مذاكرات در مسير ابهام؟

پس از آنكه ايران و امريكا در ديدار سويبس به يك تفاهم اوليه براي توقف جنگ و آغاز مسير جديد گفت‌وگوها دست يافتند، اكنون مرحله تازه‌اي از اين روند وارد فضايي شده كه بيش از هر چيز با گمانه‌زني، اخبار غيررسمي و روايت‌هاي متفاوت دو طرف همراه است. توافق اوليه‌اي كه با هدف تثبيت آتش‌بس و فراهم كردن زمينه مذاكرات جامع‌تر در يك بازه ۶۰ روزه شكل گرفت، اميدهايي را نسبت به كاهش تنش‌ها ايجاد كرده بود، اما اكنون پرسش اصلي اين است كه ادامه اين مسير چگونه پيش خواهد رفت و آيا دو طرف خواهند توانست اختلاف‌هاي باقي‌مانده را نيز از طريق گفت‌وگو مديريت كنند يا خير. در روزهاي گذشته بار ديگر نام دوحه، پايتخت قطر، به عنوان محل احتمالي ادامه مذاكرات مطرح شد. برخي رسانه‌هاي امريكايي و مقام‌هاي اين كشور مدعي شدند كه قرار است در همين هفته هيات‌هاي ايران و امريكا در قطر ديدار تازه‌اي داشته باشند و گفت‌وگوهاي فني درباره اجراي تفاهم اوليه را آغاز كنند. اين اظهارات به سرعت بازتاب گسترده‌اي در رسانه‌هاي بين‌المللي پيدا كرد و بار ديگر نگاه‌ها را به روند مذاكرات معطوف ساخت. با اين حال، موضع رسمي تهران تفاوت محسوسي با روايت امريكايي داشت. مقام‌هاي ايراني اعلام كردند كه هيچ ديدار برنامه‌ريزي‌شده‌اي ميان هيات‌هاي مذاكره‌كننده دو كشور در قطر وجود ندارد و اخبار منتشرشده در اين زمينه مورد تأييد نيست. در عين حال، ايران تأكيد كرده است كه حضور برخي مسوولان و كارشناسان ايراني در دوحه ارتباطي با مذاكرات سياسي ندارد و اين سفرها در چارچوب پيگيري مسائل فني، اقتصادي و موضوعاتي مانند آزادسازي بخشي از منابع و دارايي‌هاي ايران انجام مي‌شود؛ موضوعي كه از ابتدا نيز يكي از محورهاي مهم تفاهم اوليه ميان دو طرف بوده است. اسماعيل بقايي، سخنگوي وزارت خارجه در نشست هفتگي خود با خبرنگاران ضمن گراميداشت فرارسيدن هفته قوه قضاييه و سالگرد فاجعه شيميايي سردشت گفت: مطالبه ما در اين زمينه كشف حقيقت و حركت به سمت اجراي عدالت است و بايد همه كشورها و كساني كه در انجام اين فاجعه نقش داشتند پاسخگوي اين موضوع باشند و اين مطالبه جدي ما است. سخنگوي وزارت خارجه همچنين با اشاره به فرا رسيدن سالگرد حمله امريكا به هواپيماي مسافربري ايران در 12 تيرماه ۱۳۶۷ گفت: اين نمونه ديگري از اقدامات امريكا عليه ملت ايران است. بقايي با بيان اينكه طي روزهاي آينده مهم‌ترين رويداد را در ايران، منطقه و جهان خواهيم داشت و آن تشييع پيكر رهبر شهيد انقلاب اسلامي است گفت: اين يك رويداد تاريخي و مهم براي ايران، مسلمانان جهان و مردم منطقه است. سخنگوي وزارت خارجه ايران درباره سفر عراقچي به عراق با بيان اينكه اين اولين سفر وزير خارجه ايران بعد از تشكل دولت جديد عراق بود اظهار كرد: رابطه ايران و عراق بسيار ريشه‌دار، عميق و مبتني بر پيوندهاي فرهنگي، ديني و همسايگي است. قطعا تغيير دولت‌ها تاثيري بر اين روابط ندارد و ما از هر فرصتي براي تعميق روابط استقاده مي‌كنيم.