پژوهش در تنگناي جنگ
تعادل: از نهم اسفندماه ۱۴۰۴ تقريباً همزمان با شروع جنگ اينترنت بينالملل قطع شد. در اين دوران فعاليتهاي علمي و پژوهشي اعضاي هياتعلمي و دانشجويان تحصيلات تكميلي با مشكل مواجه شدند.
با ادامه روند كنوني نشريات علمي ايران از پايگاههاي جهاني حذف ميشوند
تعادل: از نهم اسفندماه ۱۴۰۴ تقريباً همزمان با شروع جنگ اينترنت بينالملل قطع شد. در اين دوران فعاليتهاي علمي و پژوهشي اعضاي هياتعلمي و دانشجويان تحصيلات تكميلي با مشكل مواجه شدند. اما در روزگاري كه توليد علم و توسعه فناوري به عنوان يكي از شاخصهاي اصلي قدرت ملي شناخته ميشود، زيرساختهاي ارتباطي و دسترسي آزاد به منابع علمي، نقشي حياتي و غيرقابل جايگزين در پيشبرد فعاليتهاي پژوهشي ايفا ميكنند. اين اهميت در شرايط عادي نيز انكارناپذير است، اما در دوران بحران و بهويژه در وضعيتهاي خاصي مانند جنگ، به سطحي فراتر از يك نياز معمولي ارتقا پيدا ميكند و به يكي از پيشنيازهاي بقا و تداوم جريان علمي كشور بدل ميشود. در چنين شرايطي، هرگونه اختلال در دسترسي به اينترنت و ارتباطات بينالمللي، نهتنها روند پژوهش را كند ميكند، بلكه ميتواند به توقف يا حتي عقبگرد جدي در مسير توليد علم منجر شود.
چالشي كم سابقه براي دسترسي به منابع علمي
از نهم اسفندماه ۱۴۰۴ و همزمان با آغاز شرايط جنگي، قطع اينترنت بينالملل و محدوديتهاي گسترده در دسترسي به منابع علمي، فضاي دانشگاهي و پژوهشي كشور را با چالشي كمسابقه مواجه كرده است. اعضاي هياتعلمي، پژوهشگران و دانشجويان تحصيلات تكميلي كه بخش عمدهاي از فعاليتهاي علمي خود را بر پايه دسترسي به پايگاههاي داده بينالمللي، مقالات روزآمد و تعاملات علمي با پژوهشگران ساير كشورها بنا نهادهاند، ناگهان با محدوديتهايي روبرو شدند كه بسياري از فرآيندهاي پژوهشي را مختل كرد.
پژوهش وابسته به ارتباطات گسترده جهاني است
در واقع، پژوهش در دنياي امروز ديگر يك فعاليت منفرد و محدود به مرزهاي جغرافيايي نيست، بلكه فرآيندي شبكهاي و وابسته به ارتباطات گسترده جهاني است. پژوهشگران براي پيشبرد كار خود نيازمند دسترسي مداوم به پايگاههايي مانند «گوگل اسكولار»، «اسكوپوس» و «پابمد» هستند؛ پايگاههايي كه نهتنها منابع علمي را در اختيار قرار ميدهند، بلكه به عنوان بسترهاي اصلي ديدهشدن و ارزيابي فعاليتهاي علمي نيز عمل ميكنند. قطع يا محدود شدن دسترسي به اين منابع، به معناي قطع ارتباط پژوهشگران با جريان اصلي علم در جهان است؛ اتفاقي كه ميتواند پيامدهاي كوتاهمدت و بلندمدت قابل توجهي براي نظام علمي كشور بههمراه داشته باشد.در اين ميان، مساله تنها به دسترسي پژوهشگران داخل كشور محدود نميشود. يكي از ابعاد مهمتر و كمتر ديدهشده اين بحران، كاهش يا حتي قطع دسترسي مخاطبان بينالمللي به توليدات علمي ايران است. نشريات علمي داخلي كه با تلاشهاي فراوان موفق به كسب نمايه در پايگاههاي معتبر بينالمللي شدهاند، در شرايطي قرار گرفتهاند كه به دليل اختلال در اينترنت، امكان ديدهشدن و دسترسي به محتواي آنها براي مخاطبان خارجي كاهش يافته است. اين وضعيت ميتواند بهتدريج جايگاه اين نشريات را در نظام رتبهبندي جهاني تضعيف كرده و حتي خطر حذف آنها از پايگاههاي نمايهسازي را بهدنبال داشته باشد.
