۹۰ هزار كيلومتر مربع ايران در معرض خطر
فرونشست زمين ديگر يك هشدار علمي يا يك دغدغه محدود كارشناسان زمينشناسي نيست؛ اين پديده اكنون به يكي از جديترين تهديدهاي زيستمحيطي، عمراني و حتي امنيتي كشور تبديل شده است.
فرونشست زمين ديگر يك هشدار علمي يا يك دغدغه محدود كارشناسان زمينشناسي نيست؛ اين پديده اكنون به يكي از جديترين تهديدهاي زيستمحيطي، عمراني و حتي امنيتي كشور تبديل شده است. تهديدي كه برخلاف زلزله، بدون لرزش و هشدار ناگهاني رخ ميدهد، اما ميتواند خسارتهايي جبرانناپذير بر زيرساختها، ساختمانها، خطوط انتقال انرژي، شبكه حملونقل و حتي زندگي ميليونها نفر وارد كند. تازهترين هشدارها در نشست تخصصي «فرونشست زمين؛ از شناسايي تا ساختوساز پايدار» كه با حضور بيش از ۳۵۰ نفر از مسوولان، متخصصان و پژوهشگران برگزار شد، بار ديگر ابعاد نگرانكننده اين بحران را آشكار كرد. در اين نشست، كارشناسان بر اين نكته تأكيد كردند كه فرونشست اكنون ۲۵۴ پهنه كشور را درگير كرده و دشت بهرمان استان كرمان با نرخ سالانه ۳۱ سانتيمتر، يكي از بحرانيترين مناطق جهان از نظر نرخ نشست زمين محسوب ميشود. آنچه اين هشدارها را جديتر ميكند، اتفاق نظر كارشناسان درباره منشأ اصلي بحران است؛ برداشت بيرويه از منابع آب زيرزميني، كاهش شديد سطح آبخوانها و نبود مديريت پايدار منابع آب، اكنون به عاملي تبديل شده كه ميتواند آينده بسياري از شهرها و دشتهاي ايران را تحت تأثير قرار دهد.
بحراني خاموش كه صداي آن شنيده نميشود
احمدرضا حيدري، رييس اداره تونل و سازههاي ژئوتكنيكي سازمان مشاور فني و مهندسي شهرداري تهران، در اين نشست با اشاره به تدوين گزارش جامع بحران فرونشست در ايران، تأكيد كرد كه زمان عبور از مطالعات صرفاً نظري فرا رسيده و كشور بايد وارد مرحله اقدامات اجرايي شود. او فرونشست را «يك بحران خاموش» توصيف كرد و گفت: فرونشست به عنوان يك بحران خاموش، نتيجه برداشتهاي بيرويه از آبهاي زيرزميني و تراكم خاك است. حيدري با تشريح تفاوت ميان فرونشست منطقهاي و پديدههايي مانند فروچاله يا فروريزش، هشدار داد: زنگ خطر هماكنون براي ۲۵۴ پهنه كشور از جمله تهران، اصفهان، مشهد و قزوين به صدا درآمده و دشت بهرمان كرمان نيز با نرخ نشست ۳۱ سانتيمتر در سال، از حادترين نقاط جهان به شمار ميرود. به گفته او، يكي از مهمترين پيامدهاي اين پديده، ايجاد «نشست غير يكنواخت» در زمين است؛ رخدادي كه ميتواند تعادل سازهها را برهم بزند و موجب تركخوردگي، تخريب تدريجي ساختمانها و آسيب به زيرساختهاي حياتي شود.
