دولت کارگاههای بازیافت را حمایت نمیکند
گروه بنگاهها
در جریان یکی از گزارشهای «تعادل» که در سایتهای اقتصادی بازنشر داده شده بود، یکی از مخاطبان با گذاشتن کامنتی از گردانندگان «تعادل» درخواست کرده بود تا ابعاد و زوایای اقتصادی و حقوقی صنعت «بازیافت» به عنوان یکی از بخشهای تاثیرگذار کسب و کار کوچک و متوسط را مورد بررسی و ارزیابی تحلیلی قرار دهند. از آنجایی که ضربان نبض این صفحه بر اساس مطالبات مخاطبان و اهالی اقتصاد تنظیم شده است، این در خواست در کنداکتور برنامهریزیهای صفحه قرار گرفت تا نوری به ابعاد صنعتی تابانده شود که در هنگامه پسامدرن، یکی از مهمترین ارکان تولید و بازاریابی را تشکیل میدهد، ضمن اینکه گزارههای زیست محیطی نیز در بطن این صنعت گنجانده شده که وضعیتی خاص به آن میبخشد. اما چنانچه ابعاد مختلف این ضرورت عصر جدید به خوبی در جوامع تبیین نشود، امکان بهرهبرداری حداکثری از این صنعت مسیر نمیشود. صنعت بازیافت ازجمله صنایعی است که هنوز در بسیاری از کشورهای جهان ازجمله ایران خودمان به خوبی شناخته نشده است. مردم کشورهای کمتر توسعه یافته به دلیل عدم آگاهی از منافع و مزایای این صنعت، همچنان زبالههای خود را به صورت درهم به خودروهای حمل زباله
میسپارند و با این کار امکان استفاده مجدد از قیمت اعظم زبالهها را از بین میبرند. امروزه در کشورهای پیشرفته و برخی کشورهای در حال توسعه کوشش میشود تا اهمیت صنعت بازیافت و منافع متعدد آن از طریق آموزش مراحل مختلف روند بازیافت و نتایج به دست آمده به عموم مردم شناسانده شود. از آنجا که جمعآوری، تفکیک و بازیافت زبالهها ارتباط مستقیمی با زندگی روزمره مردم دارد اجرای کامل و مداوم آن نیازمند فرهنگسازی است. یعنی لازم است که این امر به بخشی از فرهنگ شهرنشینی تبدیل شود. همین دلایل موجه کفایت میکند که در این شماره بساط ارزیابیهای این صفحه را در فضای کمتر شناخته شده صنعت بازیافت پهن کنیم و در جریان گفتوگو با فعالان این صنعت نوری به ابعاد مختلف این صنعت بتابانیم.
ارتباط متقابل بازیافت با محیط زیست
یک رابطه عقلانی ساده درباره اهمیت بازیافت و ارتباط آن با پسماندها (زبالهها) وجود دارد که با بررسی آن میتوان به بررسی صنعت بازیافت ورود کرد؛ اینکه کره زمین محل انباشت زبالههاست؛ بنابراین چنانچه اگر این پسماندها و زبالهها بازیافت شود قابل استفاده مجدد است، اگر دست نخورده و مدفون بماند آلودهکننده پیرامون زیست محیطی انسان خواهد بود. همین دلیل ساده و عمیق نشاندهنده اهمیت صنعتی است که جدای از مزایای زیستمحیطی ظرفیتهای اقتصادی و صادراتی فراوانی را برای کشور ایجاد میکند. مثلا برای تولید هر برگ کاغذ a4 حدود 12لیتر آب مصرف میشود، ضمن اینکه مواد اولیه کاغذ پیکره درختانی است که مهمترین ثروت طبیعی زمین محسوب میشوند و قطع آنان خسارات جبرانناپذیری را بر اکوسیستم استانهای مختلف به وجود میآورد. برای تهیه هر تن کاغذ نیاز به قطع ۱۷ اصله درخت است. بنابراین اگر هر شخص کاغذهای باطلهاش را در طول یک سال جمع کند معادل ۵/۱ اصله درخت است و اگر همه ما ایرانیان این کار را انجام دهیم از قطع ۱۰۰میلیون درخت در طول یک سال جلوگیری کردهایم. این موضوع، فکر میلیونها نفر را در سراسر دنیا به خود مشغول کرده تا اگر کمکی به
پاکیزگی محیط زیست نمیکنند، از طریق همکاری با صنایع بازیافت، زائدات را به مواد اولیه، انرژی و... تبدیل کنند. این دغدغهیی است که در فضای اقتصادی و اجتماعی ایران هم در سالهای پایانی دولت اصلاحات ایجاد شد و ساختارهای اداری و قانونی آیین صنعت آرام آرام شکل گرفتند. اما پرسش کلیدی اینجاست که در حال حاضر صنعت بازیافت ایران در چه وضعیتی به سر میبرد؟ برای آگاهی از ابعاد مختلف این پرسش سراغ رییس اتحادیه صنایع بازیافت ایران رفتیم تا درباره مشکلات این بخش گفتوگو کنیم.
