خودروهاي دوگانهسوز؛ ظرفيت مغفول كاهش مصرف بنزين
ظرفيت خالي سيانجي ميتواند روزانه دستكم ۶ ميليون ليتر از كسري بنزين كشور را جبران كند.
ظرفيت خالي سيانجي ميتواند روزانه دستكم ۶ ميليون ليتر از كسري بنزين كشور را جبران كند.
به گزارش مهر، افزايش مصرف بنزين در سالهاي اخير و فاصله گرفتن تقاضا از ظرفيت توليد داخلي، بار ديگر ضرورت استفاده از ظرفيتهاي جايگزين در سبد سوخت كشور را برجسته كرده است. يكي از مهمترين اين ظرفيتها، شبكه گسترده عرضه سيانجي و ناوگان چندميليوني خودروهاي دوگانهسوز است؛ ظرفيتي كه بهرغم سرمايهگذاريهاي انجامشده در سالهاي گذشته، امروز بخش قابل توجهي از آن بلااستفاده مانده و ميتواند در كوتاهمدت بخشي از ناترازي بنزين را كاهش دهد.
بررسي وضعيت فعلي صنعت سيانجي نشان ميدهد ظرفيت فعال جايگاهي كشور حدود ۴۰ ميليون مترمكعب در روز است، اما ميزان مصرف واقعي به حدود ۱۵ تا ۱۶ ميليون مترمكعب رسيده است. به عبارت ديگر، نزديك به ۷۰ تا ۷۵ درصد ظرفيت ايجادشده در اين بخش خالي مانده؛ در حالي كه همين ظرفيت ميتواند بدون نياز به سرمايهگذاري سنگين جديد، در خدمت مديريت مصرف بنزين قرار گيرد.
در سالهاي گذشته توسعه سيانجي به عنوان يكي از راهكارهاي اصلي كاهش وابستگي حملونقل به بنزين دنبال شد و ميليونها خودرو به سامانه دوگانهسوز مجهز شدند. اكنون حدود ۴.۵ ميليون خودروي سيانجيسوز در كشور وجود دارد، اما بخشي از اين ناوگان عملاً از سوخت گاز استفاده نميكند. آمارها نشان ميدهد مصرف سيانجي كه در سال ۱۴۰۱ حدود ۲۲ ميليون مترمكعب در روز بود، اكنون به حدود ۱۶ ميليون مترمكعب كاهش يافته است؛ افتي كه نشان ميدهد بين ۷۰۰ هزار تا يك ميليون خودرو از مدار مصرف سيانجي خارج شدهاند يا سهم استفاده آنها از اين سوخت بهشدت كاهش يافته است.
يكي از دلايل اصلي كاهش اقبال به سيانجي، پايين بودن قيمت بنزين نسبت به هزينهها و دردسرهاي استفاده از گاز عنوان ميشود. تا زماني كه اختلاف قيمت، صرفه اقتصادي محسوسي براي مصرفكننده ايجاد نكند، انگيزه بازگشت خودروهاي دوگانهسوز به جايگاههاي سيانجي كاهش مييابد. در كنار اين موضوع، مسائلي مانند ريجكت شدن مخازن، هزينه بازبيني و تعويض مخزن، كمبود مشوقهاي پايدار و نگراني برخي رانندگان نسبت به زمان سوختگيري نيز در كاهش تقاضا نقش داشته است.
مزيت مهم سيانجي در شرايط فعلي اين است كه برخلاف برخي راهكارهاي بلندمدت مانند ساخت پالايشگاه يا نوسازي گسترده ناوگان، بخش عمده زيرساخت آن از قبل ايجاد شده است. جايگاهها، تجهيزات عرضه، شبكه انتقال و ميليونها خودروي دوگانهسوز در كشور موجود است و فعالسازي دوباره اين ظرفيت ميتواند در بازه زماني كوتاهتري نسبت به پروژههاي سرمايهبر، اثر خود را در مصرف بنزين نشان دهد. برآوردهاي فعالان اين صنعت نشان ميدهد اگر تنها ۵ تا ۶ ميليون مترمكعب از مصرف ازدسترفته سيانجي به سبد سوخت بازگردد، معادل همين ميزان از مصرف روزانه بنزين كاسته خواهد شد. از آنجا كه هر مترمكعب سيانجي تقريباً ميتواند جايگزين يك ليتر بنزين در مصرف حملونقل شود، بازگشت ۶ ميليون مترمكعب سيانجي به چرخه مصرف به معناي جبران روزانه حدود ۶ ميليون ليتر كسري بنزين است؛ رقمي كه در مقياس مديريت سوخت كشور قابل توجه است.
اهميت اين عدد زماني بيشتر ميشود كه بدانيم كشور براي پوشش تقاضاي بنزين در دورههاي اوج مصرف، ناچار به استفاده از ابزارهاي مختلف مديريت عرضه، واردات يا كاهش مصرف ميشود. در چنين شرايطي، فعالسازي ظرفيت خالي سيانجي ميتواند فشار بر شبكه تأمين بنزين را كاهش دهد و بخشي از نياز مصرفي خودروهاي شهري، عمومي، تاكسيها، وانتها و خودروهاي باري سبك را پوشش دهد.
