ریشههای باهوکلات در چنگال سوء مدیریت آب
تعادل
سومین باری است که از آغاز دهه90 به این سو، باغهای موز باهوکلات، با مشکل بیآبی مواجه میشوند. درواقع پس از خشک شدن سد پیشین در سال90 و 91، بار دیگر باغات موز در منطقه کشاورزی باهو، در معرض نابودی در نتیجه بیآبی قرار میگیرد. کشاورزان منطقه میگویند، مشکل اصلی که در حال حاضر گریبانگیر مزارع آنها شده، نه کمآبی بلکه برداشتهای غیرمجاز از آب کانالی است که آب را از سد پیشین به سمت این مزارع هدایت میکند. این برداشتهای غیرمجاز باعث میشود که کشاورزانی که آببها پرداخت میکنند، آب لازم را برای آبیاری مزارعشان واقع در باهوکلات دریافت نکنند. باوجود کاهش بارندگی در این منطقه در سالجاری اما هنوز 50میلیون مترمکعب آب در پشت سد جمع شده که میتوان با مدیریت صحیح آن را به باغها و مزارع هدایت کرد.
پروژه 6هزار هکتاری باهوکلات چابهار بهعنوان پروژهیی ملی قبل از انقلاب و با هدف تولید پنبه برای استفاده در کارخانه بافت بلوچ ایرانشهر طراحی شد که پس از پیروزی انقلاب و بهدلیل تاخیر در راهاندازی سد پیشین و نبود برنامههای منسجم مدتی طولانی بلاتکلیف بود تا اینکه در سالهای1387 و پس از ساخت و راهاندازی سد پیشین این پروژه نیز آغاز بهکار کرد. 6000هکتار از زمینهای زیر دست سد پیشین برای اجرای طرحهای کشاورزی آمادهسازی و به بخش خصوصی و کشاورزان منطقه واگذار و مقرر شد آب موردنیاز این زمینها از سد پیشین تامین شود. این پروژه به همت بخش خصوصی و کشاورزان به زیر کشت موز، انبه و هندوانه رفته که در سالهای اخیر کاشت موز و هندوانه خارج از فصل نیز انجام میشود. ازسوی دیگر و باتوجه به فاصله 50کیلومتری این زمینها با سد پیشین، آب سهمیهبندی شده برای آنها پس از رهاسازی از سد پیشین از طریق کانال روباز به این مزارع انتقال مییابد. آب این کانال است که در میانه راه توسط برخی کشاورزان و بهوسیله موتور پمپهایی که روی کانال نصب شده است بهصورت غیرقانونی از آن برداشت میشود، این درحالی است که آب رها شده متعلق به مالکان
زمینهای باهوکلات است که هزینه آن را نیز پرداخت میکنند. موضوع برداشت غیرقانونی از شبکه انتقال روباز آب از سد پیشین تا محل پروژه، موضوع جدیدی نیست، بلکه تقریبا همزمان با واگذاری مدیریت توزیع آب به شرکت سهامی زراعی، برداشتهای غیرمجاز هم آغاز شده است و براساس گفته رییس خانه کشاورز چابهار نخستین تخلف نیز توسط خود این شرکت وابسته به جهاد کشاورزی و کشاورزان با توزیع نامتعارف آب و توزیع آب به 1300هکتار زمین آغاز شده است و به رویهیی برای کشاورزان که در بالادست پروژه باهوکلات به کشاورزی اشتغال دارند، تبدیل شده است.
ادامه این روند از آن سالها باعث شده که اکنون میزان برداشت آب غیرمجاز از شبکه انتقال چهار برابر میزان حقابه افزایش یابد که همین موضوع باعث شده کشاورزان با مشکلات عدیدهیی برای آبرسانی به زمینهای پروژه باهوکلات روبهرو شوند و عملا نتوانند باغهای خود را آبیاری کنند. کشاورزان منطقه باهو میگویند که برای پیگیری این مشکل به وزارت نیرو مراجعه کردند و جلساتی نیز با فرمانداری و مسوولان استان داشتند و با اینکه همه این نهادها مشکل را تصدیق میکنند اما هنوز اقدام عملی برای برطرف کردن این مشکل انجام ندادهاند. خلیل درخشان یکی از کشاورزان دشت باهو میگوید: «قرار بود برای جلوگیری از هدر رفت آب بر اثر گرمای زیاد و تبخیر آب، طرح لولهگذاری از سد پیشین تا محل پروژه با هوکلات لوله اجرا شود تا آب با لوله به این منطقه انتقال یابد که اگر این امر هم تحقق یابد مشکل برداشت غیرمجاز آب هم توسط کشاورزان بالادست حل میشود اما هنوز این طرح اجرا نشده است.»
