خزر عقبنشيني ميكند، اروميه هنوز تشنه است
كاهش تراز آب درياي خزر و تداوم بحران درياچه اروميه، حالا ديگر فقط يك هشدار محيطزيستي نيست؛ بلكه به مسالهاي ملي در حوزه امنيت آب، مهاجرت، كشاورزي و حتي سلامت عمومي تبديل شده است.
كاهش تراز آب درياي خزر و تداوم بحران درياچه اروميه، حالا ديگر فقط يك هشدار محيطزيستي نيست؛ بلكه به مسالهاي ملي در حوزه امنيت آب، مهاجرت، كشاورزي و حتي سلامت عمومي تبديل شده است. تازهترين اظهارات احد وظيفه، رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي سازمان هواشناسي كشور، تصويري نگرانكننده اما واقعي از وضعيت دو اكوسيستم مهم آبي ايران ارايه ميدهد؛ تصويري كه نشان ميدهد تغييرات اقليمي، گرمايش زمين و الگوهاي نادرست مصرف آب، همزمان در حال تغيير جغرافياي طبيعي كشور هستند. وظيفه در گفتوگو با مهر، با اشاره به افت محسوس تراز آب درياي خزر اعلام كرد: تراز آب خزر نسبت به دهه ۷۰ حدود ۲ متر كاهش ارتفاع داشته است. عددي كه شايد در نگاه اول صرفا يك آمار به نظر برسد، اما در واقع نشانهاي از يك تحول گسترده اقليمي در بزرگترين درياچه جهان است؛ تحولي كه ميتواند سواحل شمالي ايران را با بحرانهاي تازهاي روبهرو كند.
خزر؛ قرباني خاموش گرمايش جهاني
درياي خزر طي دهههاي گذشته همواره دچار نوسانات طبيعي بوده، اما آنچه امروز رخ ميدهد، از نگاه كارشناسان ديگر صرفا يك چرخه طبيعي نيست. وظيفه معتقد است كه كاهش سطح آب درياي خزر بيش از هر چيز تحت تاثير تغيير اقليم، گرمايش جهاني و افزايش ميزان تبخير قرار دارد. به گفته او، بخش عمده منابع آبي خزر از حوزههاي بارشي روسيه و بهويژه رودخانه ولگا تامين ميشود؛ رودخانهاي كه تغييرات اقليمي در مناطق بالادست آن، مستقيما بر وضعيت خزر اثر ميگذارد. رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي سازمان هواشناسي كشور توضيح ميدهد: عمده حوزه بارشي درياي خزر در كشور روسيه و مناطق شمالي قرار گرفته و بخش قابل توجهي از آب اين دريا از طريق رودخانه ولگا تامين ميشود، تغييرات اقليمي در اين مناطق نيز بر وضعيت درياي خزر اثرگذار بوده است. اما شايد مهمترين نكته در تحليل رييس مركز ملي اقليم، نقش افزايش دما در تشديد تبخير باشد. وظيفه ميگويد: طي پنج دهه گذشته بهطور متوسط حدود ۲ درجه به دماي هوا افزوده شده و همين مساله موجب افزايش تبخير در پهنه خزر، بهويژه در فصل تابستان شده است. اين افزايش تبخير، در كنار كاهش ورودي آب، به افت تدريجي اما مداوم تراز خزر منجر شده است. او هشدار ميدهد: اين روند باعث شده سطح آب درياي خزر با نوسانات بيشتري همراه شود و كاهش پيدا كند. البته در گذشته نيز چنين نوساناتي وجود داشته، اما اكنون گرمايش جهاني و افزايش توان تبخير به يكي از عوامل اصلي افت تراز آب تبديل شده است.
تبعات عقبنشيني خزر براي ايران
كاهش دو متري سطح آب خزر صرفا به معناي عقب رفتن آب از ساحل نيست. كارشناسان محيطزيست معتقدند ادامه اين روند ميتواند پيامدهاي اقتصادي و زيستمحيطي گستردهاي براي ايران داشته باشد؛ از تهديد بنادر و اسكلهها گرفته تا نابودي تالابهاي ساحلي، كاهش ذخاير آبزيان و افزايش كانونهاي گردوغبار نمكي. در سالهاي اخير تصاوير متعددي از عقبنشيني آب در سواحل شمالي منتشر شده است؛ مناطقي كه حالا در برخي نقاط، صدها متر از خط ساحلي سابق فاصله گرفتهاند. اين مساله براي شهرهاي ساحلي، تاسيسات بندري و حتي صنعت گردشگري نيز تبعات جدي به همراه خواهد داشت. از سوي ديگر، كاهش آب خزر ميتواند تعادل اكولوژيك اين پهنه را به هم بزند. تغيير شوري آب، كاهش زيستگاه آبزيان و تهديد گونههاي ارزشمند مانند ماهيان خاوياري، بخشي از نگرانيهايي است كه متخصصان درباره آينده خزر مطرح ميكنند.
