طلا در برابر تورم كم آورد
طلا در اقتصاد ايران همواره جايگاهي فراتر از يك كالاي مصرفي داشته است. در دورههايي كه تورم بالا ميرود، ارزش پول ملي كاهش پيدا ميكند و چشمانداز اقتصادي با نااطميناني همراه ميشود، بخشي از خانوارها و سرمايهگذاران براي حفظ قدرت خريد خود به سمت خريد طلا و سكه حركت ميكنند.
طلا در اقتصاد ايران همواره جايگاهي فراتر از يك كالاي مصرفي داشته است. در دورههايي كه تورم بالا ميرود، ارزش پول ملي كاهش پيدا ميكند و چشمانداز اقتصادي با نااطميناني همراه ميشود، بخشي از خانوارها و سرمايهگذاران براي حفظ قدرت خريد خود به سمت خريد طلا و سكه حركت ميكنند. اين رفتار بر يك تصور عمومي استوار است: طلا در بلندمدت ميتواند ارزش دارايي را در برابر تورم حفظ كند و مانع از كاهش قدرت خريد پساندازها شود. با اين حال، تحولات بازار در ماههاي اخير تصوير متفاوتي از عملكرد طلا در اقتصاد ايران ارائه ميدهد. قيمت هر گرم طلاي ۱۸ عيار در حال حاضر در محدوده ۲۳ ميليون تومان قرار دارد؛ سطحي كه بازار در بهمنماه سال گذشته نيز به آن رسيده بود. به بيان ديگر، اگرچه قيمت طلا نسبت به آبان سال گذشته افزايش داشته، اما در چند ماه اخير رشد قابلتوجهي ثبت نكرده و در محدودهاي نزديك به قيمتهاي ماههاي گذشته در نوسان بوده است.
اين وضعيت در اقتصادي كه تورم رسمي آن در برخي ماهها از مرز ۷۰ درصد نيز عبور كرده، قابل تأمل است. در شرايطي كه قيمت كالاها و خدمات با سرعت بالا افزايش يافته و هزينه زندگي خانوارها بهطور مستمر بيشتر شده، انتظار طبيعي اين بوده كه داراييهايي مانند طلا نيز دستكم در مقاطع زماني مشابه، رشد قابلتوجهي را تجربه كنند. اما عملكرد بازار نشان ميدهد كه طلا در بازه اخير نتوانسته به اندازه انتظارات بخشي از خريداران، نقش پوششدهنده تورم را ايفا كند. البته براي ارزيابي دقيق عملكرد طلا بايد ميان بازههاي زماني مختلف تفاوت قائل شد. مقايسه قيمت امروز با آبان سال گذشته ممكن است از رشد قيمت حكايت كند، اما مقايسه آن با بهمن سال گذشته و ماههاي پس از آن، از يك دوره طولانيتر ركود نسبي قيمت خبر ميدهد. بنابراين، نتيجهگيري درباره بازدهي طلا به نقطه شروع و پايان مقايسه وابسته است. آنچه در شرايط فعلي اهميت دارد، اين است كه خريداراني كه در ماههاي گذشته و در سطوح قيمتي بالاتر يا نزديك به قيمت فعلي وارد بازار شدهاند، لزوما بازدهي متناسب با تورم اقتصاد ايران به دست نياوردهاند.
ريزش اونس جهاني شوك تازه به بازار داخلي
يكي از مهمترين اتفاقات بازار طلا در هفته پاياني آبان، كاهش شديد قيمت اونس جهاني بود؛ افتي كه در يك هفته به حدود ۳۴۸ دلار رسيد و بازار داخلي ايران را نيز تحت تأثير قرار داد. اين ميزان كاهش، به گفته رييس اتحاديه طلا و جواهر تهران، در طول يك سال اخير سابقه نداشته و تا حدودي دور از انتظار فعالان بازار بوده است.
