فرونشست زمين؛ واقعيتي ملموس و نگرانكننده در كشور
طرح احيا و تعادلبخشي آبهاي زيرزميني به عنوان يكي از برنامههاي اصلي وزارت نيرو، طي دو سال گذشته با تمركز بر نصب كنتورهاي هوشمند، تحويل حجمي آب، انسداد چاههاي غيرمجاز، كنترل اضافهبرداشت و پايش و حفاظت از آبخوانها دنبال شده است.
طرح احيا و تعادلبخشي آبهاي زيرزميني به عنوان يكي از برنامههاي اصلي وزارت نيرو، طي دو سال گذشته با تمركز بر نصب كنتورهاي هوشمند، تحويل حجمي آب، انسداد چاههاي غيرمجاز، كنترل اضافهبرداشت و پايش و حفاظت از آبخوانها دنبال شده است. طرحي كه با هدف مديريت برداشت از منابع زيرزميني، كاهش آثار فرونشست زمين و كمك به پايداري منابع آب كشور اجرا ميشود.
به گزارش ايسنا، پديده فرونشست زمين ديگر يك هشدار يا پيشبيني دوردست نيست، بلكه واقعيتي ملموس و نگرانكننده است كه دشتها، شهرها و شريانهاي حياتي زيرساختي ايران را در برگرفته است. دههها برداشت بيرويه و فراتر از ظرفيت از منابع آبهاي زيرزميني بهدليل رشد فزاينده جمعيت، وقوع خشكساليها، گسترش كشاورزي ناپايدار و حفر بيضابطه چاههاي غيرمجاز، افت شديد سطح ايستايي و درنهايت فرونشست تدريجي زمين را رقم زده است. كارشناسان و صاحبنظران حوزه آب و زمينشناسي همواره تأكيد ميكنند كه فرونشست را نبايد صرفاً يك رخداد طبيعي تلقي كرد، بلكه اين پديده تهديدي بنيادين عليه امنيت زيرساختي و توسعه ملي است. شكاف و نشست زمين ميتواند پايداري سازهها و تأسيسات كليدي نظير خيابانها، پلها، فرودگاهها، پالايشگاهها، نيروگاهها، خطوط انتقال نفت، گاز و آب و حتي بناها و آثار تاريخي را با مخاطره جدي مواجه كند. علاوهبر آن، ايجاد ترك در سازههاي مسكوني، شكستگي شبكه جمعآوري فاضلاب و كاهش چشمگير تابآوري ساختمانها در برابر زلزله، از ديگر پيامدهاي تخريبي آن به شمار ميرود.
با اين حال، دامنه خسارات فرونشست تنها به تخريب سازهها و بلعيدن زمين محدود نميشود؛ تبعات اجتماعي، اقتصادي و زيستمحيطي ناشي از خشكيدن چاهها و قنوات، به بروز پديدههايي همچون مهاجرتهاي اجباري اقليمي، گسترش حاشيهنشيني، باير شدن زمينهاي كشاورزي و تعميق فقر دامن ميزند و ابعاد اين بحران خاموش را پيچيدهتر ميكند.
در برابر اين چالش ساختاري، اجراي طرح جامع احيا و تعادلبخشي آبخوانها به عنوان يكي از راهبرديترين برنامههاي وزارت نيرو در دستور كار قرار دارد. براساس اهداف تعيينشده در برنامه هفتم توسعه، كشور بايد سالانه ۱۵ ميليارد مترمكعب از حجم برداشت آبهاي زيرزميني را كاهش دهد؛ رويكردي كه نيمي از آن با انسداد چاههاي غيرمجاز و نيمي ديگر از طريق ساماندهي و مديريت دقيق برداشت چاههاي مجاز با بهرهگيري از كنتورهاي هوشمند هدفگذاري شده است.
اين طرح كه در سال ۱۳۹۳ به تصويب شوراي عالي آب رسيد، با هدف مقابله با روند فزاينده كسري مخزن سفرههاي زيرزميني تدوين شد و بر زنجيرهاي از اقدامات مديريتي، نظارتي و فني ازجمله نصب كنتورهاي هوشمند، مسدودسازي چاههاي غيرمجاز، پايش مستمر منابع آب و اجراي طرحهاي تغذيه مصنوعي تأكيد دارد. هدف غايي از اين اقدامات، صيانت پايدار از ذخاير استراتژيك آب زيرزميني، جلوگيري از گسترش فرونشست زمين و تضمين حقابه و امنيت زيستي نسلهاي آينده است.
طبق آخرين دادهها و آمارهاي رسمي، از مجموع ۶۰۹ دشت كشور، بيش از ۴۰۰ دشت در وضعيت ممنوعه يا ممنوعه بحراني قرار دارند و هماكنون حدود ۳۰۰ دشت بهطور مستقيم گرفتار پديده فرونشست زمين هستند.
از همين رو، برنامه كاهش ۱۵ ميليارد مترمكعبي ناترازي منابع آب، از مهمترين ابزارهاي حاكميتي براي مهار بحران و تثبيت وضعيت دشتها به شمار ميرود.
در همين راستا، وزارت نيرو طي دو سال گذشته مجموعهاي از محورهاي عملياتي و نظارتي را به شرح زير در صدر برنامههاي اجرايي خود قرار داده است:
نصب كنتورهاي هوشمند: بهمنظور پايش دقيق، شفاف و لحظهاي ميزان برداشت از چاهها و اعمال مديريت مصرف بهينه. طرح احيا و تعادلبخشي آبهاي زيرزميني تلاشي ساختاريافته براي ايجاد تعادل ميان نيازهاي امروز جامعه و صيانت از منابع حياتي فرداست. دستيابي به هدف كاهش ۱۵ ميليارد مترمكعبي برداشت از آبخوانها و مديريت شرايط در حدود ۳۰۰ دشت كشور، بيش از هر چيز نيازمند تداوم همكاريهاي بينبخشي، هماهنگي نهادهاي مسوول و مشاركت مسوولانه و آگاهانه كشاورزان و بهرهبرداران محلي است.
بهرهگيري از ابزارهاي هوشمند مديريتي در كنار ترويج الگوهاي بهينه مصرف، اين امكان را فراهم ميآورد تا علاوه بر كاهش اثرات پديده فرونشست و حفاظت از زيرساختهاي عمومي، پايداري دشتها و امنيت آبي كشور براي نسلهاي آينده در فضايي مبتني بر همدلي و توسعه متوازن تضمين شود.
