تعاون روستایی در افق1404
گروه راه و شهرسازی
افق1404، سندی است که برای توسعه ایران در چشماندازی 20ساله تدوین شده است و بخشهای مختلفی را در بر میگیرد. بخش تعاون، یکی از بخشهای آمده در این سند است و تعاون روستایی نیز جزئی از این زیرمجموعه به شمار میرود. سازمان توسعه روستایی ایران در سند چشمانداز با اهداف بلندپروازانهیی روبروست. 50درصد از کل تولید کشاورزی کشور، باید از طریق تعاونیها تامین شود و این تمام ماجرا نیست. تولید و توزیع بذر، فروش محصولات خارجی، ایجاد ارزش افزوده داخلی، خودکفایی و مثالهایی از این دست همه و همه مولفههایی هستند که در سند چشمانداز 20ساله توسعه روستایی ایران با حداقلهایی بزرگ روبرو هستند. اما جزییات این سند چیست؟ آیا سند توانسته است تصویری جامع از وضعیت تعاونیها در جامعه روستایی ایران ارائه دهد؟ چه سیاستهایی برای رسیدن به اهداف آمده در سند چشمانداز 20ساله طراحی شده است؟ آیا اهداف مذکور، قابل دسترسی است؟ «تعادل» با بررسی سند چشمانداز 20ساله سازمان تعاون روستایی در افق1404، سعی دارد پاسخی برای پرسشهای مطرح شده بیابد.
سند چشمانداز 20ساله ایران، سندی بهمنظور تبیین افقی برای توسعه ایران در زمینههای مختلف فرهنگی، علمی، اقتصادی، سیاسی و اجتماعی است که توسط مجمع تشخیص مصلحت نظام تدوین و توسط مقام معضم رهبری تایید شده است. اجرای این چشمانداز از سال۱۳۸۴ با شروع برنامه چهارم توسعه آغاز شده و باید طی برنامههای ششم و هفتم توسعه به اتمام برسد. سال۱۴۰۴ افق چشمانداز است، به همین علت سند چشمانداز را افق1404 میخوانند.
سند چشمانداز 1404، سندی کلی است و اهداف جامعی را در بر گرفته است. بدیهی است که هر سازمان و نهاد مسوول در ایران برای رسیدن به اهداف کلی سند چشمانداز1404، سند چشمانداز مجزای خود را داشته باشد. این نوشتار سعی دارد با معرفی اجمالی سند چشمانداز مرکز تعاونی روستایی ایران در افق1404، مشخص کند که طبق این سند، اگر مرکز تعاونیهای روستایی ایران به درستی وظایف خود را انجام دهد، تعاونیها در سال1404 چه وضعیتی خواهند داشت.
بخش تعاونی کلید احیای ساختار اقتصادی یک کشور و راهنمای آن در جهت گام نهادن در مسیر درست توسعه اقتصادی است. اساسیترین اصل تعاون خودیاری از طریق کمک متقابل است و بر خلاف سایر سازمانها و شرکتها که درصدد کسب سود هستند، هدف تعاونی صرفا کسب سود نیست و ارائه خدمات به اعضا در اولویت قرار دارد.
از طرف دیگر برنامهریزی توسعه پایدار کشاورزی به عنوان قالب مناسب برای نگرش به نحوه بهرهبرداری از منابع و ایجاد رابطه متعادل و متوازن بین انسان، اجتماع و طبیعت که از نظریات جدید توسعه است و در دستور کار بیشتر کشورهای جهان سومی قرار دارد، بر پایه مشارکت مردمی بنا شده است. تعاونی راهکاری است که میتواند مشارکت مردم را در تولید اقتصادی رقم بزند و سرمایههای عظیم در گردش در بخش کشاورزی را از طریق مشارکت از پایین مدیریت کند. بنابراین تقویت بخش تعاونی، در توسعه یک محل، کشور یا منطقه از اهمیت بسزایی برخوردار است. تعاونیهای کشاورزی، دامداری، تولید و مصرف روستایی، از جمله تعاونیهایی هستند که میتوانند در توسعه ایفای نقش کنند و از آنجا که حیطه فعالیتشان روستاست، بالطبع توسعه مورد نظر، توسعه روستایی خواهد بود.
اما در حال حاضر، تعاونی در کجای چرخه اقتصادی ایران ایستاده است؟ آیا جایگاه کنونی اقتصاد تعاون در ایران مطلوب است؟ یا باید جایگاهی فراتر از وضعیت امروزین را برای آن متصور بود؟ سند چشمانداز تعاون روستایی ایران در افق1404 برای پاسخگویی به سوالات مطرح شده توسط سازمان تعاون روستایی که در وزارت جهاد کشاورزی واقع است، طراحی و نگاشته شده است.
تعاون، تهدیدها و فرصتها
برای تعیین هدف، ابتدا باید وضعیت حال حاضر را بررسی کرد. سند چشمانداز تعاون روستایی ایران در افق1404 این کار را در قالب فصل نقاط قوت و فرصتها، و نقاط ضعف و تهدیدها انجام داده است. برخورداری از ظرفیت قانونی و اساسنامهیی جامع و گسترده با امکان ایفای نقش تعاونیها و تشکلها در کل فرآیند توسعه بخش کشاورزی و توسعه روستایی نخستین نقطه قوت شمرده شده است. چراکه تعاون به عنوان یکی از سه شکل مالکیت ابزار تولید کشور، در کنار مالکیت دولتی و خصوصی در اصل44 قانون اساس تعریف شده و وجود نهادها و سازمانهای مختلف متولی تعاون، ظرفیت اساسنامهیی بالای این بخش را در اقتصاد ایران به وجود آورده است.