نادر بذرافشان، رييس اتحاديه طلا و جواهر تهران، در گفتوگو با ايرنا درباره تحولات بازار در هفته پاياني آبان اظهار داشت: «در ماه آبان بهطور كلي شاهد كاهش نسبي قيمتها در بازارهاي جهاني و همچنين بازار داخلي بوديم، اما در هفته پاياني اين ماه، يعني از شنبه تا پايان هفته گذشته، كاهش قابلتوجهي را تجربه كرديم بهطوري كه چنين ميزان كاهشي در طول يك سال اخير ثبت نشده بود.» او با اشاره به افت قيمت اونس جهاني افزود: «در هفته اخير قيمت اونس جهاني طلا حدود ۳۴۸ دلار كاهش داشته كه اين ميزان افت تا حدودي دور از انتظار و تحليلهاي موجود در سطح بازارهاي جهاني و داخلي بود. اين روند كاهشي بهصورت تدريجي ادامه پيدا كرد و در نهايت موجب شد بازار داخلي نيز تحت تأثير افت قيمتهاي جهاني، كاهش قابلتوجهي را تجربه كند.»
در واقع، بازار داخلي در هفته پاياني آبان با دو واقعيت همزمان مواجه شد: از يك سو، افت قابلتوجه قيمت جهاني طلا و از سوي ديگر، شرايط نرخ ارز در داخل كشور. قيمت طلا در ايران از تركيب قيمت اونس جهاني و نرخ ارز تأثير ميگيرد؛ به همين دليل، كاهش قيمت جهاني الزاما به همان نسبت در بازار داخلي منعكس نميشود. با اين حال، افت اخير اونس به اندازهاي بود كه اثر آن در قيمت طلاي ۱۸ عيار و انواع سكه آشكار شد.
كاهش يك ميليون و ۷۶۵ هزار توماني
طلاي ۱۸ عيار
آمار اعلامشده از سوي اتحاديه طلا و جواهر تهران نشان ميدهد كه افت جهاني طلا در هفته پاياني آبان به كاهش قابلتوجه قيمتها در بازار داخلي منجر شده است. بر اساس توضيحات بذرافشان، هر گرم طلاي ۱۸ عيار در اين مدت يك ميليون و ۷۶۵ هزار تومان كاهش قيمت داشته و به حدود ۲۳ ميليون و ۱۱۷ هزار تومان رسيده است. در بازار سكه نيز كاهش قيمتها چشمگير بوده است. سكه تمام طرح جديد با ۱۵ ميليون و ۵۰۰ هزار تومان كاهش به ۲۳۸ ميليون و ۴۰۰ هزار تومان رسيد. سكه تمام طرح قديم نيز با افت ۱۷ ميليون و ۷۰۰ هزار توماني، در سطح ۲۲۸ ميليون و ۷۰۰ هزار تومان قرار گرفت. نيمسكه در همين دوره هفت ميليون و ۵۰ هزار تومان كاهش قيمت داشت و به ۱۲۶ ميليون و ۳۰۰ هزار تومان رسيد. ربعسكه نيز با ۵۰۰ هزار تومان كاهش، ۶۷ ميليون و ۳۰۰ هزار تومان معامله شد و سكه يكگرمي بانك مركزي با سه ميليون تومان كاهش به حدود ۳۵ ميليون تومان رسيد. اين كاهشها نشان ميدهد افت قيمت جهاني تنها به بازار طلاي خام محدود نمانده و تمام بخشهاي اصلي بازار سكه و طلا را تحت تأثير قرار داده است. ميزان افت در هر يك از اين بازارها يكسان نبوده و همين تفاوت، تغييرات قابلتوجهي در حباب سكه ايجاد كرده است.