بقايي گفت: در اين سفر وزير خارجه با مقامات ارشد عراق ديدار و گفت‌وگو كرد. اين ديدار در راستاي تقويت روابط دوجانبه و مباحث مرتبط با ارتباطات مردمي بود. آخرين وضعيت منطقه را بررسي كرديم. موضع عراق در طول جنگ، مسوولانه بود و مردم عراق با مردم ايران ابراز همستگي كردند. اين همبستگي براي ما بسيار ارزشمند است و هيات نمايندگي ايران حامل پيام تشكر ايران از عراق در اين خصوص بود. وي با بيان اينكه مواضع علما و مراجع براي ما ارزشمند بود، ادامه داد: هماهنگي براي مراسم تشييع در عراق بسيار مهم بود و بخش قابل توجهي از اين سفر به اين هماهنگي اختصاص داشت. مردم عراق براي شركت در آيين وداع لحظه‌شماري مي‌كنند. نخست‌وزير عراق كميته‌اي را در اين خصوص تشكيل داده و رييس‌ دفتر ايشان مسوول آن هستند. جلسه‌اي با ايشان برگزار شد و درباره نحوه برگزاري مراسم، مشورت‌هايي انجام شد؛ مشورت‌هايي كه ادامه دارد تا اين مراسم به بهترين وجه برگزار شود. سخنگوي دستگاه ديپلماسي ايران تاكيد كرد: پيام اين مراسم، عمق الفت و مودت دو ملت ايران و عراق است و اينكه مردم عراق هم مانند ايرانيان داغ‌دار رهبر شهيد انقلاب و اصحاب ايشان هستند و اميدواريم اين مراسم به بهترين نحو در ايران و عراق برگزار شود. وي در پاسخ به سوالي درباره خبرها پيرامون خلع‌سلاح جريان مقاومت در عراق و لبنان و موضوع توقف جنگ در لبنان گفت: درباره لبنان، موضع ما روشن است. تعهد امريكا براي خاتمه جنگ در همه جبهه‌ها، تعهد صريحي است. براي ما مهم است كه امريكا به تعهدات خود پايبند بمانند و رژيم صهيونيستي را وادار به اجراي تعهد كند. بقايي افزود: لبناني‌ها حتما با توجه به تجارب گرانقيمت در طول سال‌هاي اخير، حتما به بهترين شكل مي‌توانند در اين رابطه برخورد كنند. وي گفت: درباره عراق ما هميشه گفتيم هر آن چيزي كه مربوط به امور داخلي عراق مي‌شود، خود عراقي‌ها بهتر مي‌توانند عمل كنند. دولت عراق به خوبي از خدمات مهم و اساسي كه مردم و گروه‌هاي مقاومت در صيانت از اين كشور در برابر تروريسم ايفا كردند، اطلاع دارند و در هر تصميمي كه مي‌گيرند، خير و صلاح عراق را در نظر دارند و اين مسائل مربوط به شؤون داخلي عراق مي‌شود.  بقايي در پاسخ به سوال ايسنا مبني بر اينكه رييس‌جمهور امريكا روز گذشته در توييتي اعلام كرد كه بنا به درخواست ايراني‌ها قرار است روز سه شنبه ديداري سطح بالا بين مقامات ايران و امريكا انجام شود، اما شما گفتيد چنين برنامه‌اي نداريد. الان هم وزارت خارجه قطر گفته ايراني‌ها از ديدار با امريكا منصرف شدند! كدام روايت درست است؟ از طرف ديگر وزير خارجه قطر اعلام كرده كه هيچ گونه آزادسازي در ارتباط با اموال مسدود شده ايران انجام نشده است، لطفا در اين ارتباط هم توضيح  بدهيد، گفت: روايت درست را سخنگوي شما گفته است. برنامه‌‌اي براي ديدار با مقامات امريكايي نداشتيم كه بخواهيم منصرف شويم. وي ادامه داد: آنچه در دوحه احتمالا فردا (چهارشنبه) انجام خواهد شد، گفت‌وگو درباره اجراي بندهايي از يادداشت‌تفاهم از جمله بند آزادسازي دارايي‌هاي ايران است كه با مقامات قطري خواهد بود. بقايي تاكيد كرد: هيچ نشستي با امريكايي‌ها در روزهاي آينده برنامه‌ريزي نكرديم. اجراي بندهاي تفاهم از جمله بند مربوط به آزادشدن دارايي‌ها در حال انجام است و همه مقدمات لازم تمهيد شده و اميدواريم ان‌شاءالله كار به نحو مناسبي پيش برود و به نتيجه مطلوب برسد. وي درباره اعتراف دبيركل ناتو در خصوص مشاركت برخي از كشورهاي عضو اين ائتلاف در جنگ عليه ايران گفت: موضوع مشاركت فعالانه ناتو در جنگ عليه ايران، براي ما روشن بود. آنچه دبيركل ناتو گفته دو وجه دارد؛ يكي اعتراف صريح به جنايت تجاوز عليه ايران و اينكه اين اعتراف در هر محكمه‌اي قابل استناد است. هم شخص دبيركل ناتو و همه كشورهاي عضو كه در اين تصميم و اجراي آن مشاركت داشتند