تهران ميان گسل و فرسودگي؛ ۲۷ زنگ خطر زير پاي ۲۵۰ هزار پلاك
تهران سالهاست با دو تهديد همزمان زندگي ميكند؛ زلزله و فرونشست. دو بحراني كه هر بار پس از وقوع يك زمينلرزه يا انتشار گزارشي تازه، براي چند روز به صدر اخبار ميآيند و سپس دوباره به حاشيه رانده ميشوند.
تهران سالهاست با دو تهديد همزمان زندگي ميكند؛ زلزله و فرونشست. دو بحراني كه هر بار پس از وقوع يك زمينلرزه يا انتشار گزارشي تازه، براي چند روز به صدر اخبار ميآيند و سپس دوباره به حاشيه رانده ميشوند.
اما واقعيت اين است كه خطر، نه تعطيل ميشود و نه منتظر آرام شدن فضاي خبري ميماند. پايتخت ايران روي شبكهاي از گسلهاي فعال بنا شده، ميليونها نفر در ساختمانهايي زندگي ميكنند كه بخشي از آنها تاب مقاومت در برابر يك زلزله شديد را ندارند و همزمان افت مداوم منابع آب زيرزميني نيز بر پيچيدگي وضعيت افزوده است.
با اين حال، پرسش اصلي همچنان بيپاسخ مانده؛ چرا با وجود سالها هشدار كارشناسان، سرعت مقاومسازي و نوسازي بافتهاي فرسوده همچنان با ابعاد تهديد تناسبي ندارد؟
در چنين شرايطي، علي بيتاللهي، رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي، در گفتوگو با مهر، بار ديگر نسبت به وضعيت لرزهاي تهران و روند فرونشست زمين هشدار داده و بر ضرورت توجه جدي به مقاومسازي ساختمانها تأكيد كرده است.
بيتاللهي در ابتداي اين گفتوگو به مساله برداشت بيرويه آبهاي زيرزميني و ارتباط مستقيم آن با فرونشست زمين پرداخت و اظهار كرد: در مجموع سالانه نزديك به ۵۰ ميليارد مترمكعب آب از چاههاي كشور استحصال ميشود كه بخشي از اين آب دوباره به لايههاي زيرين زمين نفوذ ميكند، بخشي تبخير ميشود و بخش ديگري نيز به مصرف ميرسد.
به گفته او، بيشترين فشار بر منابع آب زيرزميني در چند استان كشور متمركز شده است؛ همان استانهايي كه امروز بيشترين نرخ فرونشست را نيز تجربه ميكنند. رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي افزود: در ميان استانهاي كشور، متأسفانه استانهاي كرمان، فارس، خراسان رضوي، اصفهان و تهران بالاترين ميزان برداشت و تخليه آبهاي زيرزميني را دارند. اگر به نقشههاي فرونشست زمين نيز توجه شود، بيشترين پهنههاي فرونشستي كشور نيز در همين استانها قرار گرفته است.
تهران؛ شهري بر روي ۲۷ گسل فعال
يكي از مهمترين بخشهاي اظهارات بيتاللهي به وضعيت گسلهاي تهران اختصاص داشت؛ موضوعي كه همواره يكي از اصليترين نگرانيهاي متخصصان حوزه مديريت بحران بوده است.
او گفت: علاوه بر گسلهاي شناختهشده، نقاط ديگري نيز داراي گسلهاي فعال هستند. در تهران، اگر بخواهيم گسلهاي اصلي عبوري از محدوده شهري را از شمال به جنوب بررسي كنيم، ابتدا گسل مشا قرار دارد كه در نزديكي تهران و خارج از محدوده شهري واقع شده است. البته اگر زلزله بزرگي در اين گسل رخ دهد، بدون ترديد ساختمانها، منازل و مستحدثات شهر تهران تحت تأثير قرار خواهند گرفت و آسيب خواهند ديد.
او ادامه داد: اگر صرفاً گسلهاي عبوري از محدوده شهري تهران را در نظر بگيريم، گسل شمال تهران در امتداد دامنههاي شمالي شهر قرار دارد. همچنين گسلهاي لويزان و نياوران نيز در منطقه يك تهران گسترده شدهاند و به سمت شرق شهر ادامه پيدا ميكنند.
بيتاللهي درباره گسلهاي جنوبي نيز توضيح داد: در بخشهاي جنوبيتر نيز گسلهاي شمال ري، جنوب ري و كهريزك از محدودههاي شهري عبور ميكنند و در مجاورت مناطق مسكوني قرار دارند.اما آنچه نگرانيها را دوچندان ميكند، تنها وجود چند گسل اصلي نيست.
او تصريح كرد: علاوه بر اين گسلهاي اصلي، گسلهاي كوچكتر متعددي نيز در محدوده شهري تهران شناسايي شدهاند. تعداد اين گسلهاي شناختهشده به حدود ۲۷ مورد ميرسد كه همگي نشاندهنده فعال بودن ساختار لرزهاي پوسته زمين در تهران هستند.
به گفته اين مقام مسوول، وجود اين شكستگيها به معناي آن است كه در گذشته زمينلرزههاي بزرگي در اين محدوده رخ داده و لايههاي زمين دچار گسيختگي شدهاند. اين گسلها شناسايي و نقشهبرداري شدهاند و براي آنها حريم گسل نيز تعيين شده است؛ به همين دليل احداث ساختمانهاي بسيار مهم و حساس در محدوده حريم گسلها ممنوع است.
رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي تأكيد كرد: در مجموع، وجود اين تعداد گسل فعال در داخل و اطراف محدوده شهري تهران، زمينه وقوع زمينلرزههاي متعدد را فراهم ميكند و اين موضوع ضرورت توجه جدي به مخاطرات لرزهاي و رعايت الزامات ساختوساز را دوچندان ميكند.
زلزله قابل پيشبيني نيست
يكي از مهمترين نكاتي كه بيتاللهي بر آن تأكيد دارد، تفاوت ميان پيشبيني زمان وقوع زلزله و آمادگي براي مواجهه با آن است.
او اظهار كرد: خوشبختانه تاكنون زمينلرزه بزرگي كه موجب تخريب گسترده در تهران شود، رخ نداده است، اما رخ ندادن زلزله بزرگ به هيچ عنوان به معناي غيرفعال يا ساكن بودن گسلهاي تهران نيست.
رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي افزود: زمينلرزههاي كوچك، خود نشانهاي از فعال بودن گسلها هستند. با تجمع تنش و انرژي در طول ساليان متمادي، همانند ساير نقاط جهان، وقوع زمينلرزههاي بزرگ اجتنابناپذير است؛ اين زلزلهها ممكن است هر ۱۰۰ سال، ۲۰۰ سال يا حتي هزار سال يكبار رخ دهند و در صورت وقوع، خسارتهاي گستردهاي به همراه داشته باشند.
بيتاللهي همچنين تصريح كرد: هيچكس نميتواند زمان وقوع زلزله بزرگ را پيشبيني كند، اما اطمينان داريم اگر از امروز ساختوسازهاي مقاوم در برابر زلزله را بهطور جدي دنبال كنيم، پس از گذشت چند سال شهري ايمنتر خواهيم داشت و دستكم در زمان وقوع زلزلههاي متوسط و بزرگ، ميزان تلفات انساني بهمراتب كاهش خواهد يافت.
۲۵۰ هزار پلاك فرسوده؛ زنگ خطر
براي مديريت شهري
در كنار گسلهاي فعال، وضعيت بافتهاي فرسوده تهران يكي ديگر از نگرانيهاي جدي است. بيتاللهي با اشاره به پراكندگي اين مناطق گفت: در حال حاضر در شمال تهران، مناطقي مانند دارآباد، جماران، تجريش، فرحزاد و يوسفآباد و همچنين بخشهايي از مناطق مركزي شهر، داراي بافتهاي فرسوده هستند. متراكمترين واحدهاي ساختماني نيز در همين محدودهها قرار دارند و بسياري از ساختمانها از مقاومت كافي در برابر زلزله برخوردار نيستند. رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي سپس آمار قابل توجهي از وضعيت ساختمانهاي فرسوده ارايه كرد و گفت: از حدود يك ميليون و ۱۰۰ هزار پلاك ساختماني شناساييشده در تهران، نزديك به ۲۵۰ هزار پلاك در بافتهاي فرسوده قرار دارد. حتي اگر همه اين ساختمانها را كممقاومت تلقي نكنيم، دستكم حدود ۶۰ درصد آنها از مقاومت لازم در برابر زلزله برخوردار نيستند.
او هشدار داد: اگر اين آمار را در كنار جمعيت ساكن در اين ساختمانها قرار دهيم، بهسادگي ميتوان دريافت كه جمعيت بسيار بزرگي در معرض خطر قرار دارند. از اين رو، لازم است عزم جدي براي اجراي ساختوسازهاي ايمن و مقاوم در برابر زلزله در كشور شكل بگيرد.
هشدارهايي كه نبايد فراموش شوند
يكي از انتقادهاي مهم مطرحشده از سوي رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مربوط به فراموش شدن مخاطرات طبيعي در ميان بحرانهاي روزمره كشور است.
بيتاللهي گفت: گاهي به دليل بروز مسائل مختلف در كشور، مخاطراتي مانند فرونشست زمين و زلزله به دست فراموشي سپرده ميشوند، اما دقيقاً در همين دورههاي غفلت است كه وقوع يك حادثه ميتواند خسارتها و پشيمانيهاي جبرانناپذيري به همراه داشته باشد.
او همچنين افزود: اميدوارم هرگز زلزلهاي مخرب در شهرهاي بزرگ كشور، بهويژه تهران، رخ ندهد، اما صرف اميدواري نميتواند ما را از خطر مصون نگه دارد. طبيعت ذاتاً پويا است و همانگونه كه ضربان قلب نشانه حيات انسان است، وقوع زمينلرزه نيز نشانه پويايي زمين محسوب ميشود.
در پايان نيز بيتاللهي راهكار كاهش خسارتها را چنين جمعبندي كرد و گفت: آنچه ميتواند خسارتهاي ناشي از زلزله را كاهش دهد، مقاومسازي ساختمانها، رعايت اصول مهندسي در ساختوساز و جلوگيري از توسعه شهري بر روي پهنههاي گسلي است؛ تنها با اجراي اين اقدامات ميتوان ايمني شهرها را در برابر زلزله افزايش داد.