انتشار مقالات علمي چالش ديگر قطعي اينترنت
از سوي ديگر، اختلال در ارتباطات بينالمللي، فرآيندهاي اداري و اجرايي مرتبط با انتشار مقالات علمي را نيز با مشكل مواجه كرده است. ارسال مقالات به مجلات خارجي، دريافت نظرات داوران، انجام اصلاحات و پيگيري مراحل پذيرش، همگي نيازمند ارتباط پايدار اينترنتي هستند. وقتي اين ارتباط دچار اختلال ميشود، نهتنها زمان انتشار مقالات افزايش مييابد، بلكه در برخي موارد، فرصتهاي علمي بهطور كامل از دست ميرود. اين مساله بهويژه براي پژوهشگراني كه در رقابتهاي علمي بينالمللي حضور دارند، ميتواند به معناي عقبماندن از جريان رقابت جهاني باشد.در چنين فضايي، تلاش براي ايجاد راهكارهاي جايگزين و تسهيل دسترسي پژوهشگران به منابع علمي، به يكي از اولويتهاي جدي سياستگذاران حوزه علم و فناوري تبديل شده است. مكاتبه با نهادهاي مسوول براي فراهم كردن دسترسي محدود و هدفمند به برخي پايگاههاي علمي، ارسال فهرست «آيپي» دانشگاهها براي اتصال به اينترنت بينالملل و پيگيري ايجاد دسترسيهاي خاص براي اعضاي هياتعلمي و مديران نشريات علمي، از جمله اقداماتي است كه در ماههاي اخير در دستور كار قرار گرفته است. با اين حال، اين اقدامات نيز با محدوديتهايي همراه بوده و هنوز نتوانستهاند بهطور كامل پاسخگوي نيازهاي گسترده جامعه پژوهشي باشند.واقعيت اين است كه در شرايط جنگي، تصميمگيري درباره سطح و نوع دسترسي به اينترنت، با ملاحظات امنيتي و ملي گره خورده و همين مساله، پيچيدگي مديريت اين حوزه را افزايش ميدهد. اما در عين حال، نميتوان از اين واقعيت چشمپوشي كرد كه توقف يا تضعيف جريان علمي، هزينههايي بهمراتب سنگينتر و بلندمدتتر براي كشور بههمراه خواهد داشت. از دست رفتن فرصتهاي پژوهشي، كاهش توليد علم، افت رتبه علمي كشور و تضعيف جايگاه بينالمللي دانشگاهها، تنها بخشي از پيامدهايي است كه ميتواند در صورت تداوم اين وضعيت رخ دهد.
مكاتبات با مراجع ذيربط براي دسترسي به سايتهاي علمي
صمد نژاد ابراهيمي؛ مديركل دفتر سياستگذاري و برنامهريزي امور پژوهشي وزارت علوم در مورد اين موضوع به مهر گفت: مساله اصلي ما در حوزه پژوهش عدم دسترسي به اينترنت و اختلال در ارتباطات بينالمللي است كه همچنان اين اختلال وجود دارد به صورت كامل رفع نشده است.او از مكاتبه با نهادهاي مسوول خبر داد و گفت: قرار است دسترسي موسسات آموزشي و پژوهشي در شرايط اضطرار به برخي سايتهاي علمي فراهم شود. پايگاههاي مختلفي از «گوگل اسكولار» گرفته تا برخي پايگاههاي علمي نظير اسكوپوس، پابمد و ... در مكاتبات معرفي شدهاند.مديركل دفتر سياستگذاري و برنامهريزي امور پژوهشي وزارت علوم خاطرنشان كرد: البته براي فعاليت پژوهشي نميتوان بهطور كامل گفت كه همه پژوهشگران به چه سايتهايي نياز دارند. هر پژوهشگر بسته به رشته تحصيلي و حوزه تخصصي فعاليت خود نيازمند دسترسي به سايتها و پايگاههاي خاصي است. ممكن ديتابيس يا پايگاه دادهاي اصلاً مهم به نظر نرسد و ما اسم آن را هم نشنيده باشيم ولي براي يك رشته خاص اهميت زيادي داشته باشد.نژاد ابراهيمي با بيان اينكه در سطح بروندادها مشكلات بيشتري وجود دارد، ادامه داد: نزديك ۲ ماه است كه در ارسال و دريافت مقاله، فرآيند پذيرش، بازنگري و داوري مقالات اختلال وجود دارد و به صورت كامل مشكل حل نشده است. ما تلاش زيادي كرديم كه مشكلات حل شود ولي ملاحظاتي در اين زمينه وجود دارد و هنوز دسترسي برقرار نشده است.او به تلاشها براي دسترسي دانشگاهها به اينترنت بينالملل اشاره كرده و گفت: ليست «آي پي» (IP) دانشگاهها ارسال شده كه دسترسي دانشگاهها برقرار شود البته كه اكثر مراكز تا اين لحظه وصل شده است ولي برخي از دانشگاهها هنوز كامل متصل نشدهاند.مديركل دفتر سياستگذاري و برنامهريزي امور پژوهشي خاطرنشان كرد: پيگيري براي دسترسي اعضاي هياتعلمي نيز انجام شده است و امكان «دسترسي عادي» به اينترنت براي برخي از اعضاي هياتعلمي فراهم شده است. البته در اين زمينه نيز محدوديت روزانه يك گيگ وجود دارد و برخي اساتيد براي انجام فعاليت پژوهشي و دريافت داده نياز به حجم بيشتري دارند. براي مثال يك استاد كيهانشناسي بايد دادههاي بسياري را دريافت كند و بر روي آنها تحقيق انجام دهد.عضو هياتعلمي دانشگاه شهيد بهشتي با اشاره بر اينكه اين محدوديتها روند پژوهش و علم و فناوري را تحت تاثير قرار ميدهد؛ ادامه داد: ما ملاحظات كشور را درك ميكنيم؛ در شرايط ويژه قرار داريم ولي اين مشكلات نيز وجود دارد .
