۸۵ درصد آب زيرزميني خرج كشاورزي ميشود
براساس آمارهاي رسمي منابع آب كشور، حدود ۸۵ درصد كل آب زيرزميني استحصالي ايران در بخش كشاورزي مصرف ميشود؛ رقمي كه بهخوبي نشان ميدهد اصليترين فشار بر سفرههاي آب زيرزميني از كجا وارد ميشود. نتيجه اين برداشت بيرويه نيز اكنون در قالب فرونشست زمين، از دشتهاي مركزي تا حاشيه كلانشهرها، خود را آشكار كرده است.
براساس آمارهاي رسمي منابع آب كشور، حدود ۸۵ درصد كل آب زيرزميني استحصالي ايران در بخش كشاورزي مصرف ميشود؛ رقمي كه بهخوبي نشان ميدهد اصليترين فشار بر سفرههاي آب زيرزميني از كجا وارد ميشود. نتيجه اين برداشت بيرويه نيز اكنون در قالب فرونشست زمين، از دشتهاي مركزي تا حاشيه كلانشهرها، خود را آشكار كرده است. فرونشست ديگر يك هشدار علمي يا يك دغدغه محيطزيستي محدود نيست؛ اين پديده به تهديدي براي امنيت زيرساختي، اقتصادي و حتي سكونتي كشور تبديل شده است. راهها، خطوط انتقال انرژي، اراضي كشاورزي، ساختمانها و شبكههاي حياتي در معرض آسيبي قرار گرفتهاند كه برخلاف زلزله، آرام و بيصدا رخ ميدهد اما آثار آن ميتواند به همان اندازه مخرب باشد. در چنين شرايطي، رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي نسبت به ادامه روند برداشت از منابع آب زيرزميني هشدار داده و خواستار تدوين مقررات ملي براي مهار فرونشست زمين شده است؛ مقرراتي كه به اعتقاد كارشناسان سالهاست جاي خالي آن در سياستگذاريهاي كشور احساس ميشود. علي بيتالهي با استناد به آمار دوره سوم سال ۱۴۰۴ منابع آب ايران، به يكي از كمتر ديدهشدهترين ابعاد بحران آب اشاره ميكند؛ مصرف آب زيرزميني براي آبياري فضاي سبز شهري. به گفته او، استان تهران با اختلاف قابل توجه نسبت به ساير استانها در رتبه نخست مصرف آب زيرزميني براي آبياري فضاي سبز قرار دارد؛ بهگونهاي كه ميزان مصرف آب زيرزميني براي آبياري فضاي سبز در اين استان بيش از سه برابر استان دوم يعني اصفهان است. اين آمار پرسشهاي جدي درباره سياستهاي مديريت فضاي سبز در پايتخت ايجاد ميكند. در شرايطي كه تهران همزمان با بحران كمآبي، افت سطح آبخوانها و فرونشست گسترده زمين مواجه است، تداوم استفاده از آب زيرزميني براي نگهداري گونههاي گياهي پرمصرف، بيش از گذشته زير ذرهبين كارشناسان قرار گرفته است. بيتالهي در همين زمينه تأكيد ميكند: يكي از موضوعات مهمي كه بايد در قالب مقررات ملي فرونشست زمين تدوين و ابلاغ شود، تعيين ضوابط مربوط به نوع فضاي سبز و شيوههاي آبياري در سكونتگاههاي شهري است. با اين حال وي تصريح ميكند كه تاكنون «اقدام موثر و ملموسي» در اين حوزه مشاهده نشده است؛ موضوعي كه نشان ميدهد فاصله ميان هشدارهاي كارشناسي و تصميمات اجرايي همچنان پابرجاست.
صنعت؛ فشار پنهان بر آبخوانهاي كشور
اگرچه سهم صنعت در مقايسه با كشاورزي بسيار كمتر است، اما در برخي استانها فشار اين بخش بر منابع آب زيرزميني قابل توجه است. رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي ميگويد: بر اساس آمارهاي موجود، استانهاي كرمان، تهران، خراسان رضوي، قزوين و فارس بيشترين ميزان برداشت آب زيرزميني براي مصارف صنعتي را دارند. به گفته بيتاللهي، تعداد واحدهاي صنعتي و ميزان مصرف هر واحد ميتواند شاخصي براي سنجش فشار وارده بر سفرههاي زيرزميني باشد.
آب شرب؛ توسعه شهري بدون توجه به ظرفيت اكولوژيك
بيتالهي در بخش ديگري از اظهارات خود به وضعيت تأمين آب شرب كشور اشاره ميكند و ميگويد: پس از بخش كشاورزي، آب شرب دومين حوزه بزرگ مصرف آب زيرزميني در ايران محسوب ميشود. رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي اضافه ميكند: در استانهاي تهران، فارس، خراسان رضوي و كرمان وابستگي تأمين آب شرب به منابع آب زيرزميني بسيار بالاست. اين وابستگي زماني نگرانكنندهتر ميشود كه رشد جمعيت و توسعه شهرها بدون توجه به ظرفيت منابع طبيعي انجام شده باشد. موضوعي كه بيتالهي نيز بر آن تأكيد دارد. او ميگويد: در بسياري از مناطق، رشد جمعيت بدون توجه به ظرفيتهاي اكولوژيكي و منابع آب موجود صورت گرفته است. در چنين شرايطي براي تأمين نيازهاي اوليه ساكنان، ناگزير به حفر چاههاي جديد ميشويم كه اين موضوع خود به تشديد روند فرونشست زمين منجر ميشود. بيتاللهي براي اين مساله مثال مشخصي نيز ارايه ميكند: بخشي از تأمين آب شرب در منطقه ۱۸ تهران از طريق حفر چاه انجام ميشود كه ريشه آن به افزايش جمعيت و نياز روزافزون به منابع آبي بازميگردد. اين اظهارات در واقع نقدي مستقيم به الگوي توسعه شهري در كشور است؛ الگويي كه طي سالهاي گذشته عمدتاً بر گسترش كالبدي شهرها متمركز بوده و كمتر به محدوديتهاي زيستمحيطي و ظرفيت منابع آب توجه كرده است.