رویکرد دولت یازدهم نسبت به صنعت بازیافت
ولیالله غلامی نجفآبادی، رییس اتحادیه صنایع بازیافت ایران با اشاره به اهمیت صنعت بازیافت و رویکردی که دولت نسبت به مسائل و مشکلات این صنعت دارد، میگوید: «به دلیل اهمیتی که صنایع بازیافت در حفظ محیط زیست و جلوگیری از آسیب آن دارند، اصولا از طرف دولتها حمایت میشوند. حمایت به مفهوم، معافیت از مالیات و اعطای وامهای بیبهره به آنها. این حمایتها اصولا در کشورهای پیشرفته اروپایی و امریکایی رخ میدهد، ولی متاسفانه قانون در ایران برای این صنعت چنین پیشبینی نکرده است.» غلامی در ادامه ضمن تشریح مشکلاتی که به دلیل عدم سرمایهگذاری مناسب طی یک دهه گذشته در این صنعت به وجود آمده به این نکته اشاره میکند: «تعطیلی بخشهای مختلف صنعت به تعطیلی صنایع بازیافت هم رسیده است. بهطوری که فعالان این بخش از تعطیلی بیشتر کارخانههایشان میگویند.» رییس اتحادیه صنایع بازیافت ایران درباره مشکلات صنایع بازیافت اعلام میکند: «مسائل زیادی به مشکلات این صنعت دامن زده است.»
به گفته او، صنعت بازیافت، صنعتی چندبعدی است؛ هم از لحاظ تولید و دامنه انرژی که مصرف میکند و هم از دامنه سوددهی و هم از بعد زیستمحیطی.» غلامی ادامه داد: «صنعت بازیافت در تمام کشورهای دنیا از باب زیستمحیطی با اهمیت هستند و همین مسائل ضرورت به وجود آمدنش شده است. صنایع بازیافت باید ایجاد شود تا محیط زیست آسیب نبیند. به این ترتیب این صنایع به صرف سوددهی نیستند. بهطور مثال کارخانه خودروسازی سود دارد، اما صنایع بازیافت، ضرورت زیست محیطی دارد.»
آنگونه که از صحبتهای غلامی نجفآبادی به دست میآید، در ایران متاسفانه آمار دقیقی درباره ظرفیتهای این صنعت وجود ندارد. سازمان آمار در این حیطه ضعیف عمل کرده است. بهطور مثال صنایع بازیافت طیف وسیعی را دربر میگیرد. مثلا پلاستیک و پلیمرهای کشور وسیع است، از یک شیشه آب تا لاستیک و بدنه تلویزیون و قطعات صنعتی را شامل میشود. حالا اگر این قطعات به حال خود رها شود، آثار مخرب شدیدی ایجاد خواهد کرد. بهطور مثال لاستیک خودروها اگر در طبیعت رها شود، بین 300 تا 400 سال زمان میبرد تا به صورت طبیعی تجزیه شود. این لاستیک در فاصله تجزیه شدنش، کربن بلک یا همان دوده از خود ساطع میکند. این دودهها در جو بالا میروند و به لایه ازن میرسد. قطر نرمال این لایه 100کیلومتر است. زمانی که این دودهها به آن برمیخورد، لایه ازن را نازک میکنند.
مثل همان مشکلی که الان در کانادا و استرالیا اتفاق افتاده است.
لایه ازن، زمین را از تشعشعات کیهانی در امان نگه میدارد، اگر این لایه آسیب ببیند، میتواند آثار زیانباری برای زمین و محیط زیست دربر داشته باشد. به همین دلیل هم نجف آبادی معتقد است، این قطعات باید بازیافت شوند؛ حتی اگر سوددهی نداشته باشد.
صنعت بازیافت رقابتپذیر نیست
به گفته نجفیآبادی، صنایع بازیافت، انرژیبر است. اما برق با همان قیمتی که به باقی صنایع فروخته میشود به این صنعت هم فروخته میشود. بنابراین صنعت بازیافت نمیتواند رقابتپذیر باشد و تعطیل میشود و این تنها یکی از مشکلات این صنایع است. غلامی همچنین تاکید کرد: «قوانینی که در ایران تا به حال برای این صنعت وضع شده، قوانین حمایتی نبوده است. صنعت بازیافت، صنعت حساسی است. پیشبینی میشود تا 60سال آینده، بالای 65درصد محصولات بازیافتی خواهد شد. یعنی باید از محصولات ساخته شده، دوباره تولید کرد. در یک خانه تمام وسایل، یک عمر مفید دارند که بعد از آن دیگر قابل استفاده نخواهند بود. زمانی که عمر آنها تمام شود، رودخانهیی از این وسایل جریان پیدا خواهد کرد که مشکلزا خواهد بود. درنهایت اینکه فاز دوم صنعتی شدن را انجام ندادهایم تا بازیافت را انجام دهیم.