بر اساس برآوردهاي موجود، حدود ۷۰۰ تا ۸۰۰ هزار خودرو به دليل پايين بودن قيمت بنزين و نبود انگيزه كافي، از مصرف سيانجي فاصله گرفتهاند؛ در حالي كه اين خودروها همچنان ظرفيت فني استفاده از گاز را دارند يا با انجام بازبيني و رفع ايراد مخزن ميتوانند دوباره به چرخه مصرف بازگردند. اگر اين تعداد خودرو دوباره به صف تقاضاي سيانجي اضافه شوند، مصرف روزانه گاز در حملونقل ميتواند به سطح ۲۱ تا ۲۲ ميليون مترمكعب برسد؛ همان سطحي كه كشور در سالهاي گذشته تجربه كرده بود.
از سوي ديگر، صنعت سيانجي در شرايط كنوني با مازاد ظرفيت عرضه مواجه است و همين موضوع ميتواند به فرصتي براي مديريت ناترازي بنزين تبديل شود. برخلاف بنزين كه توليد آن تابع ظرفيت پالايشي و نيازمند سرمايهگذاريهاي سنگين است، سيانجي در ايران به دليل دسترسي گسترده به گاز طبيعي و زيرساخت موجود، امكان نقشآفريني بيشتري در كوتاهمدت دارد؛ البته به شرط آنكه سياستهاي حمايتي، تعرفهاي و اجرايي بهدرستي طراحي شود.
براي احياي تقاضاي سيانجي، چند طرح حمايتي در دستور كار قرار گرفته است. از جمله اين اقدامات ميتوان به واگذاري مخزن رايگان به خودروهاي باري، ارايه مخازن اقساطي به خودروهاي عمومي و شخصي و اجراي پويش عرضه رايگان سيانجي در برخي جايگاهها اشاره كرد. هدف اصلي اين طرحها، كاهش هزينه اوليه بازگشت خودروها به چرخه مصرف گاز و ايجاد انگيزه براي رانندگاني است كه به دليل هزينه مخزن يا نبود صرفه اقتصادي، استفاده از سيانجي را كنار گذاشتهاند.
در مرحلههاي قبلي پويش عرضه رايگان سيانجي، بيش از نيمي از جايگاهها مشاركت كردند و اكنون نيز بر اساس اعلام فعالان اين صنعت، حدود ۵۰۰ تا ۷۰۰ جايگاه به پويش جديد پيوستهاند. پيشبيني ميشود با همكاري دستگاههاي دولتي و استانداريها، شمار جايگاههاي مشاركتكننده به بيش از هزار جايگاه برسد. گسترش اين پويش ميتواند بخشي از مصرفكنندگان را دوباره به سمت سوخت گاز هدايت كند و به افزايش تقاضا در شبكه سيانجي بينجامد.
با اين حال، اجراي موفق چنين طرحهايي نيازمند حمايت مالي و هماهنگي نهادي است. جايگاهداران براي عرضه رايگان يا تخفيفي سيانجي بايد بخشي از درآمد نقدي خود را از دست بدهند و بدون جبران مناسب، انگيزه كافي براي تداوم مشاركت نخواهند داشت. به همين دليل، پيشنهاد شده است دولت در زمينه اجاره جايگاهها، هزينههاي پيمانكاري و جبران بخشي از فروش نقدي، حمايت مشخصي از فعالان اين بخش داشته باشد.
حمايت از سيانجي علاوه بر كاهش مصرف بنزين، ميتواند آثار اقتصادي ديگري نيز به همراه داشته باشد. كاهش نياز به واردات يا مديريت پرهزينه بنزين، استفاده بهتر از زيرساختهاي موجود، افزايش بهرهوري سرمايهگذاريهاي گذشته، كاهش فشار بر پالايشگاهها و ايجاد ثبات بيشتر در تأمين سوخت ناوگان حملونقل از جمله مزاياي فعال شدن ظرفيت خالي اين صنعت است.
از منظر سياستگذاري، توسعه مصرف سيانجي بايد در كنار اصلاح تدريجي الگوي مصرف بنزين، افزايش كيفيت خودروها، نوسازي ناوگان فرسوده و بهبود حملونقل عمومي ديده شود. سيانجي بهتنهايي نميتواند همه مشكلات ناترازي سوخت را حل كند، اما ميتواند يكي از سريعترين و كمهزينهترين ابزارهاي كاهش فشار بر بنزين باشد؛ بهويژه در شرايطي كه ظرفيت جايگاهي و ناوگان دوگانهسوز از پيش آماده است.
در نهايت، تجربه سالهاي گذشته نشان ميدهد هر زمان سياستهاي قيمتي، حمايتي و اجرايي بهصورت هماهنگ عمل كردهاند، مصرف سيانجي افزايش يافته و سهم آن در سبد سوخت حملونقل تقويت شده است. اكنون نيز اگر دولت بتواند مشوقهاي هدفمند، حمايت از جايگاهداران، تسهيل بازبيني مخازن و اطلاعرساني مناسب به مالكان خودروهاي دوگانهسوز را همزمان دنبال كند، بازگشت دستكم ۶ ميليون مترمكعب سيانجي به مصرف روزانه دور از دسترس نخواهد بود؛ رقمي كه ميتواند معادل ۶ ميليون ليتر بنزين در روز صرفهجويي ايجاد كند و بخشي از ناترازي سوخت كشور را كاهش دهد.
