آثار مثبت آزادسازی قیمتها در صنعت پتروشیمی
با وجود آنکه مخالفتهای فراوانی علیه کشف قیمت محصولات پتروشیمی با نرخ ارز آزاد در بورس کالای ایران وجود داشت، اما آزادسازی قیمت محصولات پتروشیمی در این مدت کوتاه آثار مثبتی از خود بر جای گذاشته است.
در سالهای گذشته افزایش نرخ ارز باعث شد که بازارهای صادراتی به عنوان اهداف مهم فروش محصولات پتروشیمی شناسایی شده و عرضه محصولات در بازار داخلی با کمبود مواجه شود. این موضوع با توجه به عرضه محصولات در بورس کالا بر اساس ارز مبادلهیی باعث شد که اختلاف قیمت بین بازار آزاد و بورس کالا به وجود آید و موجب جذب بیشتر واسطهگران به سمت بازار محصولات پتروشیمی شود. در نتیجه بخشی از تقاضا در بورس کالا به تقاضای دلالی اختصاص یافت و این تقاضای کاذب موجب شد معاملات برخی از محصولات پتروشیمی در بالاترین نرخ ممکن و در سقف 5درصد رقابت انجام گیرد؛ بهگونهیی که تولیدکنندگان در تامین مواد مورد نیاز خود دچار مشکلات عدیده بودند.
برای جلوگیری از رانت خواری و ایجاد رقابت سالم در بازار محصولات پتروشیمی مسوولان تصمیم گرفتند که عرضه محصولات در بورس کالا بر اساس ارز آزاد صورت گیرد. بر اساس ابلاغیه وزارت صنعت، معدن و تجارت در اواسط تیر، محاسبه قیمت محصولات پتروشیمی در بورس کالا به جای ارز مبادلهای، بر اساس ارز آزاد صورت گرفت، بهطوری که با تغییر فرمول قیمت پایه محصولات پتروشیمی، قیمتهای پایه در حدود 11درصد افزایش یافت. این مصوبه بر ایجاد تعادل در عرضه و تقاضای بازار و جلوگیری از دلالی و واسطهگری تاکید دارد و با ملاحظه درصدی تخفیف برای مصرفکنندگان داخلی، قیمت پایه محصولات پتروشیمی در بورس کالای ایران براساس فرمول زیر تعیین شد:
معادل ریالی ارز آزاد * ٩٥درصد * میانگین قیمت فوب خلیج فارس = قیمت پایه در بورس
در این ابلاغیه همچنین آمده با توجه به تعدیل نرخهای پایه و همچنین برای رصد کردن مداوم بازار و تامین نیاز داخلی، کلیه تولیدکنندگان محصولات پتروشیمی، اعم از دولتی و خصوصی موظفند همه محصولات خود را از طریق بورس کالا عرضه کنند.
یکی از مزایای فروش محصولات پتروشیمی با ارز آزاد این است که سودهای کلان و غیرمنطقی دلالان بازار از بین رفته و واسطهگری هم تا حدود زیادی از بین میرود، زیرا قسمت عمده این سودهای غیرمنطقی به دلیل اختلاف قیمتها به وجود آمده است. افزایش حجم عرضهها، منطقیتر و شفافتر شدن بازار، حذف واسطهگری و آزادی عمل بیشتر برای مصرفکننده واقعی در بورس کالا مهمترین تاثیر سیاست مذکور است. در صورت عرضه مستمر پتروشیمیها در بورس، تولیدکنندگان میتوانند برای تولید خود برنامهریزی کنند چرا که میدانند مواد اولیه آنها بهطور مداوم در بورس عرضه میشود و برای تامین آن مشکلی نخواهند داشت. تولیدکنندگان چندین سال بود که به دلیل محدودیتهای عرضه در بورس نمیتوانستند به اقلام پتروشیمی مورد نیاز تولیدات داخلی خود برسند، به این صورت که برای هر محصول، چندین برابر تقاضا در سامانه معاملات ثبت میشد و برای خریداران باید سهمیه بالایی در سایت بهینیاب (سامانهیی که برای تعیین سهمیه مواد اولیه پتروشیمی برای خریداران از سوی وزارت صنعت، معدن و تجارت تعبیه شده بود) تعیین میشد تا بتوانند در بورس کالا خرید کنند، آن هم نه به میزان کامل مورد نیاز
خود. در این میان باید این موضوع را مورد توجه قرار داد که برای یک تولیدکننده، ثبات قیمت در بلندمدت بسیار مهمتر از رشد قیمت مواد اولیه و بهتبع آن افزایش هزینههای تولید در یک برهه زمانی است، زیرا وقتی ثبات بر بازار حاکم باشد، تولیدکنندگان میتوانند با خریداران خود قراردادهای میان مدت و بلندمدت ببندند اما در زمانی که قیمتها در نوسان است، تولیدکنندگان در تصمیمگیریهای خود دچار مشکل میشوند. به نظر میرسد سیاست اتخاذ شده در کنار افزایش سقف نوسان مجاز معاملات محصولات پتروشیمی از 5 به 10درصد، تا حدودی فضای بازار را به تعادل نسبی نزدیک کرده و تفاوت بین قیمتهای بورس و بازار را کاهش داده است به گونهیی که درصد بالایی از سفارشهای ثبت شده در سیستم معاملات سفارشهای واقعی بوده و تقاضاهای کاذب حذف شده است. در این بین سازوکار و شفافیت معاملات بورس کالا میتواند به ثبات قیمتها کمک کند و مانع از بالا رفتن کاذب قیمتها شود.
کاهش نرخ ارز از طریق فروش محصولات براساس نرخ آزاد و تزریق این ارز به بازار، شفافیت بیشتر بازار، تقویت شرکتهای پتروشیمی در بورس اوراق بهادار و افزایش شاخصهای بورس، رقابتی شدن بیشتر بازار با محوریت بورس کالا و سهولت دستیابی مصرفکنندگان نهایی به کالای مورد نظر را میتوان از مزایای دیگر این سیاست دانست. گفتنی است هنوز ارزیابیهای دقیقی درباره آثار مثبت آزادسازی قیمت محصولات پتروشیمی به لحاظ آماری انجام نشده است، اما اگر وزارت صنعت این اطمینان را به تولیدکنندگان بدهد که پتروشیمیها کل نیاز داخل را از طریق بورس کالا تامین میکنند، شاهد رشد تولید و رونق هر چه بیشتر در صنعت پتروشیمی کشور خواهیم بود. فروش محصولات پتروشیمی همسو با نرخهای جهانی، رانت بازار پتروشیمی را از بین میبرد و انگیزه شرکتهای پتروشیمی را برای تامین نیاز داخل بیشتر میکند.