و اقدام كردند، مسووليت بين‌المللي خواهند داشت. در سطح شخصي هم اين موضوع قابل پيگرد است. از طرف ديگر، اين اعتراف نشانگر بخش ديگري از برنامه‌اي است كه امريكا و رژيم صهيونيستي داشتند و از سويي عظمت و ايستادگي ايرنيان را نشان مي‌دهد كه فقط در مقابل دو رژيم شرور مقاومت نكردند. سخنگوي وزارت امور خارجه اظهار كرد: تلاش برخي كشورهاي اروپايي براي توجيه و تبرئه خود از اين جنايات هم در حال وقوع است. اينكه بگويند شراكت آنها صرفا درباره خدمات لجستيكي بوده، بار جرم آنها را سبك‌تر نمي‌كند. طبيعي است كه ايران در اين زمينه رسما مطالبه‌گري را از همه طرف‌هايي كه مستقيم يا غيرمستقيم در انجام عمليات تجاوزكارانه امريكا و رژيم عليه ايران نقش داشتند با جديت ادامه خواهد داد. اين تفاوت در روايت‌ها نشان مي‌دهد كه اگرچه مسير ديپلماسي همچنان باز است، اما دو طرف تلاش مي‌كنند مديريت فضاي رسانه‌اي مذاكرات را نيز در اختيار داشته باشند. از نگاه بسياري از تحليلگران، در چنين شرايطي انتشار اخبار متناقض اتفاقي غيرمنتظره نيست و معمولا در مراحل حساس مذاكرات، طرف‌ها ترجيح مي‌دهند بخشي از رايزني‌ها دور از فضاي عمومي دنبال شود تا امكان رسيدن به جمع‌بندي نهايي افزايش يابد. در همين حال، ايران بار ديگر بر اصول اعلام‌شده خود در مذاكرات تأكيد كرده است. مقامات كشور اعلام كرده‌اند كه گفت‌وگو زماني مي‌تواند به نتيجه برسد كه حقوق و منافع ملي ايران به‌طور كامل مورد توجه قرار بگيرد و هيچ توافقي خارج از چارچوب خطوط قرمز كشور شكل نخواهد گرفت. اين موضع در هفته‌هاي اخير بارها از سوي مسوولان مختلف تكرار شده و نشان مي‌دهد تهران تلاش دارد ضمن حفظ مسير ديپلماسي، از مواضع راهبردي خود نيز عقب‌نشيني نكند. در كنار روند مذاكرات، يكي ديگر از موضوعات مهمي كه همچنان در دستور كار ايران قرار دارد، مديريت تردد دريايي در تنگه هرمز است. پس از تحولات نظامي ماه‌هاي گذشته، ايران اعلام كرد كه سازوكارهاي جديدي براي مديريت اين آبراه راهبردي طراحي خواهد كرد؛ موضوعي كه به يكي از محورهاي مهم گفت‌وگوهاي منطقه‌اي نيز تبديل شده است. در هفته‌هاي اخير نيز مقام‌هاي ايراني بار ديگر بر اين سياست تأكيد كرده‌اند و اعلام شده است كه تهران روند تدوين و اجراي چارچوب‌هاي جديد مديريت تردد دريايي را ادامه خواهد داد. در اين ميان، همكاري با كشورهاي منطقه از جمله عمان يكي از گزينه‌هاي مطرح است، اما در عين حال ايران اعلام كرده كه حتي در صورت نهايي نشدن همكاري‌هاي منطقه‌اي نيز برنامه‌هاي خود را براي مديريت اين مسير مهم دريايي دنبال خواهد كرد. معاون وزير امور خارجه با بيان اينكه «تنگه هرمز ديگر به وضعيت سابق بازنخواهد گشت» تصريح كرد: پيش از اين، سازوكار مشخصي براي اداره تنگه وجود نداشت، اما جمهوري اسلامي ايران مصمم است ترتيبات مديريت تنگه هرمز را با عمان به تفاهم برساند. وي گفت: امروز نيز اين موضوع را با مقامات مسوول عمان در ميان گذاشتیم كه اولويت جمهوري اسلامي ايران اين است كه اين ترتيبات با عمان، به عنوان ديگر كشور ساحلي تنگه هرمز، مورد توافق قرار بگيرد. معاون وزير خارجه با اشاره به رايزني‌هاي انجام‌شده با مقامات عمان گفت: اگر به هر دليلي عمان علاقه‌اي به اين همكاري نداشته باشد، جمهوري اسلامي ايران اين مسير را به پيش خواهد برد، اما ارزيابي ما اين است كه طرف عماني براي اين همكاري آمادگي دارد. وي افزود: وزير امور خارجه عمان نيز