شبکه گسترده تعاونیها، ظرفیتهای سختافزاری، موسسات مالی ویژه بخش تعاون، وجود دانش مورد نیاز، تجربه کافی و امکان ایجاد موسسات تحقیقاتی و پژوهشی از دیگر فرصتهای ذکر شده در این سند است. در کنار این فرصتها و نقاط قوت، به پراکندگی ناهماهنگی، کمبود سرمایه، عدم عملکرد شبکه تعاونیها، عدم تفویض اختیار واگذاری امور تصدیگری بخش به تعاونیها، عدم انسجام و کارآمدی سیستم نظارت و حسابرسی، پایین بودین روحیه کار تعاون و ضعف سیاستگذاری و برنامهریزی صحیح درخصوص توسعه روستایی به ویژه توسعه زیرساختها و صنایع تبدیلی، تکمیلی، و فرآوری در مناطق روستایی به عنوان نقاط ضعف و تهدیدهای بخش تعاون در اقتصاد ایران اشاره شده است.
نقاط ضعف و قدرت، تهدیدها و فرصتها، در قالب یک ساختار مشخص و عینی، وضعیت موجود تعاونیها در ایران را ترسیم میکند. حال باید به اهداف تعیین شده برای بخش تعاون پرداخت تا مشخص شود که آیا این اهداف دستیافتنی هستند یا خیر.
حداقلهای حداکثری
اهداف تعیین شده در سند چشمانداز تعاون روستایی در افق1404، در دو گروه کمی و کیفی طبقهبندی میشوند. از آنجا که سنجش پارامترهای کیفی ممکن نیست، نوشتار پیشرو تنها به اهداف کمی میپردازد.
در سند مذکور آمده که تعاونیهای روستایی باید تا سال1404 حداقل 25درصد بازار محصولات کشاورزی را در دست داشته باشند، در فروش حداقل 50درصد محصولات و فرآوردههای خریداری شده در بازارهای خارجی توانا باشد، قدرت تولید و توزیع 10درصد از بذور مورد نیاز کشاورزان بهویژه در بخش غلات را داشته باشند، 10درصد از نیازهای بخش کشاورزی به نهادههای تولید را تامین کنند، حداقل 50درصد از نقدینگی مورد نیاز شبکه تشکلهای تحت پوشش را به صورت درونزا فراهم کنند و در بخش صنایع تبدیلی، فراوری و بستهبندی و ارتقای ارزش افزوده برای حداقل 50درصد از محصولات کشاورزی ظرفیت داشته باشند. برای نیل به این اهداف، سازمان تعاون روستایی مکلف است که 5سیاست کلی را دنبال کند:
1-اجرای سیاستهای کلی اصل44 قانون اساسی با تاکید بر واگذاری امور مدیریتی، مالکیتی، اجرایی و تصدیگری فعالیتهای اقتصادی بخش کشاورزی و منابع طبیعی بهویژه به تعاونیها، همراه با کارآمدسازی و ارتقای جایگاه و سهم تعاونیهای روستایی و کشاورزی در توسعه بخش کشاورزی و توسعه روستایی کشور.
2- تقویت نقش هدایت، حمایت، نظارت بر عملکرد تعاونیها و تاکید بر توزیع عادلانه فرصتها از طریق ساماندهی و توانمندسازی تعاونیها برای پذیرش مسوولیت در عرصه توسعه اقتصادی روستاها و بخش کشاورزی و منابع طبیعی و ساماندهی نظام توزیع روستایی.
3-ارتقای امنیت سرمایهگذاری و ایجاد شرایط مناسب برای سرمایهگذاری روستاییان و کشاورزان از طریق تنوع بخشی فعالیتها در زمینههای دارای مزیت نسبی و رقابتی و خلق مزیتهای جدید، افزایش درآمد، ایجاد اشتغال و ایجاد امکان عملکرد شبکهیی برای مدیریت منسجم، یکپارچه و هماهنگ کل زنجیره اقتصادی هر یک از محصولات کشاورزی در قالب توسعه و ایجاد تعاونیها و اتحادیههای تخصصی محصولات کشاورزی.
4- کمک به تنظیم و مدیریت بازار محصولات کشاورزی با رویکرد حمایت از برنامهپذیر کردن تولید و اجرای الگوی کشت از طریق پشتیبانی از تولید، مراقبت و جلوگیری از نوسانات شدید قیمت محصولات کشاورزی.
5- توانمندسازی و ارتقای بهرهوری تعاونیها بهویژه از طریق توسعه منابع انسانی با گسترش فعالیتهای ترویجی و آموزشهای فنی و حرفهیی و علمی-کاربردی اعضا و ارکان تعاونیها .
اما آیا اکنون که 10سال از تدوین برنامه چشماندازه 20ساله میگذرد، آیا سازمان توانسته است سیاستهای مذکور را اجرایی کند و آیا اهداف مورد نظر، به نسبت 10سال گذشته به تحقق نزدیک شدهاند؟ مشاهدات نشان میدهد که بخش تعاون، به صورت کلی در 10سال گذشته، نسبت به آنچه بوده کوچکتر شده است. میتوان نتیجه گرفت که تعاون روستایی نیز به تبعیت از کلیت بخش تعاون و اقتصاد کشور، کوچکتر و ضعیفتر شده است. با اینحال هنوز 10سال تا رسیدن به سال1404 فرصت باقی است و باید منتظر ماند تا زمان به این سوال پاسخ دهد که آیا 1404، سال تحقق اهداف سند چشمانداز 20ساله در افق1404 خواهد بود؟
