جايگاه تنگه هرمز در تجارت جهاني انرژي
مركز پژوهشهاي مجلس، در گزارشي در خصوص جايگاه تنگه هرمز در تجارت جهاني انرژي عنوان كرده است كه در صورت افزايش قيمت نفت در سناريوي تنش محدود و عدم قطع جريان ال ان جي، پيش بيني ميشود قيمت ال ان جي ۵ تا ۱۷ درصد افزايش يابد.
مركز پژوهشهاي مجلس، در گزارشي در خصوص جايگاه تنگه هرمز در تجارت جهاني انرژي عنوان كرده است كه در صورت افزايش قيمت نفت در سناريوي تنش محدود و عدم قطع جريان ال ان جي، پيش بيني ميشود قيمت ال ان جي ۵ تا ۱۷ درصد افزايش يابد. در سناريوي تنش شديد، قيمت ال ان جي ۱۹۰ تا ۲۲۰ درصد افزايش خواهد يافت. به گزارش مركز پژوهشهاي مجلس شوراي اسلامي، دفتر مطالعات انرژي، صنعت و معدن اين مركز در گزارشي عنوان كرد؛ تنگه هرمز به عنوان يكي از مهمترين و حساسترين تنگههاي جهان، جايگاهي ممتاز در ژئوپليتيك انرژي و امنيت بينالملل دارد. اخلال در تنگه هرمز ميتواند اثرات دومينويي بر اقتصاد جهاني برجاي بگذارد؛ از جهش قيمت نفت و گاز و افزايش هزينههاي حملونقل دريايي گرفته تا تشديد تورم. تنگه هرمز به عنوان يكي از مهمترين مزيتهاي ژئوپليتيكي جمهوري اسلامي ايران در منطقه قابلتحليل است. اين گزارش ابتدا به بررسي جايگاه تنگه هرمز در معادلات انرژي جهان ميپردازد. سپس امكان تعليق عبورومرور از تنگه هرمز در زمان جنگ مبتني بر قواعد حقوق بينالملل و اثرات آن بر قيمت نفت و امنيت انرژي كشورهاي مختلف مورد بررسي قرار ميگيرد. در اين گزارش در خصوص جايگاه تنگه هرمز در معادلات ژئوپليتيك انرژي تصريح شده است كه جريان نفت (شامل نفت خام، ميعانات و مايعات گازي) عبوري از تنگه هرمز بهطور متوسط ۱۴.۳ ميليون بشكه در روز (معادل ۲۱ درصد از تجارت نفت جهان) و با احتساب فرآوردههاي نفتي، حجم كل مايعات نفتي عبوري از تنگه هرمز به ميزان ۲۰.۳ ميليون بشكه در روز ميرسد. عربستان سعودي (۳۸%)، عراق (۲۳%) و امارات (۱۳%) بيشترين سهم از صادرات نفت خام و چين (۳۴ %)، هند (۱۳%) و كره جنوبي (۱۲%) بيشترين سهم از واردات نفت خام از تنگه هرمز را به خود اختصاص دادهاند. ضمن آنكه تنگه هرمز مسير حياتي ترانزيت الانجي (۲۰% تجارت جهاني) نيز هست كه عمدتا از قطر (دومين صادركننده بزرگ الانجي در جهان) و حجم كمي از امارات صادر ميشود. چين (۲۳%)، هند (۱۷%) و كره جنوبي (۱۱%) بيشترين حجم واردات الانجي از تنگه هرمز را به خود اختصاص دادهاند. اين گزارش ميافزايد كه تنگه هرمز مسير حياتي ترانزيت الانجي (۲۰% تجارت جهاني) نيز هست كه عمدتا از قطر (دومين صادركننده بزرگ الانجي در جهان) صادر ميشود. چين (۲۳%)، هند (۱۷%) و كره جنوبي (۱۱%) بيشترين حجم واردات الانجي از تنگه هرمز را به خود اختصاص دادهاند. براساس اين گزارش در خصوص ترانزيت فرآوردههاي نفتي، ترانزيت الپيجي، نفتا و سوخت جت به ترتيب ۳۷، ۲۴ و ۲۳ درصد از صادرات جهاني اين محصولات را شامل ميشود و كشورهاي آسيايي مهمترين مقاصد فرآوردههاي نفتي هستند. با اين حال، از زمان جنگ اوكراين اروپا براي نيمي از واردات سوخت جت خود به تنگه هرمز وابسته است. همچنين در حوزه تجارت مواد شيميايي، ۳۵ درصد از تجارت متانول، ۳۰ درصد از تجارت اوره، ۱۵ درصد از تجارت پلي اتيلن به تنگه هرمز اختصاص دارد. در اين حوزه نيز كشورهاي آسيايي مهمترين واردكنندگان مواد شيميايي از تنگه هرمز هستند. گزارش مركز پژوهشهاي مجلس تصريح ميكند كه كشورهاي حاشيه خليج، صادرات محصولات خام معدني قابل توجهي ندارند؛ اما طي سالهاي گذشته برخي تلاشها در اين كشورها جهت حركت به سمت تبديل شدن به قطب فرآوري مواد معدني داشتهاند، اين تلاشها عمدتا بر توسعه صنايع انرژيبر (برقبر) به ويژه آلومينيوم متمركز