جزييات 8 زلزله در تهران؛ چرا زمين‌لرزه پايتخت را بايد جدي گرفت؟

وقوع 8 زمين‌لرزه پياپي در تهران (پرديس) با لرزش اصلي 4.6ريشتري ديشب پايتخت را لرزاند. وقوع يك سلسله زمين‌لرزه پياپي در تهران كه كانون آن در حوالي پرديس گزارش شده است شامگاه سه‌شنبه 22 ارديبهشت 1405 بخش‌هاي گسترده‌اي از پايتخت و مناطق هم‌جوار در استان‌هاي تهران و مازندران را به لرزه درآورد. اين تكان‌هاي متوالي در تهران، ابتدا با يك لرزش كوچك به‌بزرگي 3.4 ريشتر در ساعت 20: 41 آغاز شد اما در ساعت 46: 23، با زلزله نسبتا  شديد 4.6ريشتري پايتخت در عمق 10كيلومتري زمين به اوج خود رسيد و با چندين پس‌لرزه ديگر تا بامداد چهارشنبه تداوم يافت، اين زلزله تهران به‌ويژه در بخش‌هاي وسيعي از شرق و شمال پايتخت، ورامين، پاكدشت و كرج كاملا  احساس شد.

وقوع اين زمين‌لرزه پايتخت، هم‌زمان با وزش توفان شديد 55 كيلومتر بر ساعتي در تهران و قطعي برق در برخي مناطق پايتخت همراه شد.

    زلزله تهران به روايت آمار  ساعت وقوع، عمق و  بزرگي لرزه‌ها

تحليل ساختاري و آماري داده‌هاي استخراج‌شده از پايگاه داده مركز لرزه‌نگاري كشوري و موسسه ژئوفيزيك دانشگاه تهران، وقوع يك خوشه لرزه‌اي متراكم يا توالي «پيش‌لرزه ـ لرزش اصلي ـ پس‌لرزه» را در پهنه ساختاري پرديس تثبيت مي‌كند. بررسي ساعت‌هاي ثبت‌شده براي اين 8 زلزله در تصوير سايت دانشگاه تهران نشان مي‌دهد كه زمان‌ها بر اساس ساعت هماهنگ جهاني (UTC) نوشته شده‌اند. براي تبديل آنها به وقت رسمي ايران، كافي است 3 ساعت و نيم به اين زمان‌ها اضافه كنيم؛ با اين كار، ساعت وقوع زلزله‌ها دقيقا با اخبار و گزارش‌هاي ميداني ديشب هماهنگ مي‌شود. اين زنجيره زلزله‌ها، با لرزش اصلي و شديدتر به‌بزرگي M_w=4.6 در اواخر شب سه‌شنبه 22 ارديبهشت آغاز شد و در ادامه، پس‌لرزه‌هاي متوالي براي جابه‌جايي و آرام شدن لايه‌هاي دروني زمين، تا بامداد چهارشنبه 23  ارديبهشت  ادامه پيدا كرد.

     گسل «مشا»  چگونه پايتخت را تهديد مي‌كند؟

منطقه شرق تهران و شهرهاي پرديس، بومهن و رودهن در يكي از فعال‌ترين و خطرناك‌ترين بخش‌هاي زمين‌ساختي رشته‌كوه البرز قرار گرفته‌اند. عامل اصلي زلزله‌هاي اين منطقه، فعاليت گسل «مشا» است كه با طولي بين 200 تا 400 كيلومتر، فعال‌ترين گسل جنوب البرز به‌شمار مي‌رود و توانايي ايجاد زلزله‌هاي بسيار شديدي در حد بالاي 7 ريشتر را دارد. تاريخ نشان مي‌دهد كه در سال 1830 ميلادي، زلزله وحشتناكي به‌بزرگي تخميني 7.1 ريشتر به‌دليل حركت همين گسل رخ داد و مناطق دماوند، شميرانات و شرق تهران را كاملا ويران كرد. اكنون با گذشت نزديك به 196 سال از آن زلزله و تجمع مداوم فشار در اعماق زمين، اين گسل در وضعيت بحراني و آماده انفجار انرژي قرار گرفته است. چيزي كه وضعيت پرديس را بسيار پيچيده‌تر و خطرناك‌تر مي‌كند، رسيدن انتهاي شرقي «گسل شمال تهران» به «گسل مشا» در فاصله 10كيلومتري شمال پرديس (حوالي روستاي كلان لواسانات) است، اين محل برخورد، يك «گره تكتونيكي» يا زون تلاقي را به وجود آورده است. اين نقطه تلاقي درست مانند يك مفصل يا پيچ محكم، مانع حركت آزادانه لايه‌هاي زمين مي‌شود، در نتيجه، فشارهاي عظيمي كه ناشي از حركت صفحات زمين است، در اين نقطه قفل مي‌شود و تمركز تنش و فشار در آن به حداكثر ميزان ممكن مي‌رسد،  در نهايت، وقوع زلزله‌هاي پي‌درپي اخير با بزرگي بين 2 تا 4.6 ريشتر در اين گره تكتونيكي، اگرچه بخش كوچكي از انرژي انباشته‌شده را تخليه مي‌كند، اما از نظر علم زمين‌شناسي مي‌تواند نشانه‌اي از بيدار شدن اين گسل خفته و پيش‌درآمدي براي يك گسيختگي و زلزله بزرگ‌تر در آينده باشد.

