب براي مردم و پيشرفت» برگزار ميشود. اين رويداد هر سال از سوي «موسسه بينالمللي آب استكهلم» برگزار ميشود و به بررسي چالشهاي فزاينده در حوزه امنيت آب در جهان ميپردازد.
بر اساس دادههاي «موسسه اقيانوس آرام»، يك انديشكده غيرانتفاعي مستقر در امريكا كه تحولات مرتبط با منابع آب را بررسي ميكند، در سال ۲۰۲۴ ميلادي ۴۲۰ مورد درگيري مرتبط با آب ثبت شده است؛ ركوردي بيسابقه كه نسبت به ۲۳۵ مورد ثبتشده در سال ۲۰۲۲، افزايش ۷۸ درصدي را نشان ميدهد. بخش عمده اين افزايش به حملات عليه زيرساختهاي آبي و اختلافات بر سر دسترسي به منابع آب مربوط ميشود؛ بهويژه در مناطقي كه با جنگهاي طولانيمدت دستوپنجه نرم ميكنند.
درگيريهاي مرتبط با آب چگونه شكل ميگيرند؟
موسسه اقيانوس آرام بيش از سه دهه است كه درگيريهاي مرتبط با آب در سراسر جهان را در قالب «گاهشمار درگيريهاي آبي» ثبت و بررسي ميكند. اين نهاد هر حادثه را بر اساس نقشي كه آب در آن ايفا كرده، در سه دسته «قرباني»، «محرك» يا «سلاح جنگ» طبقهبندي ميكند.
آب به عنوان قرباني: زيرساختهاي آبي در جريان درگيريها، چه بهصورت عمدي و چه به عنوان خسارت جانبي، آسيب ميبينند يا نابود ميشوند. سدها، خطوط انتقال آب، چاهها، تأسيسات تصفيه و سامانههاي برق مورد نياز براي تأمين آب از جمله اين زيرساختها هستند. در سال ۲۰۲۴، حدود ۵۵ درصد از درگيريهاي مرتبط با آب در اين دسته قرار گرفتند.
آب به عنوان محرك: كمبود آب، دسترسي نابرابر يا اختلاف بر سر منابع آبي ميتواند به خشونت دامن بزند. در اين موارد، جوامع محلي، كشاورزان، دامداران يا گروههاي مسلح ممكن است بر سر منابع محدود آب با يكديگر درگير شوند. در سال ۲۰۲۴، حدود ۲۸ درصد از درگيريهاي مرتبط با آب به اين عامل مربوط بود.
آب به عنوان سلاح: در اين حالت، آب بهطور عمدي براي آسيب زدن يا اعمال فشار بر طرف مقابل مورد استفاده قرار ميگيرد؛ از قطع منابع آب و آلوده كردن منابع گرفته تا ايجاد سيلاب يا كنترل دسترسي به آب. اگرچه استفاده از آب به عنوان سلاح كمتر رخ ميدهد، اما همچنان ادامه دارد و ارتباط فزاينده ميان بحران آب، فشارهاي اقليمي و درگيريهاي نظامي را نشان ميدهد. حدود ۲ درصد از حوادث ثبتشده در سال ۲۰۲۴ در اين دسته قرار گرفتند.
فلسطين؛ آب به ابزاري در دل جنگ تبديل شده است
در نوار غزه، حدود ۱.۹ ميليون نفر از مجموع ۲.۱ ميليون نفر جمعيت اين منطقه همچنان آواره هستند و بر اساس اعلام يونيسف، حدود ۹۰ درصد از زيرساختهاي آب و فاضلاب غزه در حملات اسراييل آسيب ديده يا نابود شده است.
بر اساس اين گزارش، تا ۷۰ درصد از مردم غزه قادر به جمعآوري حداقل ۶ ليتر آب به ازاي هر نفر در روز براي آشاميدن و پختوپز نيستند و حدود ۹۰ درصد خانوارها نيز با سطح متوسط تا شديد ناامني آبي مواجه هستند.
