افول شبكه ثابت و صعود بيوقفه موبايل
تازهترين آمارهاي ارتباطي كشور نشان ميدهد در حالي كه ضريب نفوذ اينترنت همراه از مرز ۱۴۴ درصد عبور كرده و نسل پنجم بهتدريج جاي خود را در بازار باز ميكند، اينترنت ثابت همچنان درگير فرسودگي زيرساختها، كاهش مشتركان و از دست دادن سهم خود از سبد ارتباطي خانوارهاست.
تازهترين آمارهاي ارتباطي كشور نشان ميدهد در حالي كه ضريب نفوذ اينترنت همراه از مرز ۱۴۴ درصد عبور كرده و نسل پنجم بهتدريج جاي خود را در بازار باز ميكند، اينترنت ثابت همچنان درگير فرسودگي زيرساختها، كاهش مشتركان و از دست دادن سهم خود از سبد ارتباطي خانوارهاست. با اين حال، توسعه دوباره فيبر نوري ميتواند معادلات اين بازار را در سالهاي آينده تغيير دهد.
بازار ارتباطات ايران در پايان سال ۱۴۰۴ تصويري دوگانه از تحولات ديجيتال كشور ارايه ميدهد؛ تصويري كه در يك سوي آن، اينترنت همراه با سرعتي بالا در حال گسترش است و در سوي ديگر، خدمات مبتني بر شبكه ثابت با چالش كاهش تقاضا و افت مشتركان دستوپنجه نرم ميكنند. دادههاي منتشرشده از سوي نهادهاي رسمي نشان ميدهد سبك مصرف كاربران ايراني در سالهاي اخير بيش از گذشته به سمت استفاده از اينترنت موبايل حركت كرده و اين روند اكنون به يكي از مهمترين ويژگيهاي اكوسيستم ارتباطي كشور تبديل شده است. در شرايطي كه گوشي هوشمند به اصليترين درگاه دسترسي به خدمات ديجيتال، تجارت الكترونيك، آموزش آنلاين، سرگرمي و شبكههاي اجتماعي تبديل شده، طبيعي است كه بازار ارتباطات سيار بيشترين سهم از رشد را به خود اختصاص دهد. در مقابل، اينترنت ثابت كه زماني ستون اصلي اتصال كاربران به فضاي مجازي بود، اكنون با كاهش تدريجي مشتركان روبروست؛ هرچند توسعه فيبر نوري ميتواند اين روند را در سالهاي آينده تا حدي تغيير دهد.
اينترنت همراه؛ موتور محرك اقتصاد ديجيتال
بررسي آمارهاي رسمي نشان ميدهد تعداد مشتركان تلفن همراه در كشور از حدود ۱۶۳ ميليون نفر در زمستان ۱۴۰۳ به بيش از ۱۷۱ ميليون نفر در پايان زمستان ۱۴۰۴ رسيده است. اين افزايش نزديك به ۵ درصدي در بازاري كه سالهاست به مرحله بلوغ رسيده، نشاندهنده استمرار تقاضا براي خدمات ارتباطي سيار است. همزمان ضريب نفوذ تلفن همراه نيز به حدود ۱۹۸ درصد رسيده است. اين رقم به معناي آن است كه بسياري از كاربران بيش از يك سيمكارت فعال در اختيار دارند؛ موضوعي كه در سالهاي اخير به يكي از ويژگيهاي ثابت بازار مخابرات ايران تبديل شده است. اما مهمتر از رشد تعداد سيمكارتها، افزايش استفاده از اينترنت همراه است. تعداد مشتركان پهنباند سيار طي يك سال گذشته از حدود ۱۲۰.۹ ميليون نفر به ۱۲۴.۹ ميليون نفر رسيده و ضريب نفوذ اين بخش نيز از ۱۳۹.۷ درصد به بيش از ۱۴۴ درصد افزايش يافته است. اين ارقام نشان ميدهد اينترنت موبايل ديگر يك ابزار مكمل نيست، بلكه به بستر اصلي اتصال كاربران ايراني به فضاي ديجيتال تبديل شده است. در واقع بخش بزرگي از فعاليتهاي روزمره شهروندان، از پرداختهاي آنلاين گرفته تا استفاده از خدمات دولت الكترونيك، از طريق اينترنت همراه انجام ميشود.
