پرونده 23ساله احداث جیتیال در ایران
گروه انرژی|
روز شنبه و در جریان دیدار بیژن زنگنه با تینا جومت پترسون وزیر انرژی آفریقایجنوبی، از موضوعی فتح باب شد که قدمت آن به حدود 23سال قبل بازمیگردد؛ «احداث یک واحد جیتیال» در ایران. بررسیهای «تعادل» نشان میدهد این موضوع و طرح آن به سالها قبل بازمیگردد. در واقع پروژههای جیتیال یا تولید سوخت مایع از گاز طبیعی سالهاست که با توجه به افزایش حساسیتهای زیستمحیطی و توجه به استانداردهای بالاتر سوخت مورد توجه قرار گرفتهاند. سوختهای تولید شده در فرآیند جیتیال همانند بنزین، سوخت دیزل و سوخت جت تقریبا عاری از گوگرد هستند و از این بابت به سوختهای معمول ارجحیت دارند.
توجه به این تکنولوژی در ایران بیش از 20سال سابقه دارد و برای نخستینبار پژوهشگاه صنعت نفت در سال 1372 مطالعات و آزمایشهای خود را در این زمینه شروع کرد. غلامحسین حسنتاش عضو هیات علمی موسسه مطالعات بینالمللی انرژی در این باره در وبلاگ شخصی خود آورده است که در سال 1379 تفاهمنامه مشترکی برای فعالیت در این زمینه بین پژوهشگاه صنعت نفت و شرکت استاتاویل نروژ به امضا میرسد. حضور آفریقایجنوبی برای احداث واحد جیتیال در ایران از همان سالها نیز مطرح بوده و در سال 1379، شرکت نفت آفریقایجنوبی نیز به مطالعات مشترک پژوهشگاه و استاتاویل میپیوندد.
نتیجه این مطالعات مشترک ایده ساخت یک واحد نیمهتجاری در سال 1381 با ظرفیت 1000بشکه در روز بود که طراحی آن در سال 1383 به اتمام رسید، اما این واحد صنعتی هیچگاه به مرحله ساخت و بهرهبرداری نرسید.
استاتاویل و شرکت نفت آفریقایجنوبی تنها شرکتهای خارجی نبودند که پای آنها برای ساخت واحد جیتیال به ایران باز شده است. در سال 1380، شرکت آلمانی لورگی مطالعات فنی-اقتصادی در رابطه با ساخت یک واحد تبدیل گاز به مایع با ظرفیت 60هزار بشکه در روز را آغاز میکند که در خلال انجام مطالعات، ظرفیت آن 13هزار بشکه در روز افزایش پیدا میکند و به 73هزار بشکه میرسد.
شل، نام آشنای دیگری است که در لیست شرکتهای خارجی که با امید ساخت واحد جیتیال به ایران آمدند، دیده میشود. این شرکت انگلیسی قرار بود که یک واحد را در عسلویه احداث کند اما مانند دیگر پروژههای تولید سوخت مایع از گاز طبیعی به باد فراموشی سپرده شد.
در میان شرکتهای داخلی نیز برخی شرکتها بودند که در این مسیر گام برداشتند اما هیچ یک به نتیجه مشخصی دست نیافتند. از جمله آنها میتوان به تلاشهای سازمان گسترش و نوسازی صنایع (ایدرو) اشاره کرد. براساس اطلاعاتی که در پایگاه مطالعات راهبردی انرژی و وبلاگ غلامحسین حسنتاش منتشر شده است، ایدرو به صورت مستقل و بدون ارتباط با شرکت ملی نفت، در قالب شرکت سرو طرحی پژوهشی برای ساخت یک واحد جیتیال را در سال 1378 آغاز میکند و در سال 1385 این طرح در مرحله پایلوت یک بشکه در روز متوقف میماند. بدین ترتیب علاوه بر پژوهشگاه صنعت نفت، ایدرو نیز به عنوان یکی از مدعیان دستیابی به دانش فنی جیتیال
مطرح شد.
پروژههای دیگری نیز در بخش خصوصی برای ساخت چنین واحدهایی در استانهای مختلفی همچون قم، یزد و فارس وجود داشتهاند که هیچ کدام از آنها به نتیجه معتنابهی دست نیافتهاند. کندوکاو «تعادل» نشان میدهد که آخرین مورد از این دست، مربوط به یادداشت تفاهم چهارجانبه گروه شرکتهای سیال ثامن، گروه توسعه سرمایهگذاری بینالمللی جزیره تجارت آرین، شرکت جیتیال سناباد و شرکت EAJV کاناداست که در بهمن سال گذشته و با هدف سرمایهگذاری 500میلیون دلاری روی احداث یکواحد 10هزار بشکهیی امضا شد.
درحالی که مطالعات مربوط به ساخت واحدهای جیتیال در ایران سابقهیی 23ساله دارد اما هنوز کشور برداشت خاصی را در این زمینه نداشته است، همسایه جنوبی ایران یعنی قطر اما در سالهای اخیر توانسته با همکاری شرکتهای خارجی، طرحهای تولید سوخت از گاز طبیعی را عملیاتی کرده و به نقاط مختلف دنیا صادر کند.