وقتي زيرساختهاي كشور در معرض تهديد قرار ميگيرند
كارشناسان معتقدند فرونشست صرفاً يك مساله زمينشناسي نيست؛ بلكه مستقيماً اقتصاد، حملونقل، خدمات شهري و حتي امنيت ملي را تحت تأثير قرار ميدهد. نشست نامتقارن زمين ميتواند باعث آسيب به خطوط مترو، راهآهن، جادهها، خطوط انتقال نفت، گاز و برق، شبكههاي آب و فاضلاب و حتي فرودگاهها شود. از سوي ديگر، وقوع اين پديده در مناطق شهري، هزينههاي هنگفتي براي مقاومسازي، تعمير و بازسازي ساختمانها به همراه خواهد داشت. به همين دليل، متخصصان معتقدند مديريت فرونشست تنها با اقدامات عمراني امكانپذير نيست و نيازمند اصلاح سياستهاي كلان در حوزه منابع آب، كشاورزي و توسعه شهري است.
راهكارهاي مهندسي براي كاهش خسارت
در گزارش ارايهشده توسط سازمان مشاور فني و مهندسي شهرداري تهران، مجموعهاي از راهكارهاي فني براي كاهش آسيبپذيري سازهها پيشنهاد شده است. از جمله مهمترين اين راهكارها ميتوان به اجراي فونداسيونهاي صلب، استفاده از شمعهاي عميق و بهسازي بستر خاك اشاره كرد؛ اقداماتي كه ميتواند اثرات نشستهاي نامتقارن را تا حد زيادي كاهش دهد. در كنار اين راهكارهاي مهندسي، بررسي تجربه كشورهاي موفق نيز بخش مهمي از اين گزارش را تشكيل ميداد.
تجربه توكيو و شانگهاي
يكي از نكات قابل توجه اين نشست، اشاره به تجربه شهرهايي مانند توكيو و شانگهاي بود؛ شهرهايي كه در گذشته با بحران شديد فرونشست روبرو بودند اما توانستند با مديريت صحيح منابع آب، روند نشست زمين را كنترل كنند. بر اساس اين گزارش، تزريق معكوس آبخوانها، محدود كردن برداشت از سفرههاي زيرزميني، اصلاح قوانين و نظارت مستمر بر منابع آب از جمله اقداماتي بوده كه در اين شهرها نتايج قابل توجهي به همراه داشته است. كارشناسان تأكيد كردند كه ايران نيز ناگزير است با الگوبرداري از چنين تجربياتي، مديريت منابع آب را در اولويت قرار دهد.
۹۰ هزار كيلومتر مربع ايران درگير فرونشست
سيد طاها طباطبايي عقدا، دبير كميته فرونشست و رييس بخش ژئوتكنيك مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي، نيز در اين نشست تصويري گستردهتر از بحران ارايه كرد. او با اشاره به گزارشهاي علمي اين مركز گفت: بحران برداشت بيرويه از منابع آب زيرزميني، پديده خطرناك فرونشست زمين را در پهنهاي به وسعت بيش از ۹۰ هزار كيلومتر مربع از اراضي كشور گسترش داده است. او ادامه داد: اين رخداد زمينشناختي حاد، اكنون با ايجاد شكافهاي عميق، فروچالههاي ناگهاني و نشست نامتقارن، پايداري سازهها و زيرساختهاي ملي را بهطور جدي تهديد ميكند. به گفته طباطبايي، مهار اين بحران تنها با اقدامات همزمان در دو حوزه امكانپذير است. دبير كميته فرونشست و رييس بخش ژئوتكنيك مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي، تصريح كرد: مهار اين وضعيت بحراني نيازمند اقدامات فوري دوگانه، شامل كنترل دقيق منابع آبي و پيادهسازي پروژههاي سازگاري زيربنايي است.
ارزيابي ايمني شريانهاي حياتي كشور
رييس بخش ژئوتكنيك مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي همچنين از آغاز برنامههاي گسترده ارزيابي ايمني زيرساختها خبر داد. او گفت: اين مركز بر اساس تكاليف قانوني مديريت بحران، ارزيابي همهجانبه ايمني شريانهاي حياتي، برجهاي مسكوني و خطوط حملونقل ريلي و جادهاي را در دستور كار خود قرار داده است. طباطبايي افزود: با تدوين ضوابط سختگيرانه مهندسي و دستورالعملهاي فني براي ساختوسازهاي جديد و همچنين مقاومسازي فروريزشهاي شهري، تلاش ميشود تا تابآوري كلانشهرها و مناطق مسكوني در برابر مخاطرات اين پديده به حداكثر ممكن افزايش يابد.