حباب سكه بزرگتر شد؛ چرا؟
يكي از نكات قابلتوجه در گزارش اتحاديه طلا و جواهر، افزايش حباب سكه همزمان با كاهش قيمت طلا و سكه است. در نگاه نخست، انتظار ميرود با كاهش قيمتها، حباب سكه نيز كوچكتر شود؛ اما اتفاقي كه در هفته پاياني آبان رخ داد، خلاف اين انتظار بود. بذرافشان درباره علت اين موضوع توضيح داد كه قيمت طلاي داخلي نسبت به قيمت سكه كاهش بيشتري را تجربه كرده است. همين تفاوت باعث شد فاصله ميان ارزش ذاتي سكه و قيمت معاملاتي آن افزايش پيدا كند. به گفته او، حباب سكه در هفته گذشته با يك ميليون و ۹۰۰ هزار تومان افزايش به حدود ۱۳ ميليون و ۵۰ هزار تومان رسيد. اين مساله از نظر رفتار بازار اهميت دارد؛ زيرا قيمت سكه تنها تابع ارزش طلاي بهكاررفته در آن نيست و عواملي مانند تقاضاي سرمايهاي، انتظارات معاملهگران و شرايط عرضه و تقاضا نيز بر آن اثر ميگذارند. در نتيجه، ممكن است در شرايطي كه قيمت طلاي خام كاهش پيدا ميكند، قيمت سكه با سرعت كمتري پايين بيايد و حباب آن بزرگتر شود. افزايش حباب سكه در شرايط كاهش تقاضا نيز نشان ميدهد كه رفتار بازار لزوما از يك الگوي ساده پيروي نميكند. بنابراين، براي ارزيابي قيمت سكه بايد علاوه بر قيمت اونس و نرخ ارز، وضعيت حباب و ميزان تقاضاي معاملاتي نيز بررسي شود.
كاهش تقاضا؛ خريداران در انتظار
يكي ديگر از نشانههاي مهم وضعيت بازار در هفته پاياني آبان، كاهش محسوس تقاضا بود. به گفته رييس اتحاديه طلا و جواهر تهران، ميزان تقاضا در بازار طلا و سكه طي هفته گذشته حدود ۵۰ درصد كاهش پيدا كرده است. اين افت قابلتوجه نشان ميدهد كه كاهش قيمتها الزاماً به افزايش فوري خريد منجر نشده و بخش بزرگي از خريداران ترجيح دادهاند براي ورود دوباره به بازار صبر كنند. بذرافشان در اين باره گفت: «در هفته گذشته حدود ۵۰ درصد كاهش تقاضا در بازار داشتيم كه اين ميزان افت، بسيار قابلتوجه است و نشان ميدهد مردم در مبادلات و خريدهاي خود با احتياط بيشتري عمل كردهاند.» اين رفتار را ميتوان در چارچوب يكي از ويژگيهاي رايج بازارهاي سرمايهاي در ايران بررسي كرد. بخشي از خريداران در دورههاي افزايش قيمت، به دليل نگراني از عقب ماندن از رشد بازار، با شتاب بيشتري وارد معاملات ميشوند؛ اما در دوره كاهش قيمت، احتمال ادامه افت آنها را از خريد بازميدارد. در نتيجه، رفتار معاملاتي گاهي برخلاف منطق خريد در قيمتهاي پايينتر و فروش در قيمتهاي بالاتر شكل ميگيرد. رييس اتحاديه طلا و جواهر تهران نيز به همين مساله اشاره كرده و اظهار داشت: «متأسفانه فرهنگ معاملاتي در بازار ما به گونهاي است كه مردم معمولا در زمان اوج افزايش قيمتها و شرايط هيجاني اقدام به خريد ميكنند، اما زماني كه بازار با كاهش قيمت مواجه ميشود، به دليل احتمال ادامهدار بودن روند نزولي، خريدهاي خود را متوقف ميكنند.» او در ادامه توصيه كرد مردم از خريدهاي هيجاني در دوره افزايشهاي غيركارشناسي خودداري كنند و در زمان كاهش قيمتها، معاملات منطقيتري داشته باشند. با اين حال، كاهش تقاضاي اخير را نبايد صرفا به رفتار رواني خريداران نسبت داد. قدرت خريد خانوارها، نااطميناني نسبت به آينده قيمتها و تجربه بازدهي محدود در ماههاي گذشته نيز ميتواند در احتياط خريداران نقش داشته باشد.