پنج سال رشد بيوقفه
نگاهي به روند پنجساله بازار پهنباند سيار، ابعاد اين تحول را بهتر نمايان ميكند. تعداد مشتركان اينترنت همراه از حدود ۸۰ ميليون نفر در سال ۱۳۹۹ به نزديك ۱۲۵ ميليون نفر در پايان سال ۱۴۰۴ رسيده است. چنين رشدي تنها به توسعه شبكههاي ارتباطي محدود نميشود، بلكه بازتاب تغيير الگوي مصرف كاربران نيز هست. افزايش استفاده از اپليكيشنهاي ويديويي، خدمات ابري، خريد آنلاين و ابزارهاي مبتني بر هوش مصنوعي، نياز به اتصال دايمي و پرسرعت را بيش از گذشته افزايش داده است. از سوي ديگر، سرمايهگذاري اپراتورها در توسعه شبكههاي نسل چهارم و نسل پنجم نيز نقش مهمي در جذب كاربران جديد ايفا كرده است. به همين دليل، حتي در شرايطي كه اقتصاد كشور با محدوديتهاي مختلف مواجه بوده، تقاضا براي اينترنت همراه همچنان روندي صعودي داشته است.
افول تدريجي بازار ثابت
در نقطه مقابل، بازار ارتباطات ثابت روزهاي چندان پررونقي را تجربه نميكند. آمارها نشان ميدهد تعداد مشتركان تلفن ثابت در پايان سال ۱۴۰۴ به حدود ۲۷ ميليون و ۳۷۵ هزار نفر رسيده كه نسبت به سال قبل بيش از ۷۰۰ هزار مشترك كاهش يافته است. ضريب نفوذ تلفن ثابت نيز به ۳۱.۶۳ درصد رسيده كه نشانهاي از كاهش تدريجي اهميت اين خدمت در زندگي روزمره خانوارهاست. بسياري از كاربران اكنون ترجيح ميدهند ارتباطات صوتي و دادهاي خود را از طريق تلفن همراه مديريت كنند و همين موضوع موجب كاهش جذابيت خطوط ثابت شده است. اين وضعيت در بازار اينترنت ثابت نيز قابل مشاهده است. تعداد مشتركان پهنباند ثابت از بيش از ۱۱.۱ ميليون نفر به حدود ۱۰.۹ ميليون نفر كاهش يافته و ضريب نفوذ آن نيز افت كرده است. كارشناسان معتقدند سرعت پايين برخي سرويسهاي مبتني بر فناوري مسي، محدوديتهاي توسعه زيرساخت و فاصله قابل توجه كيفيت خدمات با استانداردهاي روز دنيا از مهمترين دلايل اين روند محسوب ميشود.
فيبر نوري؛ اميد تازه براي احياي اينترنت ثابت
با وجود كاهش تعداد مشتركان اينترنت ثابت، پروژه توسعه فيبر نوري همچنان يكي از مهمترين برنامههاي زيرساختي حوزه ارتباطات به شمار ميرود. بر اساس آمارهاي منتشرشده، تعداد خانوارهاي تحت پوشش شبكه فيبر نوري در پايان زمستان ۱۴۰۴ به بيش از ۹.۲ ميليون خانوار رسيده است. اين در حالي است كه در بخش قابل توجهي از سال ۱۴۰۳ روند توسعه اين پروژه عملاً متوقف شده بود و تعداد خانوارهاي تحت پوشش در چند فصل متوالي تغييري نداشت. از ابتداي سال ۱۴۰۴ اما روند توسعه دوباره سرعت گرفت و تعداد خانوارهاي تحت پوشش در هر فصل افزايش يافت. اين موضوع نشان ميدهد پروژه فيبر نوري پس از يك دوره ركود نسبي، بار ديگر به اولويت سرمايهگذاري در بخش ارتباطات تبديل شده است. اهميت اين پروژه از آن جهت است كه فيبر نوري ميتواند شكاف كيفيت ميان اينترنت ثابت و اينترنت همراه را كاهش دهد و زمينه ارايه سرويسهاي پرسرعت و پايدار را براي كاربران خانگي و كسبوكارها فراهم كند.