تصاوير ماهوارهاي، زنگ خطر را تأييد ميكنند
معصومه آميغپي، مديركل نقشهبرداري زميني سازمان نقشهبرداري كشور نيز با استناد به دادههاي ماهوارهاي، گستردگي بحران را تشريح كرد. او گفت: برداشت بيرويه از منابع آب زيرزميني، اين پديده خطرناك را در پهنهاي به وسعت بيش از ۹۰ هزار كيلومتر مربع از اراضي كشور گسترش داده است.
به گفته مديركل نقشهبرداري زميني سازمان نقشهبرداري كشور، نتايج پردازش تصاوير راداري و ماهوارهاي نشان ميدهد كه آثار فرونشست اكنون به زيرساختهاي حياتي كشور نيز رسيده است. آميغپي هشدار داد: اين رخداد زمينشناختي حاد، اكنون با تحت تأثير قرار دادن هزاران كيلومتر از خطوط ريلي، جادهاي و شريانهاي انتقال انرژي، پايداري سازهها و زيرساختهاي ملي را بهطور جدي تهديد ميكند. او راهكار مقابله با اين وضعيت را چنين تشريح كرد: مهار اين وضعيت بحراني نيازمند اقدامات فوري دوگانه، شامل كنترل دقيق منابع آبي و ممنوعيت بارگذاريهاي جديد در اين پهنههاست.
نقش فناوري در پايش فرونشست
مديركل نقشهبرداري زميني سازمان نقشهبرداري كشور همچنين از بهرهگيري از فناوريهاي نوين براي پايش مستمر اين پديده خبر داد و گفت: اين سازمان بر اساس تكاليف قانوني و با تكيه بر پردازش تصاوير ماهواره سنتينل-۱ و ايستگاههاي ژئودتيكي، ارزيابي همهجانبه و پايش مداوم ايمني شريانهاي حياتي، بلوكهاي مسكوني و مراكز آموزشي را در دستور كار خود قرار داده است. او در پايان تأكيد كرد: با بازنگري در قوانين فعلي، تدوين قوانين مستقل بازدارنده و دستورالعملهاي فني براي ساختوسازهاي جديد، تلاش ميشود تا تابآوري كلانشهرها و مناطق مسكوني در برابر مخاطرات اين پديده به حداكثر ممكن افزايش يابد.
عبور از هشدار به اقدام
جمعبندي اظهارات كارشناسان حاضر در اين نشست نشان ميدهد كه فرونشست ديگر يك مساله آينده نيست، بلكه بحراني است كه هماكنون در بخش بزرگي از كشور جريان دارد. گسترش اين پديده در ۲۵۴ پهنه، درگير شدن بيش از ۹۰ هزار كيلومتر مربع از اراضي ايران، ثبت نرخ ۳۱ سانتيمتري نشست سالانه در دشت بهرمان كرمان و تهديد زيرساختهاي حياتي، همگي بيانگر ضرورت تغيير رويكرد در مديريت منابع آب و توسعه شهري است. كارشناسان بر اين باورند كه كنترل برداشت از آبخوانها، اصلاح الگوي كشت، انسداد چاههاي غيرمجاز، ممنوعيت توسعه در پهنههاي پرخطر، تدوين مقررات سختگيرانه ساختماني و بهرهگيري از فناوريهاي نوين پايش، مجموعه اقداماتي است كه ميتواند از تشديد اين بحران جلوگيري كند. در غير اين صورت، «زلزله خاموش» فرونشست، بيآنكه لرزشي احساس شود، ميتواند آرامآرام بنيان شهرها، زيرساختها و سرمايههاي ملي را با تهديدي جدي روبرو كند؛ تهديدي كه هزينه پيشگيري از آن، بهمراتب كمتر از جبران خسارتهاي آينده خواهد بود.