آيا ريزش قيمتها ادامه پيدا ميكند؟
پس از كاهش سنگين قيمتها در هفته پاياني آبان، پرسش اصلي فعالان بازار اين است كه آيا طلا همچنان در مسير نزولي قرار خواهد داشت يا بازار به يك دوره ثبات نسبي وارد ميشود. نادر بذرافشان معتقد است احتمال تداوم ريزش قيمتها در شرايط فعلي چندان بالا نيست؛ هرچند او تأكيد كرده كه تحولات بازار جهاني و نرخ ارز همچنان ميتوانند شرايط را تغيير بدهند. او درباره وضعيت اونس جهاني در مقايسه با پنج روز گذشته گفت: «قيمت اونس جهاني طلا حدود ۱۹۰ دلار كاهش داشته و با توجه به تعطيلي بازارهاي جهاني در حال حاضر، قيمت آن در محدوده سه هزار و ۵۳۵ دلار قرار دارد.» بذرافشان درباره بازار داخلي نيز افزود: «در بازار داخلي نيز هر گرم طلاي ۱۸ عيار از روز پنجشنبه تاكنون با يك ميليون و ۱۸۰ هزار تومان كاهش، به حدود ۲۳ ميليون و ۱۱۰ هزار تومان رسيده است. در بازار سكه نيز طي اين مدت، قيمت سكه با حدود ۱۰ ميليون و ۷۵۰ هزار تومان كاهش همراه بوده است.»
رييس اتحاديه طلا و جواهر تهران با اشاره به افت قابلتوجه قيمتها در هفته اخير اظهار كرد: «با توجه به اينكه طي يك ماه گذشته و بهويژه در هفته اخير، بازار نوسانات و كاهش قيمت قابلتوجهي را تجربه كرده است، احتمال اينكه در شرايط فعلي دوباره به كانالهاي قيمتي پايينتر برگرديم، چه در بازارهاي جهاني و چه در بازار داخلي، چندان زياد نيست؛ چراكه ميزان كاهش اخير بسيار قابلتوجه بوده است.» او در عين حال درباره احتمال تداوم كاهش قيمتها تصريح كرد: «البته بايد منتظر بمانيم و ببينيم بازارهاي جهاني از روز دوشنبه و پس از بازگشايي چه واكنشي نشان ميدهند و آيا روند كاهشي ادامهدار خواهد بود يا خير. با اين حال، من احتمال كاهش مجدد قيمتها را در شرايط فعلي بسيار كم ميدانم.» اين ارزيابي، ديدگاه رييس اتحاديه طلا و جواهر تهران درباره شرايط كوتاهمدت بازار است و نبايد آن را به معناي تضمين ثبات قيمتها يا پايان نوسانات تلقي كرد. خود او نيز تأكيد كرده است كه بازار همچنان از تغييرات اونس جهاني، نرخ ارز و اخبار سياسي و اقتصادي تأثير ميپذيرد و ممكن است ثبات فعلي موقتي باشد.
طلا در برابر تورم چرا بازدهي مورد انتظار محقق نشد؟
بازگشت قيمت هر گرم طلاي ۱۸ عيار به محدوده ۲۳ ميليون تومان، در كنار تورم بالاي اقتصاد ايران، يك پرسش اساسي را مطرح ميكند: چرا دارايياي كه بسياري از مردم آن را ابزار حفظ ارزش پول ميدانند، در ماههاي اخير نتوانسته رشد متناسبي با تورم داشته باشد؟
پاسخ را بايد در تفاوت ميان تورم داخلي و عوامل تعيينكننده قيمت طلا جستوجو كرد. قيمت طلا در ايران از دو متغير اصلي تأثير ميگيرد: قيمت جهاني اونس و نرخ ارز. افزايش سطح عمومي قيمت كالاها و خدمات در داخل كشور، بهتنهايي تضمين نميكند كه قيمت طلا نيز در همان بازه زماني و به همان نسبت افزايش پيدا كند. اگر قيمت جهاني طلا كاهش يابد يا نرخ ارز در داخل ثبات پيدا كند، ممكن است قيمت طلا در بازار ايران براي مدتي ثابت بماند؛ حتي اگر ساير كالاها و خدمات همچنان گران شوند.