اروميه؛ احياي شكننده زير سايه بارشها
در سوي ديگر بحران، درياچه اروميه قرار دارد؛ پهنه آبياي كه طي بيش از يك دهه گذشته به نماد بحران محيطزيستي ايران تبديل شده است. هرچند بارشهاي امسال تا حدي شرايط اين درياچه را بهتر كرده، اما مسوولان هواشناسي تاكيد دارند كه اين بهبود هنوز با احياي واقعي فاصله زيادي دارد. رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي سازمان هواشناسي كشور، درباره وضعيت فعلي درياچه ميگويد: شرايط درياچه اروميه نسبت به سال گذشته بهتر شده كه علت اصلي آن افزايش بارندگيها در حوزه آبريز اين درياچه است. حوزه آبريز اروميه شامل استانهاي آذربايجان غربي، آذربايجان شرقي و كردستان است؛ مناطقي كه امسال بارندگي در آنها فراتر از ميانگين نرمال ثبت شده است. وظيفه توضيح ميدهد: بارندگيها در حوزه درياچه اروميه حدود ۳۰ درصد بيشتر از نرمال ثبت شده، در حالي كه سال گذشته بين ۵۰ تا ۵۵ درصد كمتر از نرمال بود. همين موضوع موجب افزايش ورودي رودخانهها و بهبود وضعيت آبگيري درياچه شده است. اما با وجود اين افزايش بارش، هنوز بخش بزرگي از درياچه خشك باقي مانده است. رييس مركز ملي اقليم با صراحت ميگويد: در حال حاضر حداكثر ۲۰ تا ۳۰ درصد از سطح درياچه آبگيري شده و حدود ۷۰ درصد يا حتي بيشتر از بستر درياچه همچنان بدون آب است.
چرا اروميه هنوز احيا نشده است؟
يكي از مهمترين نكات مطرحشده در اين اظهارات، تفكيك ميان «بهبود موقت» و «احياي پايدار» است. به گفته وظيفه، آنچه امروز در اروميه ديده ميشود، بيشتر نتيجه بارندگيهاي مطلوب امسال است تا اصلاح الگوي مديريت آب. او تاكيد ميكند: وضعيت فعلي درياچه اروميه ناشي از مديريت بهينه منابع آب يا كاهش برداشتها نيست، بلكه نتيجه بارندگيهاي مناسب امسال است. اين جمله شايد مهمترين بخش ماجرا باشد؛ زيرا نشان ميدهد ريشه بحران همچنان پابرجاست. در سالهاي گذشته توسعه بيرويه كشاورزي، حفر چاههاي متعدد، سدسازي گسترده و برداشت بيش از ظرفيت از منابع آب، تعادل طبيعي حوزه آبريز اروميه را برهم زده است. رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي سازمان هواشناسي كشور نيز به همين مساله اشاره كرده و هشدار ميدهد: الگوي مصرف و بهرهبرداري از منابع آب در حوزه درياچه اروميه فراتر از ظرفيت طبيعي اين منطقه است و همين مساله طي سالهاي اخير باعث كاهش شديد آب درياچه و تبديل شدن بخشهايي از آن به كانون گرد و غبار شده است.
به باور كارشناسان، اگر الگوي مصرف آب در اين منطقه اصلاح نشود، حتي بارشهاي مقطعي هم نميتواند مانع بازگشت بحران شود. وظيفه نيز در همين زمينه هشدار ميدهد: بارشهاي امسال تا حدودي شرايط درياچه را بهبود داده، اما اگر در سالهاي آينده ميزان بارندگي كاهش پيدا كند، احتمال بازگشت شرايط بحراني حتي شديدتر از سال گذشته وجود دارد.
آيندهاي كه به تصميم امروز وابسته است
اظهارات رييس مركز ملي اقليم و مديريت بحران خشكسالي، در مجموع حامل يك پيام روشن است؛ ايران ديگر نميتواند بحران آب را صرفا با اميد به بارشهاي مقطعي مديريت كند. آنچه امروز در اروميه ديده ميشود، يك بهبود شكننده است و آنچه در خزر رخ ميدهد، هشداري جدي درباره اثرات گرمايش جهاني محسوب ميشود. وظيفه در پايان تاكيد ميكند: وضعيت فعلي نشان ميدهد مديريت حوزه آبريز درياچه اروميه بايد با جديت بيشتري دنبال شود، چرا كه شرايط كنوني بيش از آنكه حاصل مديريت منابع آب باشد، نتيجه بارندگيهاي مناسب سال جاري است. شايد همين جمله را بتوان به كل وضعيت منابع آبي ايران تعميم داد؛ كشوري كه آينده آبي آن، بيش از هر زمان ديگري به اصلاح الگوي مصرف، مديريت علمي منابع و سازگاري با تغييرات اقليمي وابسته شده است.