سازمان پزشكان بدون مرز نيز اعلام كرده است كه قيمت آب در غزه تا ۵۰۰ درصد افزايش يافته است. اين سازمان هشدار داده كه حملات مكرر، محدوديت ورود تجهيزات و منابع و آسيب به تأسيسات آبي، روند توزيع آب را مختل كرده و موجب افزايش بيماريهاي اسهالي و پوستي و همچنين افزايش خطر براي كودكان و زنان باردار شده است.
سودان؛ فروپاشي زيرساختهاي آب در ميانه جنگ
از آوريل ۲۰۲۳ تاكنون، جنگ ميان نيروهاي مسلح سودان و نيروهاي پشتيباني سريع حدود ۱۲ ميليون نفر را آواره كرده و بحراني انساني را رقم زده است كه بيش از ۳۰ ميليون نفر را تحت تأثير قرار داده است.
گزارشي از آكادمي ژنو نشان ميدهد زيرساختهاي آب، از جمله مخازن، تأسيسات تصفيه و شبكههاي توزيع، بهويژه در دارفور هدف حمله قرار گرفتهاند. فروپاشي سامانههاي آب و فاضلاب به شيوع بيماري وبا و تشديد ناامني غذايي منجر شده و خطر قحطي را در مناطق دارفور، كردفان و نيل آبي افزايش داده است.
ايران؛ جنگ بر بحران آبي موجود افزود
حملات هوايي امريكا و اسراييل به ايران از ۲۸ فوريه، فشار بيشتري بر سامانه آبي اين كشور وارد كرده است؛ سامانهاي كه پيش از جنگ نيز به دليل سالها خشكسالي، كاهش بارش، افت ذخاير آب زيرزميني و افزايش تقاضاي بخش كشاورزي با بحران مواجه بود.
بر اساس گزارشها، حملات به تأسيسات آبشيرينكن و مخازن آب در جزيره قشم و استان هرمزگان آسيب زده و اختلال در تأمين آب دهها هزار نفر را به دنبال داشته است. آسيب به شبكههاي برق و جادهها نيز روند تعمير زيرساختهاي آسيبديده را دشوار كرده است. اين حملات در شرايطي انجام شد كه ذخاير آبي ايران بهشدت كاهش يافته بود و برخي مخازن تا ۹۲ درصد خالي شده بودند. سطح آب مخازن مشهد، دومين شهر بزرگ ايران با حدود چهار ميليون نفر جمعيت، نيز به كمتر از ۳ درصد ظرفيت رسيده بود.
كشورهاي خليج فارس؛ وابستگي خطرناك به آبشيرينكنها
جنگ عليه ايران آسيبپذيري زيرساختهاي حياتي آب در منطقهاي را آشكار كرده است كه يكي از كمآبترين مناطق جهان به شمار ميرود. امنيت آبي در سراسر كشورهاي خليج فارس وابستگي شديدي به تأسيسات بزرگ آبشيرينكن دارد؛ تأسيساتي كه با تبديل آب دريا به آب شيرين، بخش عمده نياز كشورهاي منطقه را تأمين ميكنند.
اوكراين؛ جنگ زيرساختهاي آب را هدف قرار داده است
بحران آب در اوكراين نيز با ادامه جنگ اين كشور با روسيه و آسيب ديدن زيرساختهاي حياتي آب و انرژي تشديد شده است. يونيسف اعلام كرده است كه سال گذشته ۴.۳ ميليون نفر در اوكراين از كمكهاي مربوط به دسترسي به آب سالم بهرهمند شدند، در حالي كه ۱۲.۷ ميليون نفر همچنان به كمكهاي بشردوستانه نياز دارند. حملات، توليد برق در اين كشور را ۷۰ درصد كاهش داده و در نتيجه تأمين آب و گرمايش را مختل كرده است. در شهر خرسون نيز حملات در ماه جاري موجب قطع آب مناطق مسكوني شده است. فاجعه تخريب سد كاخوفكا در ژوئن ۲۰۲۳ بيش از ۱۰۰ هزار نفر را تحت تأثير قرار داد و اكنون حدود ۱۰ ميليون نفر در اوكراين دسترسي مطمئن و پايدار به آب سالم ندارند.