خطر از دست رفتن نشريات نمايهشده ايران از پايگاههاي علمي معتبر دنيا
مديركل دفتر سياستگذاري و برنامهريزي امور پژوهشي با بيان اينكه نشريات علمي داخلي داراي نمايه بينالمللي در معرض خطر خارج شدن از نمايه قرار دارند، گفت: در حال حاضر مخاطبان خارج از كشور به نشريات بينالمللي ايراني دسترسي ندارند. وقتي از خارج كشور دسترسي به نشريات داخل ايران ممكن نباشد، از نظر پايگاههاي نمايهكننده به اين معناست كه اين نشريات وجود ندارند. ما اين موضوع و اهميت رويت اين نشريات و دسترسي به پايگاههاي علمي را در نامهاي به دكتر هاشمي وزير محترم ارتباطات منتقل كردهايم.او تاكيد كرد: با وجود همه ملاحظات، بايد مسير علم و فناوري در كشور ادامه پيدا كند و بايد به توجه داشته باشيم كه اگر اين مسير ادامه پيدا نكند، جبران آن انرژي بسيار بيشتري نياز دارد.
تاثير قطع اينترنت در رتبه علمي كشور
نژاد ابراهيمي با اشاره به تاثير قطع اينترنت در رتبه علمي و تعداد انتشارات كشور گفت: به دليل مشكلات اينترنت، در يك سال اخير حدود دو هزار مقاله از بين نشريات داخلي نمايه شده در پايگاه علمي اسكوپوس وارد نشده بودند. چراكه ربات اسكوپوس در يك بازه زماني مشخص نشريات را بررسي ميكند و اگر نشريه شماره جديدي منتشر كرده باشد، مقالات آن را وارد پايگاه اسكوپوس ميكند و اگر شماره جديد نباشد يا آن را نبيند، نميتواند مقالات را اضافه كند، بنابراين جزو مقالات به عنوان انتشارات كشور در آن سال درج نميشود.او ادامه داد: ما گروهي با هماهنگي سردبيران تشكيل داده بوديم كه اين ۲ هزار مقاله را به صورت دستي وارد پايگاه اسكوپوس كنيم ولي متاسفانه به دليل مشكلات اينترنت اين كار ما با وجود تلاشهاي فراوان ابتر ماند. همچنين نشريات نمايه شده، نماينده كشور در عرصه بينالمللي هستند و وقتي قطعي اينترنت اتفاق ميافتد اين نمايندهها نميتوانند وظايف خود را به خوبي انجام دهند. وظيفه بخشي از اين نشريات حتي اطلاعرساني و حفاظت از كيان كشور است.
تلاش براي ايجاد دسترسي سردبيران و مديران مسوول نشريات علمي به اينترنت
نژاد ابراهيمي با بيان اينكه ليست هزار و ۵۰۰ نفري سردبيران و مدير مسوولان ارسال شده كه با توجه به شرايط كشور دسترسي آنها نيز به اينترنت فراهم شود، ادامه داد: در مرحله بعد اگر شرايط كشور اين امكان را بدهد بايد به دانشجويان تحصيلات تكميلي دسترسيهاي محدود و كنترلشده فراهم كنيم.در اين زمينه بيش از ۱۰ مكاتبه در سطح بالا انجام شده و مكاتبات بيشتري نيز در سطح پايينتر انجام شده كه برخي از آنها را جواب گرفتهايم و برخي نيز به دليل ملاحظات شرايط جنگ به نتيجه نرسيده است.