امروز در مواضع خود به اين موضوع اشاره كرد و نشان داد كه عمان نيز خواهان آن است كه به عنوان كشور ساحلي و داراي حاكميت در اين ترتيبات سهيم باشد و شرايط به گذشته بازنگردد. معاون حقوقي و بين‌الملل وزارت امور خارجه ادامه داد: ايران و عمان همچنين درباره دريافت هزينه در قبال خدمات ارائه‌شده در تنگه هرمز اشتراك نظر دارند و اين موضوع در گفت‌وگوهاي دو طرف مطرح شده است. غريب‌آبادي در ادامه از توافق تهران و مسقط براي تشكيل كميته‌هاي فني مشترك خبر داد و گفت: بر اساس تفاهم امروز، كارشناسان دو كشور از 7 تا 8 روز آينده گفت‌وگوهاي تخصصي خود را آغاز خواهند كرد تا هم درباره ترتيبات مديريت تنگه هرمز و تدوين متن مربوطه به توافق برسند و هم مذاكرات فني درباره مسيرهاي عبور و مرور را پيش ببرند. وي با اشاره به اينكه مسيرهاي فعلي عبور و مرور در تنگه هرمز بر پايه توافق ايران و عمان و ثبت‌شده نزد سازمان بين‌المللي دريانوردي است، اظهار كرد: اين مسيرها مربوط به سال ۱۹۶۸ و حدود شش دهه قبل است و بايد تغيير كند و اين را به طرف عماني هم گفتيم. معاون وزير امور خارجه تصريح كرد: جمهوري اسلامي ايران دلايل خود را براي ضرورت اصلاح اين مسيرها به طرف عماني اعلام كرده و دو كشور تصميم گرفته‌اند مذاكرات كارشناسي و تخصصي درباره تغيير مسيرهاي عبور و مرور را نيز از روزهاي آينده در چارچوب كميته‌هاي مشترك آغاز كنند. غريب‌آبادي در پاسخ به پرسشي درباره اظهارات برخي كشورهاي اروپايي از جمله فرانسه درباره مشاركت در مين‌روبي تنگه هرمز تأكيد كرد: بر اساس بند پنجم يادداشت تفاهم اسلام‌آباد، مسووليت مين‌روبي تنگه هرمز صرفا بر عهده جمهوري اسلامي ايران است. وي افزود: در جريان مذاكرات مربوط به اين يادداشت تفاهم، امريكايي‌ها چه از طريق ميانجيگران و چه در مذاكرات مستقيم، اصرار داشتند كه در فرآيند مين‌روبي مشاركت داشته باشند، اما جمهوري اسلامي ايران قاطعانه با اين درخواست مخالفت كرد و به همين دليل در بند پنجم، مسووليت مين‌روبي به‌طور انحصاري به ايران واگذار شده است. اين موضوع از آن جهت اهميت دارد كه تنگه هرمز همچنان يكي از حساس‌ترين گذرگاه‌هاي انرژي جهان به شمار مي‌رود و هرگونه تغيير در شيوه مديريت آن مي‌تواند آثار اقتصادي و ژئوپليتيكي گسترده‌اي داشته باشد. از نگاه تهران، ايجاد سازوكارهاي جديد بايد هم امنيت منطقه را تقويت كند و هم حقوق و منافع ايران را در اين آبراه راهبردي تضمين كند. در مجموع، روند فعلي نشان مي‌دهد كه ديپلماسي ميان ايران و امريكا وارد مرحله‌اي شده كه بيش از هر زمان ديگري نيازمند مديريت دقيق اختلاف‌ها و پرهيز از تصميم‌هاي شتاب‌زده است. از يك سو، تفاهم اوليه و ادامه آتش‌بس زمينه‌اي براي پيگيري راه‌حل‌هاي سياسي ايجاد كرده و از سوي ديگر، اختلاف بر سر برخي موضوعات كليدي و انتشار روايت‌هاي متفاوت درباره روند مذاكرات نشان مي‌دهد هنوز مسير رسيدن به توافق نهايي هموار نيست. با وجود اين ابهام‌ها، موضع رسمي ايران همچنان بر ادامه گفت‌وگو از موضع اقتدار، حفظ حقوق ملي و اجراي تعهدات متقابل استوار است. در چنين شرايطي، بسياري از ناظران معتقدند هفته‌هاي باقي‌مانده از مهلت ۶۰ روزه تعيين‌شده، نقش تعيين‌كننده‌اي در مشخص شدن آينده اين روند خواهد داشت؛ آينده‌اي كه مي‌تواند به تثبيت صلح و كاهش تنش‌ها منجر شود يا در صورت باقي ماندن اختلاف‌ها، وارد مرحله‌اي تازه از چالش‌هاي سياسي  و ديپلماتيك شود.