بوده است. ۸ درصد از توليد جهاني آلومينيوم از تنگه هرمز به جهان ترانزيت ميشود. ضمن آنكه در چهار حوزه نفت خام، الانجي، فرآوردههاي نفتي و موادشيميايي، ۲۰ تا ۳۰ درصد از تجارت جهاني به تنگه هرمز اختصاص دارد و كشورهاي آسيايي مهمترين كشورهاي واردكننده از تنگه هرمز هستند. با اينحال اروپا و امريكا از تغييرات قيمت متاثر از اخلال در عبور و مرور از اين تنگه متاثر هستند. اين گزارش در خصوص اثرات انسداد تنگه هرمز در بر بازار جهاني نفت و الانجي تصريح ميكند كه بر اساس گزارش موسسات تحقيقاتي متعدد در خصوص تبعات انسداد تنگه هرمز كه عمدتا در ايام جنگ ۱۲ روزه و پس از آن منتشر شده است، در سناريوي تنش محدود (اخلال موردي در عبور و مرور از تنگه) قيمت نفت ۸۰ تا ۱۰۰ دلار تخمين زده شده است. در سناريوي تنش شديد (انسداد كامل تنگه) نيز افزايش قيمت نفت به ۱۱۰ دلار تا ۱۵۰ دلار پيش بيني ميشود. اين گزارش با بيان اينكه قيمت الانجي تابعي از قيمت نفت است، ميافزايد كه در صورت افزايش قيمت نفت در سناريوي تنش محدود و عدم قطع جريان الانجي، پيشبيني ميشود قيمت الانجي ۵ تا ۱۷ درصد افزايش يابد. در سناريوي تنش شديد، قيمت الانجي ۱۹۰ تا ۲۲۰ درصد افزايش خواهد يافت. همچنين مطابق محاسبه بانكهاي بينالمللي، تاثير اين افزايش قيمتها بر اروپا (تنها در حوزه نفت)، افزايش تورم به ۵.۵%، كاهش رشد اقتصادي به ميزان ۰.۹% و كاهش توليد ناخالص داخلي به ميزان ۰.۱ درصد خواهد بود. در امريكا نيز پيشبيني ميشود هر ده دلار افزايش قيمت نفت معادل افزايش تورم به ميزان ۰.۳ تا ۰.۴ درصد باشد و تورم اين كشور به ۵.۵% افزايش يابد. ضمن آنكه اتحاديه اروپا حجم بالاي از واردات الانجي در جهان را (۱۳۳ ميليارد مترمكعب) در مقايسه با هند، چين، كره جنوبي و ژاپن به خود اختصاص داده است. باتوجهبه نسبت بالاي واردات محمولههاي اسپات (۴۰%) در مقايسه با كشورهاي ديگر، اروپا در برابر نواسانات قيمت الانجي بسيار آسيب پذير است. حجم كم واردات الانجي اروپا از تنگه هرمز به معناي عدم آسيبپذيري اين اتحاديه در برابر انسداد تنگه هرمز نيست و اين منطقه اخلال در صادرات الانجي بسيار متاثر خواهد شد. اين گزارش در خصوص تعليق عبورومرور از تنگه هرمز در زمان جنگ مبتني بر قواعد حقوق بينالملل عنوان ميكند كه دو مبناي حقوقي عبور و مرور در حقوق بينالملل درياها كنوانسيون عبور بيضرر (۱۹۵۸) و عبور ترانزيت (۱۹۸۲) است. ايران هر دو كنوانسيون را امضا كرده است، اما آن را تصويب نكرده و بهطور رسمي آن را لازمالاجرا نميداند. اين بدين معناست كه ايران تنها به عرف بينالمللي در اين خصوص متعهد است. براساس اين گزارش در اعلاميه ايران پس از امضاي كنوانسيون ۱۹۸۲، اعمال آن را منوط به عضويت كشور مقابل در كنوانسيون دانسته است. امريكا عضو اين كنوانسيون نيست. همچنين در اين اعلاميه به حق ايران براي اعمال محدوديتهاي عبور به علت ملاحظات امنيتي اشاره شده است. همچنين كنوانسيون ۱۹۸۲ به «ساير قواعد حقوق بينالملل» متعهد شده است كه اين قيد ظرفيت مدنظر قرار دادن قواعد «بيطرفي» و «مخاصمات مسلحانه در دريا» را فراهم ميآورد. بدينترتيب اين كنوانسيون در شرايط عادي قابل اجراست و در شرايط جنگي با استناد به قواعد مخاصمات مسلحانه (كنوانسيون سيزدهم لاهه) ميتوان عبور كشتيها مرتبط با يك دولت غير بيطرف را تعليق كرد. اين موضوع شامل كشورهاي خليج فارس كه پايگاه در اختيار امريكا قرار دادهاند، ميشود. ضمن آنكه مطابق اصول سانرمو كشتيهاي تجاري طرف متخاصم اگر به اقداماتي از قبيل پشتيباني ناوهاي جنگي، كمك به سرويسهاي اطلاعاتي متخاصم و مشاركت موثر در اعمال خصمانه مبادرت ورزند به هدف نظامي مشروع تبديل ميشوند.
