هشدار درباره فرونشست زمين
گسترش بيرويه چاههاي آب، بهويژه صدها هزار حلقه چاه غيرمجاز، زنگ خطر فرونشست زمين را در ايران به صدا درآورده است.
گسترش بيرويه چاههاي آب، بهويژه صدها هزار حلقه چاه غيرمجاز، زنگ خطر فرونشست زمين را در ايران به صدا درآورده است. يك كارشناس حوزه آب، با اشاره به وجود نزديك به يك ميليون حلقه چاه كه حدود ۴۵ درصد آنها غيرمجاز هستند، هشدار داد كه تداوم اضافهبرداشت از سفرههاي زيرزميني، بحراني برگشتناپذير را رقم زده كه امنيت سكونت و پايداري بسياري از استانهاي كشور را تهديد ميكند.
عباس كشاورز - كارشناس حوزه آب - در گفتوگو با ايسنا، با اشاره به پيشينه تاريخي مواجهه كشور با مساله فرونشست زمين اظهار كرد: يكي از سيستمهايي كه از دهه ۴۰ وارد كشور شد، تكنولوژي برداشت مكانيكي آب از منابع زيرزميني با انواع و اقسام روشها بود. تا دهه ۶۰، تعداد چاههاي كشور كمتر از ۵۰ هزار حلقه بود و برداشت آب تقريبا در حد تعادل قرار داشت؛ يعني برداشتها با تغذيهاي كه در سفرههاي زيرزميني انجام ميشد برابر بود. در آن دوره، به همين دليل كشاورزي كشور نيز چندان پيشرفته نبود و توسعه پيدا نكرده بود.
وي ادامه داد: با اين حال، وجود تكنولوژي راحت، روان و ارزان برداشت آب از يك طرف و بيمسووليتي مديران آب كشور در كنترل برداشت و صدور پروانههاي مجاز و غيرمجاز - يا به تعبيري چشمپوشي از پروانههاي غيرمجاز - سبب شد تعداد چاههاي كشور بهشدت افزايش يابد؛ بهطوري كه طبق برخي آمارها، در سالهاي اخير اين تعداد به نزديك يك ميليون حلقه چاه رسيده كه حدود ۴۵ درصد آن (معادل ۴۵۰ هزار حلقه چاه) غيرمجاز است. اين مساله كه مديريت آب كشور اطلاع دقيقي ندارد كه چه زماني، كجا و چگونه اين چاهها حفر شدهاند، خود بسيار جاي تامل دارد. فشار مردم، مسوولان براي توسعه خارج از ظرفيت آبي، عامل اصلي روند صعودي برداشت از منابع زيرزميني است.
اين كارشناس حوزه آب با ارايه سه آمار كليدي در خصوص ميزان اضافهبرداشت آب گفت: خود وزارت نيرو اعلام كرده كه ميزان اضافهبرداشتهاي تجمعي تا سال ۱۴۰۰ نزديك به ۱۵۰ ميليارد مترمكعب بوده است؛ اين در حالي است كه دانشگاه شيراز بر اساس مدلهاي دقيق ماهوارهاي، اين عدد را ۳۶۰ ميليارد مترمكعب برآورد ميكند. همچنين در حالي كه وزارت نيرو متوسط اضافهبرداشت سالانه را حدود ۴.۵ ميليارد مترمكعب اعلام ميكند، دانشگاه شيراز اين رقم را سالانه ۱۵.۶ ميليارد مترمكعب و يك مقاله پژوهشي ديگر نيز آن را سالي ۱۱ ميليارد مترمكعب ارزيابي كرده است. كشاورز در تشريح مكانيسم فيزيكي فرونشست توضيح داد: وقتي از يك مخزن زيرزميني آب برداشت ميشود، تعادل پايداري زمين به هم ميخورد و رطوبت موجود در خاك تخليه ميشود. با خروج آب، خلئي در زير زمين ايجاد ميشود كه توان تحمل بار ستون خاك ۱۰۰ تا ۱۸۰ متري و ساختمانها و تاسيسات روي آن را ندارد؛ در نتيجه زمين فرو ميرود.وي افزود: در گزارشها و تصاوير اوليه، اين پديده به اشتباه تحت عنوان «بيرونزدگي لوله چاهها» مطرح ميشد، چرا كه با افت خاك اطراف، موتورخانهها و لولهها بيرون ميزدند، اما بعدها مشخص شد كه علت اصلي اين پديده، فرونشست زمين است كه پيامدهاي ناگواري دارد؛ نخست اينكه در اين مناطق علاوه بر بيآبي، زمين زير پا دچار تركخوردگي، بههمريختگي و سقوط ميشود و مردم ديگر امنيت سكونت ندارند و مجبور به مهاجرت ميشوند.او تاكيد كرد: مساله دوم اين است كه حتي اگر قانون سال ۱۳۶۱ مبني بر لزوم تحويل حجمي آب را بهطور كامل اجرا كنيم، مانع اضافهبرداشت شويم و بارندگيها و سيلابهاي خوبي هم رخ دهد و حقابه طبيعت رعايت شود، باز هم بايد بدانيم كه اين حفرهها ديگر پر نخواهند شد و اين پديده برگشتناپذير است. استانهايي نظير اصفهان، كرمان، خراسانها، گلستان، مركزي و همدان به شدت در معرض خطر هستند و بقا و پايداري مردم در اين مناطق زير سوال رفته است. اين كارشناس حوزه آب با انتقاد از رويكردهاي مديريتي حاكم گفت: اين وضعيت محصول زيادهخواهي سياسيون، بيتوجهي مديران، عدم اجراي قانون و مماشات با متخلفين با اين تصور غلط است كه هر مشكلي را ميتوان با پول حل كرد. در قوانين وزارت نيرو نيز ديده ميشود كه در صورت اضافهبرداشت، جريمه نقدي دريافت ميشود؛ در حالي كه برخي خسارتها با پول قابل جبران نيستند.
كشاورز در خصوص راهكارهاي خروج از اين بحران خاطرنشان كرد: تمامي مسوولان بايد اراده كنند تا مانع تشديد ناپايداري كشور شوند. ديگر نبايد مانند گذشته تصور شود كه منابع زيرزميني اقيانوسي بيپايان است و هنر ما فقط سوراخ كردن زمين است. گام دوم، ايجاد فضاي مفاهمه و گفتوگوي ملي است تا آحاد جامعه از ابعاد بحران آب زيرزميني و فرونشست آگاه شوند.وي در پايان تصريح كرد: بخش كشاورزي در ۱۰ سال آينده بايد حداقل ۳۰ ميليارد مترمكعب از مصرف آب خود بكاهد كه اين امر نيازمند برنامه و اقدام جدي است. در برنامه هفتم توسعه پيشبيني شده كه برداشت از آبهاي زيرزميني ۱۵ ميليارد مترمكعب كاهش يابد، اما با گذشت سه سال عملا كاري انجام نشده است؛ مشابه برنامه ششم كه مقرر كرده بود برداشتها ۱۱ ميليارد مترمكعب كاهش يابد اما محقق نشد. متاسفانه ما حل مسائل را به آينده تعليق ميكنيم و منتظريم فرد ديگري مشكلات را برطرف كند.