    كالبدشكافي  مخاطرات جانبي زلزله تهران

مخاطرات ناشي از سلسله زمين‌لرزه‌هاي پرديس تنها به شتاب مبناي طرح در سنگ‌كف محدود نمي‌شود، بلكه بارگذاري شديد جمعيتي و ويژگي‌هاي زمين‌شناسي سطحي منطقه، ابعاد ريسك كالبدي را به‌طور چشمگيري افزايش داده است. دشت پرديس عمدتا از رسوبات آبرفتي ناهمگن و نيمه‌تراكم تشكيل شده، اين ساختار سطحي سست مسبب بروز پديده «اثر ساختگاهي» است كه با كاهش سرعت امواج برشي ژئوفيزيكي، دامنه و شتاب افقي تكان‌ها  را در سطح زمين بزرگ‌نمايي مي‌كند و دليل اصلي احساس شديد لرزش‌ها توسط ساكنان فازهاي مختلف شهري پرديس بر همين مبنا  استوار  است.

    اقدامات حياتي در سه سطح مختلف

زلزله‌هاي پي‌درپي تهران يك هشدار به ما داد كه بايد هرچه زودتر خود را براي حوادث احتمالي و بزرگ‌تر كاملا آماده كنيم. با توجه به اينكه گسل‌هاي خطرناك شرق پايتخت فعال هستند و فشار زيادي در اعماق آنها جمع شده است، بايد اقدامات حياتي را در سه سطح مختلف انجام دهيم: 

1- اولين و مهم‌ترين كار اين است كه دستگاه‌هاي زلزله‌نگاري و شتاب‌نگاري پيشرفته‌تري در مناطق شرقي تهران نصب شوند تا كوچك‌ترين تكان‌هاي لايه‌هاي زمين و حتي تغييرات دروني آتش‌فشان دماوند را به‌صورت لحظه‌اي  و آنلاين گزارش كنند.

2- بايد تمام برج‌ها و مجتمع‌هاي مسكوني پرجمعيت در شرق پايتخت از نظر مهندسي و ميزان مقاومت در برابر تكان‌هاي شديد افقي و عمودي زلزله دوباره ارزيابي شوند، همچنين، كوه‌ها و دامنه‌هاي اطراف جاده‌هاي اصلي (مانند جاده تهران ـ پرديس) بايد با روش‌هاي مهندسي محكم شوند تا بر اثر زلزله يا باران‌هاي بهاري ريزش نكنند و راه‌هاي ارتباطي پايتخت بسته نشود.

3- سيستم‌هاي توزيع برق و انرژي پايتخت بايد به‌گونه‌اي تقويت شوند كه هم‌زمان با توفان يا زلزله به‌سادگي قطع نشوند و شهر در تاريكي فرو نرود، علاوه بر اين، بايد مكان‌هاي امن و مجهزي براي اسكان اضطراري مردم در نزديكي محل زندگي‌شان ساخته شود تا در صورت بروز بحران، مردم فضايي امن براي پناه گرفتن داشته باشند و امدادرساني به بهترين شكل مديريت شود.