این در حالی است که در نشست پاریس درباره تغییرات اقلیمی یکی از مسائل مطرح شده، همین بازیافت بوده است. این بدان معنی است که در دنیا، عمل بازیافت مهم و حیاتی است. چراکه به هرحال هر محصولی که الان تولید میشود اگر بازیافت نشود، وارد طبیعت خواهد شد و به آن آسیب میزند.»
در زمینه بازیافت، ضعف مدیریت وجود دارد
رییس اتحادیه صنایع بازیافت ایران همچنین درباره مشکلات این صنعت میگوید: «مشکلاتی که ما داریم این است که دولت و سازمان محیط زیست به روز عمل نمیکنند. در زمینه بازیافت، ضعف مدیریت وجود دارد. صنعت بازیافت حمایت نمیشود و اگر حمایت نشود، متاسفانه این روند ادامه خواهد داشت و آینده بدی برای این صنعت و محیط زیست رقم خواهد خورد.»
صنعت بازیافت، صنعتی سودآور و اشتغالزا
در شریطی که رییس اتحادیه صنایع بازیافت خواستار حمایت بیش از پیش دولت از این صنعت کاربردی است، یکی دیگر از کارشناسان صنعت بازیافت از ضعف سیستمهای نظارتی در این بخش خبر میدهد. حمیدرضا پناهنده، کارشناس صنعت پلیمر و بازیافت درخصوص بازیافت و نقش آن در کاهش آلودگیهای زیست محیطی اظهار داشت: «در حال حاضر روزانه بیش از 49هزار تن پسماند عادی در شهرها و روستاهای کشورمان تولید میشود که از این میزان حدود 38هزار تن شهری و مابقی روستایی است که میتوان از این حجم پسماند کارگاههای مدرن بازیافت تشکیل داد.»
کارشناس صنعت پلیمر و بازیافت با بیان اینکه پلاستیکها جزو ضایعاتی هستند که به دلیل مصرف روزافزون درصد بالایی از پسماندهای شهری را تشکیل میدهند، گفت: «پلاستیکها موادی هستند که به علت سهولت قالبگیری و شکلدهی کاربرد فراوانی در صنایع بستهبندی دارند و به دلیل استحکام زیاد، پایداری حرارتی بالا، چقرمگی زیاد و مقاومت در برابر خوردگی، در تولید قطعات برای صنایع خودروسازی، الکترونیک، هواپیماسازی، فضانوردی و موشکسازی کاربردهای زیادی دارند. بسیاری از کارگاههای کوچک و متوسط در کشور وجود دارند که در صورت نظارت مناسب میتوانند به توسعه این صنعت کمک کنند.»
محصولات بازیافتی جایگزین فلزات
وی در ادامه افزود: «این ضایعات در تولید ساکدستی، ظروف پلاستیکی، چرخ دندههای مهندسی، بدنه خودرو، روکش سیم و کابل، کفپوش سالنها و وسایل پزشکی استفاده میشوند و به همین دلیل جایگزین مناسبی برای فلزات بوده و روز به روز بر میزان ضایعات پلاستیکی افزوده میشود.» کارشناس صنعت پلیمر و بازیافت بیان کرد: «در ایران علاوه بر مشکلات موجود در این صنعت، نبود استاندارد و نظارت بر مشکلات موجود سبب تولید محصول با کیفیت پایین و مضر برای سلامتی میشود و از سوی دیگر عدم وجود دستگاههایی که بتواند محصولاتی با کیفیت مناسب تولید کند یکی دیگر از مشکلات این صنعت محسوب میشود؛ چراکه دستگاهها از امکانات حداقلی برخوردار بوده و دستگاههای مصرفی اکثرا دست دوم و قدیمی هستند.» آنگونه که در جریان گفتوگو با کارشناسان بررسی شد به نظر میرسد به دلیل جوانی بنگاههای اقتصادی که در بخش بازیافت فعالیت میکنند، فضای فکری مدیران و مسوولان جامعه هنوز متوجه اهمیت و ضرورت این صنعت کلیدی و سودآور نشده است. این عدم آگاهی را میتوان در بخشهایی از نمایندگان هم مشاهده کرد که اغلب اطلاعات کاملی از این صنعت تاثیرگذار ندارند.