هرچند وزارت جهاد بر اثر پیگیری کشاورزان قرار است بیل مکانیکی برای لایروبی کانالهای فعلی احداث کند تا از هدر رفت بیشتر آب در این روزهای گرم و کم آب جلوگیری کند. عیسی کلانتری رییس خانه کشاورز نیز در گفتوگویی با ایرنا در مورد توزیع اختصاصی آب سد پیشین برای کشاورزی از ضرورت ساختن کانالهای انتقال آب از سد به سمت زمینهای زراعی در باهو و سایر مناطق گفته است. وی گفت که بهرهبرداری از سد پیشین از حدود 10سال پیش آغاز شده و موجب اشتغال صدها نفر در دشت باهوکلات استان سیستانوبلوچستان در منطقه چابهار شده است، اما متاسفانه ایجاد نشدن خط انتقال آب باعث شده همه سال موضوع مدیریت توزیع آب این سد برای کشاورزان منطقه چالشهای جدی فراهم آورد. کلانتری که این روزها خود از هشداردهندگان نسبت به تهدید کمآبی ایران است، تاکید کرد که برای جلوگیری از اتلاف سرمایهگذاریهای انجام شده و صرفهجویی و مصرف صحیح آب بهعنوان نعمتی که امروز تامین آن در سطح کشور با چالشهای جدی روبهرو است احداث 50کیلومتر شبکه انتقال از محل سد تا طرحهای باهوکلات ضروری است. کلانتری معتقد است که در کوتاهمدت میتوان با راهاندازی کانال سر پوشیده به طول
حدود 7کیلومتر برای جلوگیری از برداشتهای غیرقانونی زمینه احقاق حق کشاورزان دشت باهوکلات را برای استفاده و بهرهبرداری از آب سد پیشین ایجاد کرد.
سیستانوبلوچستان از جنوب تا شمال استان، منطقهیی کم آب است و بههمین دلیل هرگونه پروژه کشاورزی باید مبتنی بر نظام آب دقیق و تعریف شده باشد. اگرچه خشکسالیهای اخیر ذخیره آب سد پیشین را کم کرده اما نواقص فنی این سد و شبکه پاییندست آن در استفاده صحیح و بهینه از آب موجود تاثیر منفی داشته است. اشکال مهم سد پیشین، نداشتن شبکه انتقال آب مناسب مانند لوله به زمینهای زراعی است. به دلیل تعبیه نشدن کانالهای مناسب انتقال آب از سد پیشین است که به گفته عیسی کلانتری دبیرکل خانه کشاورز، بیش از 75درصد آب رها شده از سد هدر میرود. این هدررفت آب عمدتا بهدلیل دمای بیش از 40درجه در اغلب اوقات سال در این منطقه است که میزان تبخیر آب را افزایش میدهد. بنابراین فقدان نظام توزیع آب مناسب و نیز اشکالات فنی پروژه بزرگ سد پیشین باعث شده که حدود 5هزار هکتار از باغهای موزدشت باهوکلات که بیشترین میزان موز را در کشور تولید میکند، درمعرض نابودی قرار گیرد و زندگی و معیشت 12هزار نفر از مردم منطقه را تحتتاثیر قرار دهد. کشاورزی نخستین اقتصاد استان سیستانوبلوچستان است و بیش از 30درصد جمعیت این استان به کشاورزی اشتغال دارند و باوجود اینکه طرح توسعه چابهار قرار است ظرفیتهای تجاری و صنعتی این بندر مهم و استراتژیک را توسعه دهد، هنوز کشاورزی اشتغال مورد علاقه مردم و اقتصاد اول بهشمار میرود، بنابراین برای کسانی که در مرز شرق و جنوب شرقی کشور، کشاورزی نسبتش را با خاک و بهتبع آن کشورش تعیین میکند، لازم است که باتوجه به کمیابی آب در منطقه، نظام توزیع آب کارا و مناسبی تعریف شود تا نهتنها از بروز درگیریها و اختلافات میان مردم در آن منطقه نیز جلوگیری کند بلکه، باعث شود تا با جلوگیری از هدررفت منابع آبی، از آب موجود برای آبادانی و نیز توسعه منطقه و کمک به وضعیت معیشت مردم منطقه استفاده کنند.