بازار ثابت هنوز در اختيار فناوريهاي قديمي
با وجود توسعه فيبر نوري، ساختار فعلي بازار اينترنت ثابت همچنان متكي بر فناوريهاي قديمي است. سهم ۶۵ درصدي فناوري X-DSL نشان ميدهد بخش عمده كاربران هنوز از بسترهاي مبتني بر كابل مسي استفاده ميكنند. پس از آن، فناوري TD-LTE با ۲۳ درصد سهم قرار دارد و فيبر نوري تنها ۹ درصد از بازار را در اختيار گرفته است. سهم ۳ درصدي WiFi نيز بخش كوچكي از بازار را تشكيل ميدهد. اين تركيب نشان ميدهد فاصله قابل توجهي ميان اهداف توسعه فيبر نوري و وضعيت واقعي بازار وجود دارد. هرچند پوشش شبكه در حال افزايش است، اما تبديل پوشش به اشتراك فعال همچنان يكي از چالشهاي اصلي اين پروژه محسوب ميشود. در بخش اپراتورها نيز دارندگان پروانه يكپارچه شبكه و خدمات ارتباطي (UNSP) با سهم ۹۱ درصدي به بازيگر اصلي بازار تبديل شدهاند و عملاً ساختار اين بازار را دگرگون كردهاند.
سلطه نسل چهارم و ورود تدريجي نسل پنجم
در بازار اينترنت همراه، نسل چهارم همچنان نقش ستون فقرات شبكه ارتباطي كشور را ايفا ميكند. بر اساس آمارهاي رسمي، ۹۲ درصد از مشتركان پهنباند سيار از فناوري 4G استفاده ميكنند. اما مهمترين تحول سالهاي اخير را بايد رشد تدريجي نسل پنجم دانست. فناوري 5G اكنون حدود ۵ درصد از بازار را در اختيار دارد؛ رقمي كه اگرچه هنوز فاصله زيادي با استانداردهاي كشورهاي پيشرو دارد، اما از آغاز ورود جدي اين فناوري به زندگي كاربران ايراني حكايت ميكند. گسترش نسل پنجم ميتواند زمينه توسعه خدمات نويني مانند اينترنت اشيا، شهرهاي هوشمند، خودروهاي متصل و كاربردهاي پيشرفته هوش مصنوعي را فراهم كند. از همين رو بسياري از كارشناسان آن را مهمترين مرحله بعدي تحول ديجيتال كشور ميدانند.
خداحافظي تدريجي با نسل سوم
همزمان با رشد نسلهاي جديد، فناوري نسل سوم در حال خروج تدريجي از بازار است. سهم ۳ درصدي 3G نشان ميدهد اين فناوري ديگر جايگاه گذشته خود را ندارد و كاربران به سمت شبكههاي پرسرعتتر مهاجرت كردهاند. مقايسه روند چند سال اخير نيز همين موضوع را تأييد ميكند. تعداد كاربران نسل سوم از سال ۱۴۰۰ به بعد بهطور مداوم كاهش يافته، در حالي كه تعداد كاربران نسل چهارم و پنجم روندي صعودي داشته است. اين تغيير ساختاري بيانگر بلوغ نسبي بازار ارتباطات سيار و حركت آن به سمت فناوريهاي نوينتر است. در مجموع، آمارهاي سال ۱۴۰۴ از ادامه جابهجايي مركز ثقل ارتباطات كشور به سمت اينترنت همراه حكايت دارد. با اين حال، سرنوشت بازار ارتباطات ثابت به موفقيت يا ناكامي پروژه فيبر نوري گره خورده است. اگر اين پروژه بتواند پوشش گسترده را به اتصال واقعي و سرويس باكيفيت تبديل كند، شايد در سالهاي آينده شاهد بازگشت بخشي از كاربران به شبكه ثابت باشيم. در غير اين صورت، شكاف ميان دو بازار همچنان عميقتر خواهد شد و اينترنت همراه بيش از گذشته نقش اصلي را در اقتصاد ديجيتال ايران بر عهده خواهد گرفت.