از سوي ديگر، طلا برخلاف برخي داراييها درآمد دورهاي ايجاد نميكند. بازدهي آن به تغيير قيمت خريد و فروش وابسته است و ممكن است سرمايهگذار براي دستيابي به سود، ناچار باشد دورهاي طولاني در انتظار افزايش قيمت بماند. هزينههاي معامله، اختلاف قيمت خريد و فروش و حباب سكه نيز ميتوانند بازده واقعي سرمايهگذار را تحت تأثير قرار بدهند. به همين دليل، تصور اينكه خريد طلا در هر مقطع زماني و با هر قيمتي ميتواند سرمايه را در برابر تورم حفظ كند، تصور دقيقي نيست. طلا ممكن است در يك دوره چندماهه يا حتي يكساله بازدهي كمتري از تورم داشته باشد و در دورهاي ديگر، با جهش قيمت جهاني يا نرخ ارز، رشد قابلتوجهي را تجربه كند. عملكرد اين دارايي به زمان ورود، افق سرمايهگذاري و شرايط بازار بستگي دارد.
در شرايط فعلي، مقايسه قيمت امروز با بهمن سال گذشته نشان ميدهد بازار طلا در يك دوره چندماهه رشد محدودي داشته است. بنابراين، براي افرادي كه در اين بازه به اميد پوشش تورم وارد بازار شدهاند، نتيجه لزوما رضايتبخش نبوده است. اين موضوع بهويژه براي خانوارهايي اهميت دارد كه بخش قابلتوجهي از پسانداز خود را به طلا تبديل كردهاند و انتظار داشتهاند اين دارايي دستكم همگام با افزايش هزينههاي زندگي رشد كند.
افق نامشخص
دلار و اونس دو متغير تعيينكننده
آينده بازار طلا در ايران همچنان به دو متغير اصلي وابسته است: مسير اونس جهاني و نرخ ارز داخلي. افت سنگين اونس در هفته پاياني آبان، قيمت طلا را در بازار داخلي پايين آورده، اما ادامه اين روند به تحولات بازار جهاني بستگي دارد. از سوي ديگر، هرگونه تغيير در نرخ ارز ميتواند اثر كاهش يا افزايش قيمت جهاني را در بازار ايران تشديد يا خنثي كند.
اگر اونس جهاني پس از بازگشايي بازارها در مسير ثبات قرار بگيرد و نرخ ارز داخلي نيز تغيير قابلتوجهي نداشته باشد، احتمال دارد قيمت طلاي داخلي در محدوده فعلي نوسان كند. اما ادامه افت جهاني يا كاهش نرخ ارز ميتواند فشار بيشتري بر قيمتها وارد كند. در مقابل، افزايش نرخ دلار حتي در شرايط ثبات اونس نيز ممكن است مانع كاهش بيشتر قيمت طلا شود. بذرافشان نيز با اشاره به همين عوامل تأكيد كرده است: «بازار طلا همچنان از نوسانات بازارهاي جهاني، تغييرات نرخ ارز و همچنين اخبار و تحولات سياسي و اقتصادي تأثير ميپذيرد؛ بنابراين ممكن است با هرگونه نوسان در اين عوامل، ثبات و پايداري قيمتهاي فعلي موقتي و كوتاهمدت باشد.»
در مجموع، بازار طلا در ايران در نقطهاي قرار گرفته كه نه ميتوان از بازدهي متناسب آن با تورم در ماههاي اخير سخن گفت و نه ميتوان با اطمينان از ادامه ريزش قيمتها خبر داد. طلا همچنان يكي از ابزارهاي شناختهشده حفظ ارزش دارايي در اقتصاد ايران است، اما تجربه ماههاي گذشته نشان داده كه خريد آن بهتنهايي و در هر مقطع زماني، تضميني براي جبران تورم نيست. بازگشت قيمت به محدوده ۲۳ ميليون تومان، در حالي كه اين سطح در بهمن سال گذشته نيز تجربه شده بود، يادآور همين واقعيت است: حتي در اقتصادي با تورم بالا، بازدهي داراييها الزاما همجهت و هماندازه با افزايش قيمت كالاها و خدمات حركت نميكند. براي سرمايهگذاران و خانوارها، مهمترين مساله در شرايط فعلي نه پيشبيني قطعي قيمت فردا، بلكه توجه به افق سرمايهگذاري، نرخ ارز، قيمت جهاني و ريسك ورود به بازار در دورههاي هيجاني است.