اجراي طرح فضاي زيرسطحي در ۶ محله پايتخت
در جلسه ديروز (18 مرداد 1405) شوراي شهر تهران، دو تصوير متفاوت اما به‌هم‌پيوسته از آينده پايتخت ترسيم شد؛ از يك‌سو مديريت شهري از ساخت پناهگاه‌هاي عمومي، ارتقاي تاب‌آوري مترو در برابر بحران و اجراي طرح فضاي زيرسطحي در ۶ محله تهران سخن گفت و از سوي ديگر، اعضاي شورا نسبت به تداوم بحران آب، افزايش تراكم و آنچه «چرخه معيوب بساز و برو» خوانده شد، هشدار دادند.
در جلسه ديروز (18 مرداد 1405) شوراي شهر تهران، دو تصوير متفاوت اما به‌هم‌پيوسته از آينده پايتخت ترسيم شد؛ از يك‌سو مديريت شهري از ساخت پناهگاه‌هاي عمومي، ارتقاي تاب‌آوري مترو در برابر بحران و اجراي طرح فضاي زيرسطحي در ۶ محله تهران سخن گفت و از سوي ديگر، اعضاي شورا نسبت به تداوم بحران آب، افزايش تراكم و آنچه «چرخه معيوب بساز و برو» خوانده شد، هشدار دادند.
محور اصلي جلسه شوراي شهر تهران، بررسي طرح «الزام شهرداري تهران به احداث و بهره‌برداري از پناهگاه‌ها و فضاهاي امن شهري و رعايت الزامات پدافند غيرعامل در ساختمان‌ها و طرح‌هاي شهري» بود؛ طرحي كه در صورت اجراي كامل، مي‌تواند بخشي از زيرساخت‌هاي شهري تهران را از منظر مديريت بحران دگرگون كند.
جعفر‌بندي شربياني، عضو كميسيون شهرسازي و معماري شوراي شهر تهران، در تشريح اين طرح گفت شهرداري موظف است حداكثر سه ماه پس از ابلاغ مصوبه، الزامات پدافند غيرعامل، دستورالعمل‌ها و سازوكارهاي سيستمي مربوط به آن را فراهم كند.
شربياني تأكيد كرد: تأمين اين فضاها بايد به گونه‌اي باشد كه در شرايط غيراضطراري نيز امكان تداوم فعاليت آنها وجود داشته باشد و بهره‌برداري عادي از فضاهاي موضوع اين ماده، مانع استفاده اضطراري آنها در شرايط بحران نشود.
علي نصيري، مديرعامل سازمان پيشگيري و مديريت بحران شهر تهران نيز با اشاره به وضعيت حقوقي پدافند غيرعامل گفت: مصوبه‌اي كه به امضاي رييس ستاد پدافند غيرعامل مي‌رسد، در حكم قانون است.
او از تصويب «دستورالعمل شهيد شاطري» در مرداد ۱۴۰۴ به عنوان گامي براي رفع خلأ قانوني در اين حوزه ياد كرد و گفت اين دستورالعمل، تكليف شهرداري‌ها را در زمينه پناهگاه‌ها مشخص كرده است.
به گفته نصيري، تمركز دستورالعمل شهيد شاطري بر موضوع پناهگاه است و سازمان پدافند غيرعامل و وزارت كشور نيز اجراي آن را دنبال مي‌كنند.
مترو؛ خط مقدم تاب‌آوري شهري
در ميان زيرساخت‌هاي شهري، مترو جايگاه ويژه‌اي در اين طرح دارد، برهمين اساس شربياني اعلام كرد شهرداري تهران بايد در طراحي و اجراي ايستگاه‌ها و خطوط مترو و پايانه‌هاي اتوبوس، مطالعات پدافند غيرعامل تهيه و نسبت به احداث و بهره‌برداري از پناهگاه‌هاي چندمنظوره اقدام كند.
اما تكليف به ايستگاه‌هاي جديد محدود نمي‌شود. به گفته او، براي ايستگاه‌هاي در حال بهره‌برداري نيز بايد «طرح ارتقاي تاب‌آوري در مقابل بحران، به ويژه جنگ» تهيه و اجرا شود.به گفته اين عضو شوراي شهر تهران، طراحي پناهگاه‌ها بايد به گونه‌اي باشد كه افراد كم‌توان، معلولان و سالمندان نيز امكان دسترسي به آنها را داشته باشند.