قطر با همکاری شرکتهای شل انگلستان و ساسول آفریقایجنوبی دو طرح جیتیال با ظرفیت 70 و 140هزار بشکه را به سرانجام رسانده است. در سال 1390 نخستین واحد جیتیال قطر با نام «مروارید» راهاندازی میشود. در این واحد گاز مورد نیاز مصرفی توسط شرکت شل از حوزه گازی گنبدشمالی و پس از پالایش گاز متان تامین میشود و از این گاز روزانه 140هزار بشکه گازوییل، نفتا، نفتسفید، پارافین و روغن پایه و 120هزار بشکه در روز میعانات گازی تولید میشود. ساخت این واحد قطری، تنها 5سال به طول انجامیده و 52هزار کارگر و کارمند را در خود مشغول به کار کرده است. درحالی که احداث واحد GTL در ایران اندر خم یک کوچه باقی مانده است، واحد «مروارید» قطر در ماه ژوئن سال 2011 نیز موفق شد تا نخستین محموله گازوییل تولیدی خود را به بازارهای جهانی صادر کند.
پرونده این موضوع در ایران پس از یک سکوت طولانیمدت و با سفر رییسجمهور آفریقایجنوبی به تهران در اوایل سال جاری مجددا باز شد. اساسا ایرانیها علاقه زیادی به مشارکت با این کشور آفریقایی برای ساخت واحدهای تولید سوخت از گاز مایع داشته و دارند. در اردیبهشت 95، تفاهمنامه مشترکی بین حمیدرضا کاتوزیان رییس پژوهشگاه صنعت نفت و باکسولا جیزوین، معاون رییس شرکت ملی نفت آفریقایجنوبی در امور تامین بازرگانی و تدارکات و در حضور روسای جمهور ایران و آفریقا در این زمینه امضا شد.
با سفر اخیر وزیر انرژی آفریقایجنوبی به تهران بار دیگر این پروژه همکاری از زبان بیژن زنگنه شنیده شد. وزیر نفت روز شنبه با اشاره به تکنولوژی قابلقبول آفریقایجنوبی در این صنعت، به تاریخچه مذاکرات دو کشور در این زمینه اشاره کرد و عدم تفاهم بر سر قیمت فروش گاز را مانع اصلی به نتیجه رسیدن آن مذاکرات دانست. مسالهیی که علاوه بر آفریقاییها و دیگر شرکتهای خارجی، مطالعات و مذاکرات شرکتهای داخلی را نیز به بنبست رسانده است. در همین رابطه روز گذشته مرضیه شاهدایی مدیرعامل شرکت ملی پتروشیمی و تینا پترسون وزیر انرژی آفریقایجنوبی با یکدیگر دیدار کردند تا بار دیگر به امکانسنجی همکاری مشترک دو کشور در این زمینه بپردازند. نتیجه این مذاکره نیز باز هم به مورد خاص و مشخصی دست نیافت و شاهدایی در صحبتهای خود تنها به توافق دو طرف برای تهیه یک پیشنویس اشاره کرد. به گزارش «تعادل» به نقل از نیپنا، مدیرعامل شرکت ملی صنایع پتروشیمی پس از پایان دیدار خود با وزیر انرژی آفریقایجنوبی گفت: «ظرفیتهای خوبی برای همکاری میان ایران و آفریقایجنوبی در صنعت پتروشیمی وجود دارد و از افزایش همکاریها استقبال میکنیم. پیشتر پژوهشگاه صنعت
نفت و یک شرکت از آفریقایجنوبی درباره ساخت یک واحد جی.تی.ال توافق کرده بودند و مطالعه برای ساخت این واحد آغاز شده بود و دیروز مقرر شد که با فناوری شرکت آفریقایجنوبی ساخت واحد جی.تی.ال نهایی شود و پیشنویس توافقنامه تهیه شود.
پترسون اما اظهار امیدواری کرد که در سفر روحانی به پرتوریا توافقنامه ساخت واحد جیتیال بین دو کشور امضا شود. وی حتی وعده حمایت صندوق مرکزی انرژی آفریقایجنوبی از همکاری، تعامل و مشارکت بخش خصوصی این کشور برای حضور در ایران را نیز داد.
هر چند هیچ اطلاعی از سوی وزارت و شرکت ملی پتروشیمی در رابطه با شرکتهای آفریقایی طرف مذاکره با ایران برای ساخت چنین واحدی منتشر نشده است اما به نظر میرسد گزینه اصلی برای این همکاری شرکت ساسول باشد. این شرکت که سابقه حضور در بخش پتروشیمی ایران دارد و مجتمع آریاساسول، خاطره خوبی از همکاری با آفریقایجنوبی را برای ایران به یادگار گذاشته است از پیشروان تکنولوژی جیتیال در این کشور است. همانطور که اشاره شد، ساسول در حال حاضر یک پروژه تبدیل گاز به مایع را در قطر اجرا کرده است. نام این واحد
ORYX جیتیال است و در تارنمای این شرکت از این پروژه به عنوان پرچمدار فعالیتهای این شرکت در صنعت جیتیال یاد شده است. شرکت ساسول، واحد قطر خود را به عنوان بنچمارک و پایگاه دیگر تاسیسات جیتیال خود در سراسر جهان معرفی میکند.
علاوه بر ساسول، شرکت نفت آفریقایجنوبی (پتروسا) که شرح همکاریهای آن با ایران در این صنعت رفت، نیز دارای یک واحد تولیدی جیتیال در جزیره موسل در جنوب این کشور است. این واحد ظرفیت تولید معادل 4هزار و 500 بشکه نفتخام در روز را داراست.