شهرهايي كه بيش از توان اكولوژيك خود رشد كردهاند
يكي از مهمترين محورهاي هشدار بيتالهي، ضرورت تعيين سقف جمعيتپذيري شهرهاست. رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي تصريح ميكند: توسعه شهري بايد متناسب با توان اكولوژيكي و ظرفيت تأمين آب هر منطقه انجام شود. اين سخن در ظاهر ساده به نظر ميرسد، اما در عمل يكي از چالشبرانگيزترين مسائل برنامهريزي شهري ايران است. طي دهههاي گذشته، بسياري از شهرها بهويژه كلانشهرها، جمعيتي بسيار فراتر از ظرفيت منابع آبي خود جذب كردهاند و براي پاسخ به اين تقاضا، برداشت از سفرههاي زيرزميني به شكل مستمر افزايش يافته است. كارشناسان معتقدند تا زماني كه توسعه شهري از ملاحظات آبي جدا باشد، روند فرونشست نيز متوقف نخواهد شد.
كشاورزي؛ متهم اصلي بحران فرونشست
اما مهمترين بخش اظهارات رييس بخش زلزلهشناسي مركز تحقيقات به حوزه كشاورزي بازميگردد؛ بخشي كه بيشترين سهم را در مصرف آب زيرزميني كشور دارد. بيتالهي اعلام ميكند: استانهاي كرمان، فارس، خراسان رضوي و اصفهان بيشترين حجم مصرف آب زيرزميني در حوزه كشاورزي را به خود اختصاص دادهاند؛ استانهايي كه همزمان از گستردهترين پهنههاي فرونشستي كشور نيز برخوردار هستند. همزماني اين دو شاخص، يعني مصرف بالاي آب و گستردگي فرونشست، از نگاه كارشناسان اتفاقي نيست. افت سطح آبخوانها موجب فشرده شدن لايههاي خاك و در نهايت نشست تدريجي زمين ميشود؛ پديدهاي كه در بسياري از دشتهاي كشور به مرحله بحراني رسيده است. او همچنين تأكيد ميكند: باغات و اراضي زراعي آبي مهمترين كانونهاي مصرف آب زيرزميني در كشور به شمار ميروند و حدود ۸۵ درصد از كل آب زيرزميني استحصالي ايران در بخش كشاورزي مصرف ميشود. اين آمار بهروشني نشان ميدهد كه هرگونه برنامه براي مهار فرونشست، بدون اصلاح ساختار مصرف آب در كشاورزي محكوم به شكست خواهد بود.
اصلاح الگوي كشت حلقه مفقوده مديريت آب
بيتالهي در ادامه هشدار ميدهد: كاهش خطرات فرونشست زمين بدون اصلاح الگوي كشت، بازنگري در توسعه باغات و تغيير شيوههاي آبياري امكانپذير نيست. اين جمله شايد مهمترين بخش اظهارات او باشد؛ زيرا مستقيماً به ريشه بحران اشاره ميكند. در بسياري از مناطق خشك كشور همچنان محصولات آببر كشت ميشوند و توسعه باغات نيز در برخي استانها با سرعت ادامه دارد. در حالي كه منابع آب زيرزميني توان پاسخگويي به اين سطح از برداشت را ندارند. منتقدان سياستهاي آبي كشور معتقدند طي سالهاي گذشته، هشدارهاي متعدد درباره لزوم اصلاح الگوي كشت، توسعه سامانههاي نوين آبياري و كنترل برداشت از چاهها مطرح شده، اما اجراي اين سياستها يا بسيار كند بوده يا در برخي مناطق اساساً به نتيجه نرسيده است.
بحران خاموشي كه هر روز بزرگتر ميشود
رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي در پايان هشدار ميدهد: ادامه روند فعلي برداشت از منابع آب زيرزميني ميتواند دامنه فرونشست زمين را در بسياري از استانهاي كشور گسترش دهد و تبعات آن نهتنها بخش كشاورزي، بلكه زيرساختهاي شهري، راهها، خطوط انتقال انرژي و سكونتگاههاي انساني را نيز تحت تأثير قرار خواهد داد. اين هشدار در واقع خلاصهاي از وضعيت امروز ايران است؛ كشوري كه در بسياري از دشتهاي آن، زمين آرامآرام در حال فرورفتن است. بحراني كه برخلاف سيل و زلزله ناگهاني نيست، اما آثار آن ميتواند ماندگارتر و پرهزينهتر باشد. اگرچه سالهاست كارشناسان درباره ارتباط مستقيم برداشت بيرويه آب و فرونشست هشدار ميدهند، اما آمارهاي جديد نشان ميدهد هنوز بخش عمده مصرف آب زيرزميني كشور در همان حوزهاي متمركز است كه بيشترين فشار را بر آبخوانها وارد ميكند. به همين دليل، بدون اصلاح جدي سياستهاي كشاورزي، كنترل توسعه شهري، بازنگري در مصرف آب صنعت و حتي تغيير الگوي فضاي سبز شهري، بعيد است بتوان از گسترش اين بحران خاموش جلوگيري كرد؛ بحراني كه امروز زير پاي ايران جريان دارد و فردا ميتواند به يكي از بزرگترين چالشهاي توسعه كشور تبديل شود.