به گزارش ايسنا، شهرداري همچنين مكلف شده ظرف سه سال فضاهاي پناهگاهي و كاربري‌هاي پشتيبان مانند سرويس‌هاي بهداشتي، انبارها و ساير نيازهاي ضروري را تأمين كند. شربياني تصريح كرد كه اين كار ترجيحاً بايد با استفاده بهينه از فضاهاي موجود انجام شود و در صورت نياز، فضاهاي جديد احداث شود. در همين زمينه، نصيري درباره سطح مقاومت پناهگاه‌ها توضيح داد كه برخي پناهگاه‌ها حتي در برابر حملات هسته‌اي نيز مقاوم هستند و در سطح يك قرار مي‌گيرند، اما پناهگاه‌هاي مورد بحث اين طرح عمدتاً در سطوح سه و چهار قرار دارند. او تأكيد كرد: ما نمي‌خواهيم از اصابت مستقيم پناه بگيريم و منظور ما محافظت در برابر پرتابه‌هاي ناشي از اصابت است. به گفته نصيري، هدف اين پناهگاه‌ها حفاظت شهروندان در برابر پيامدهاي حملات و اصابت‌هاي پيراموني است.
پناهگاه به ساختمان‌هاي عادي هم مي‌رسد
يكي از بخش‌هاي مهم اين طرح، ايجاد سامانه مديريت اطلاعات پناهگاه‌ها و فضاهاي امن شهري است. قرار است اطلاعات غيرمحرمانه اين سامانه براي اطلاع عموم منتشر شود.اين اطلاعات شامل موقعيت و ظرفيت پناهگاه‌ها، وضعيت بهره‌برداري و تجهيزات، مسيرهاي دسترسي اضطراري و وضعيت نگهداري و ايمني خواهد بود.
در كنار آن، شهرداري مكلف شده آموزش عمومي را نيز جدي بگيرد؛ از برگزاري مانورهاي دوره‌اي و آموزش شهروندان گرفته تا آموزش مديران ساختمان‌ها و بهره‌برداران.
در بخش ديگري از جلسه، نصراله آباديان، معاون شهرسازي و معماري شهرداري تهران، از پيشرفت طرح فضاي زيرسطحي پايتخت خبر داد؛ طرحي كه مي‌تواند در صورت اجرا، پيوند مستقيمي با سياست ايجاد فضاهاي امن و پناهگاه‌ها داشته باشد.
آباديان گفت بر اساس بند ۱۸ طرح جامع شهر تهران، شهرداري مكلف بوده امكان‌سنجي فضاي زيرسطحي شهر را تهيه كند و تهران اكنون مصوبه كميسيون ماده ۵ را در اين زمينه دريافت كرده است.
او تأكيد كرد: هيچ طرحي براي فضاي زيرسطحي در كشور وجود نداشت و خوشبختانه تهران اولين شهري است كه به اين طرح دست يافت.
به گفته معاون شهردار تهران، برنامه اقدام اين طرح تقريباً آماده شده و اجراي آن در ۶ محله تهران پيش‌بيني شده است. او همچنين اعلام كرد شهرداري آمادگي دارد طرح عملياتي فضاي زيرسطحي را براي كل شهر در شورا ارايه كند. اين موضوع از منظر مديريت بحران اهميت ويژه‌اي دارد؛ چراكه توسعه زيرسطحي شهر مي‌تواند علاوه بر كاركردهاي عادي، ظرفيت‌هايي براي پناهگاه، انبارهاي اضطراري، مسيرهاي دسترسي و زيرساخت‌هاي پشتيبان ايجاد كند.
آب تهران
و وعده ۵۲ ميليون مترمكعب پساب
اما جلسه شورا تنها درباره جنگ و پناهگاه نبود. بحران آب و تأمين آب فضاي سبز نيز يكي ديگر از محورهاي اصلي اظهارات اعضاي شورا بود. مهدي پيرهادي، رييس كميسيون سلامت، محيط زيست و خدمات شهري، با اشاره به تغييرات اقليمي و تنش آبي تهران گفت از سال ۱۴۰۰ طرح جامع آب خام براي مناطق مختلف پايتخت در دستور كار قرار گرفته است. او توضيح داد اين طرح بر اساس نياز آبي مناطق، منابع موجود، شبكه انتقال، قنوات و ميزان قابل استفاده از پساب تنظيم شده و اكنون به پايان رسيده است.
