علت توزيع يكنواخت مصرف گاز در دهكهاي درآمدي چيست؟
براساس تحقيقات انجام شده مصرف گاز در بخشهاي مختلف درآمدي يكنواخت است و اين گفته كه فقط پردرآمدها گاز بيشتر مصرف ميكنند اشتباه است.
براساس تحقيقات انجام شده مصرف گاز در بخشهاي مختلف درآمدي يكنواخت است و اين گفته كه فقط پردرآمدها گاز بيشتر مصرف ميكنند اشتباه است. به گزارش مهر، مصرف بالاي گاز در فصول سرد سال، بهويژه در بخش خانگي (براي مثال در سال ۱۴۰۳ بخش خانگي داراي سهم متوسط 28درصدي از مصرف گازطبيعي كشور بوده كه در ماه اوج فصل سرد به حدود 46درصد ميرسد) همواره يكي از معضلات ساختاري و تكرارشونده در اقتصاد انرژي كشور بوده است. هر ساله با افت دما، زنگ خطر ناترازي به صدا درميآيد و نوك پيكان انتقادات به سمت مصرفكنندگان خانگي نشانه ميرود. در اين ميان، يك خلأ سياستي بزرگ همواره مسير تصميمگيري را منحرف ميكرد: «نبود تصوير دقيق و مبتني بر داده از رابطه ميان مصرف گاز و وضعيت رفاهي خانوارها» سالها تصور غالب و سياستگذاريها بر اين پيشفرض استوار بود كه پرمصرفي، مختص دهكهاي بالاي درآمدي است و صرفاً طبقات مرفه هستند كه گاز را ميبلعند. اما گزارش جديد و ابتكاري مركز پژوهشهاي مجلس، تصوير سنتي ما از ناترازي گاز را دگرگون كرده است.
نوآوري در پژوهش؛ پيوند قبوض گاز با دادههاي رفاهي و سنجش مصرف به ازاي هر متر مربع
نقطه قوت و تمايز اين گزارش تحليلي، مبتني بر شواهد بودن آن است. در اين پژوهش براي نخستينبار، «دادههاي واقعي مصرف گاز مشتركين خانگي در سطح ملي با اطلاعات رفاهي خانوارها پيوند داده شده است» اين تلفيق هوشمندانه پايگاههاي داده، به سياستگذار اجازه ميدهد تا از سطح تحليلهاي انتزاعي عبور كرده و ببيند در هر اقليم و در هر دهك اقتصادي، رفتار مصرفي خانوارها دقيقاً چگونه است. يكي از مهمترين دستاوردهاي اين گزارش، تغيير شاخص ارزيابي مصرف است. اگرچه در نگاه كلي، دهكهاي ثروتمندتر به دليل داشتن متراژ بالاي منازل مسكوني و امكاناتي نظير استخر، در مجموع گاز بيشتري مصرف ميكنند، اما وقتي شاخص «مصرف گاز خانگي به مساحت منازل مسكوني» مبناي محاسبه قرار ميگيرد، حقيقت نمايان ميشود. دادههاي استخراجشده در اين پژوهش نشان ميدهد كه دهكهاي پايين درآمدي براي گرمايشِ هر مترمربع از محل سكونت خود، گاز بهمراتب بيشتري نسبت به دهكهاي مرفه مصرف ميكنند. براساس اين گزارش، ميزان مصرف گاز به ازاي هر متر مربع زيربنا در كل كشور، براي دهك اول ۲۳ مترمكعب و براي دهك دهم ۱۷مترمكعب است. اين آمار شگفتانگيز يك پيام روشن دارد: مصرف بالاي دهكهاي كمبرخوردار ناشي از «اسراف و رفاه» نيست، بلكه ريشه در «فقدان تجهيزات گرمايشي پربازده» و «عايقبندي نامناسب ساختمانها» دارد. خانواري كه توان مالي براي تعويض پنجرههاي غيراستاندارد يا جايگزيني بخاري فرسوده با رده انرژي پايين را ندارد، ناچار است براي فرار از سرما، گاز بيشتري بسوزاند.
بهينهسازي مصرف مقدم بر هر اقدامي
با اثبات اين واقعيت كه بخش بزرگي از هدررفت گاز در دهكهاي پايين به دليل فرسودگي تجهيزات است، گزارش مركز پژوهشها خط بطلاني بر سياستِ «شوكدرماني قيمتي» ميكشد. اگر دولتها پيش از اصلاح زيرساختها، اقدام به آزادسازي دفعي قيمتها يا اجراي طرحهايي از قبيل: بازتوزيع يارانههاي انرژي كنند، فشار خردكنندهاي به طبقات ضعيف وارد خواهد شد. خانواري كه از بخاري فرسوده استفاده ميكند، با گران شدن گاز توانايي كاهش مصرف خود را ندارد، بلكه تنها سهم هزينههاي انرژي در سبد خانوارش بهشدت افزايش مييابد و اين امر تبعات سنگين اجتماعي و معيشتي در پي خواهد داشت.
نقشه راه پيشنهادي: راهبردي چندگانه
برمبناي يافتههاي اين گزارش، مسير حل ناترازي گاز از يك راهبرد دو مرحلهاي و همزمان ميگذرد:
۱. اولويت قطعي بهينهسازي: پيش از هرگونه دستكاري در ساختار قيمتها براي دهكهاي پايين و متوسط در قالب شوك درماني و آزادسازي قيمتي، بايد نهضت ملي «بهينهسازي» شكل بگيرد. تعويض ميليونها بخاري فرسوده با تجهيزات با راندمان بالا، عايقبندي موتورخانهها و حمايت از شركتهاي خدمات انرژي (ESCO) بايد در دستور كار قرار گيرد. ۲. اصلاح پلكاني و هوشمند: همزمان با فراهم شدن بستر بهينهسازي و براي جلوگيري از هدررفت گاز توسط فوقپرمصرفها (كه عموماً در دهكهاي بالا قرار دارند و مصارف لوكس دارند)، بايد نظام تعرفهگذاري بهصورت پلكاني (IBT) اصلاح شود. افزايش قيمتها بايد تدريجي، هوشمند و با تمركز بر پلههاي بالاي مصرف باشد تا فشار اقتصادي به عموم مردم و دهكهاي آسيبپذير وارد نشود. درك اين موضوع كه دهكهاي پايين جامعه بيشترين مصرف را به ازاي هر متر مربع دارند، رويكرد سياستگذاري را از «تمركز صرف بر رفتار مصرفي» به «اصلاح تجهيزات و حمايت از بهينهسازي» تغيير ميدهد. عبور موفقيتآميز از بحران زمستانهاي سرد، نيازمند آن است كه سياستگذار ابتدا ابزار صرفهجويي را دراختيار خانوار قرار دهد و همزمان نيز با ابزار قيمتگذاري پلكاني، رفتار پرمصرفها را تنظيم كند.