پيرهادي مجموعه‌اي از پروژه‌هاي تصفيه و انتقال پساب را تشريح كرد؛ از تصفيه‌خانه اكباتان با ظرفيت ۳ ميليون مترمكعب در سال گرفته تا تصفيه‌خانه‌هاي صاحبقرانيه، زرگنده، خرگوش‌دره و فيروز بهرام.
او درباره تصفيه‌خانه خرگوش‌دره گفت ظرفيت آن ۱۰ ميليون مترمكعب است و با بهره‌برداري از آن، نياز آبي فضاي سبز مناطق ۵ و ۲۲ پوشش داده مي‌شود.
در مورد تصفيه‌خانه فيروز بهرام نيز اعلام شد كه ۱۱.۴ ميليون مترمكعب پساب در سال براي مناطق ۲۱ و ۱۸ در نظر گرفته شده است.
پيرهادي همچنين از ظرفيت ۱۶.۵ ميليون مترمكعبي خط انتقال پساب تصفيه‌خانه جنوب خبر داد كه ۱۲ ميليون مترمكعب آن به منطقه ۲۰ و ۴.۵ ميليون مترمكعب به منطقه ۱۵ اختصاص خواهد يافت.
او در نهايت از ساخت تصفيه‌خانه‌هاي سرخه‌حصار، لويزان و دستواره خبر داد و گفت با اجراي اين پروژه‌ها، طي چند سال آينده «۵۲ ميليون مترمكعب پساب» به فضاي سبز تهران اضافه خواهد شد.
انتقاد از انتقال بحران به آينده
در مقابل اين برنامه‌هاي زيرساختي، مهدي اقراريان نسبت به تداوم الگوي ساخت‌وساز و افزايش تراكم در تهران هشدار داد. او با انتقاد از آنچه «چرخه معيوب بساز و برو» ناميد، گفت تهران سال‌هاست با مشكلي مواجه است كه به يك دوره يا شوراي خاص محدود نمي‌شود. اقراريان تصريح كرد: ما مجبوريم شهر را بفروشيم؛ حالا در شكل و قالب‌هاي خيلي شيك مثل كميسيون ماده ۵ و مجوز. مجبوريم شهر را بفروشيم، اسمش هم شهرفروشي نيست، اسمش عوارض ساخت است. او با اشاره به شهرك شهيد بروجردي در منطقه ۱۵ گفت افزايش تراكم به «تشديد فشار، كاهش كيفيت زندگي در شهر» منجر مي‌شود و افزود: اين يعني ما بحران داريم و آن را به آينده منتقل مي‌كنيم.
اين سخنان، در واقع نقطه مقابل بخشي از برنامه‌هاي مطرح‌شده در جلسه است: از يك سو تلاش براي افزايش تاب‌آوري در برابر بحران‌هاي آينده و از سوي ديگر، هشدار درباره تصميم‌هاي شهرسازي كه ممكن است خود به توليد بحران‌هاي تازه منجر شوند.
تهران؛ شهري ميان بحران و تاب‌آوري
مجموع مباحث جلسه شورا تصويري چندلايه از تهران ارايه مي‌دهد؛ شهري كه از يك طرف بايد خود را براي جنگ، بحران و حوادث احتمالي آماده كند، از طرف ديگر با بحران آب و فرسودگي زيرساخت‌ها مواجه است و همزمان با مساله افزايش تراكم و فشار بر كيفيت زندگي دست‌وپنجه نرم مي‌كند. اگر طرح پناهگاه‌ها، ارتقاي تاب‌آوري مترو، توسعه فضاي زيرسطحي و استفاده از پساب به مرحله اجرا برسد، تهران مي‌تواند بخشي از زيرساخت‌هاي حياتي خود را براي شرايط بحراني بازطراحي كند. اما هشدار اقراريان درباره «انتقال بحران به آينده» نشان مي‌دهد تاب‌آوري فقط با ساخت پناهگاه و پروژه عمراني ايجاد نمي‌شود. تاب‌آوري شهري در نهايت به اين معناست كه هم زيرساخت‌ها در برابر بحران مقاوم باشند و هم سياست‌هاي جاري شهر، خود مولد بحران‌هاي تازه نباشند.
