خاورميانه؛ يك جرقه تا خاموشي شيرهاي آب!
در روزهاي اخير، گزارش روزنامه نيويوركتايمز مبني بر ادعاي استفاده از زيرساختهاي آبي ايران به عنوان پوششي براي تأسيسات نظامي، بار ديگر نشان داد كه چگونه «امنيتسازي» از زيرساختهاي حياتي ميتواند به عنوان مقدمهاي براي اقدامات خرابكارانه يا تهديدهاي نظامي بسترسازي كند.
در روزهاي اخير، گزارش روزنامه نيويوركتايمز مبني بر ادعاي استفاده از زيرساختهاي آبي ايران به عنوان پوششي براي تأسيسات نظامي، بار ديگر نشان داد كه چگونه «امنيتسازي» از زيرساختهاي حياتي ميتواند به عنوان مقدمهاي براي اقدامات خرابكارانه يا تهديدهاي نظامي بسترسازي كند. اين سناريوي رسانهاي كه فاقد هرگونه مستند فني است، بيش از آنكه يك تحليل واقعگرايانه باشد، بخشي از يك جنگ رواني عليه ايران است. با اين حال، مساله بنيادين فراتر از اين ادعاهاي واهي است؛ در خاورميانه، امنيت آب و امنيت ملي چنان درهم تنيده شدهاند كه دست زدن به چنين بازيهاي خطرناكي، نه يك «پيروزي راهبردي»، بلكه يك «انتحار دستهجمعي» محسوب ميشود.
اگر قرار باشد قواعد بازي تغيير كند و تأسيسات آبي به عنوان اهداف نظامي تعريف شوند، بايد پرسيد: آيا كشورهاي حاشيه خليجفارس كه در منطقهاي خشك و بيآبوعلف واقع شدهاند، آمادگي رويارويي با پيامدهاي آن را دارند؟ پاسخ كوتاه و قاطع «خير» است. نگاهي به نقشه زيرساختهاي آبي در كشورهاي همسايه نشان ميدهد كه اين كشورها نه تنها «آسيبپذير» هستند، بلكه در يك «وابستگي مطلق» به زيرساختهاي ساحلي بهسر ميبرند.
عربستانسعودي به عنوان بزرگترين قدرت منطقه، عليرغم دارا بودن شبكه سدهاي بزرگي چون «ملك فهد» (با ظرفيت ۳۲۵ ميليون مترمكعب)، «وادي حلي» و «وادي بيش»، همچنان در برابر نوسانات اقليمي شكننده است. سد ملك فهد در استان عسير، نه تنها نقش حياتي در كنترل سيلاب و كشاورزي دارد، بلكه شريان حياتي منطقه خود محسوب ميشود. مختصات جغرافيايي اين سازهها (مانند سد ملك فهد در ۱۹.۶۹ درجه شمالي) براي هر ناظري در دسترس است. اگر قرار باشد منطق «نيويوركتايمزي» حاكم شود، اين سازههاي عظيم كه بقاي مناطق پرجمعيت جنوب غربي عربستان به آنها گره خورده، ميتوانند به راحتي در دايره محاسبات متقابل قرار گيرند.
در امارات متحده عربي، وابستگي به آبشيرينكنها به يك پيوند استراتژيك با امنيت برق تبديل شده است. تأسيساتي نظير «آبشيرينكن فجيره» يا «طويله» در ابوظبي، نمادهاي قدرت تكنولوژيك هستند، اما در عين حال «پاشنهآشيل» اين كشور محسوب ميشوند. طويله با توليد نزديك به يك ميليون مترمكعب آب در شبانهروز، به تنهايي بخش بزرگي از آب شرب ابوظبي را تأمين ميكند. ساختار يكپارچه آب و برق در فجيره به اين معناست كه هرگونه آسيب به اين زيرساخت، نه تنها قحطي آب، بلكه خاموشي گسترده و فلج شدن فعاليتهاي اقتصادي شيخنشينها را در پي خواهد داشت. تكيه بر اين تأسيسات در سواحل خليجفارس، امارات را بهشدت در برابر هرگونه مناقشه در آبهاي منطقه آسيبپذير كرده است.
اگر از عربستان و امارات به سمت كويت و بحرين برويم، وضعيت از «آسيبپذيري» به «بحران بقا» تغيير ميكند. كويت نزديك به صددرصد آب آشاميدني خود را از تأسيسات شيرينسازي مانند «الزور» و «دوحه» تأمين ميكند. نبود منابع آب طبيعي و رودخانههاي دايمي در اين كشورها، آنها را به جزايري تبديل كرده كه تنها از طريق لولههاي آبشيرينكن به حيات خود ادامه ميدهند. تصور قطع شدن آب در بحرين، كشوري كه به معناي واقعي كلمه بدون تأسيسات «الحد» يا «الدور» هيچ منبع آبي ندارد، به معناي خروج اجباري جمعيت از اين جزيره است. مختصات اين تأسيسات كه به راحتي در دسترس است، نشان ميدهد كه امنيت اين كشورها تا چه حد به آرامش در خليجفارس وابسته است.
ادعاهاي اخير عليه ايران، در واقع تلاش براي تغيير پارادايم از «همكاري زيرساختي» به «خصومت زيرساختي» است. اما اين استراتژي، همان شمشير دولبهاي است كه ميتواند بهسادگي عليه طراحان آن بازگردد. كشورهاي عربي منطقه در يك دهه اخير ميلياردها دلار صرف زيرساختهاي ساحلي كردهاند كه تماماً در بردِ جغرافيايي و عملياتي يكديگر قرار دارند.
واقعيت راهبردي اين است كه هر نوع امنيتيسازي زيرساختهاي آبي، به مثابه باز كردن جعبه پاندورا در خاورميانه است. اگر روزي قرار باشد امنيت آبي ايران تهديد شود، توازن موجود در سراسر خليجفارس به هم خواهد ريخت. هيچ سامانه دفاعي نميتواند امنيتِ صددرصدي براي يك آبشيرينكن غولپيكر در ساحل را تضمين كند، چراكه اين تأسيسات از ماهيتِ ماهيتِ «ايستا» و «آسيبپذير» برخوردارند. در پايان بايد گفت؛ خاورميانه تشنه است و نياز به آرامش و همكاري در حوزه حكمراني آب دارد. گزارشهايي از نوع آنچه نيويوركتايمز منتشر كرده، تنها با هدف ايجاد تفرقه و ترويج خشونت نوشته شدهاند. همسايگان جنوبي ايران بايد بدانند كه امنيت آنها بهشدت به امنيتِ كلي اين پهنه آبي وابسته است. بازي با كارتِ «امنيت زيرساخت»، برندهاي ندارد، چراكه در اين بيابانِ تشنه، هرگونه تخريب زيرساختهاي آبي، منجر به فجايع انساني خواهد شد كه دود آن قبل از هر كس، به چشم ساكنان سواحل خليجفارس خواهد رفت. خاورميانه در آستانه دورهاي جديد است؛ دورهاي كه در آن «آب» بيش از «نفت» ميتواند تعيينكننده صلح يا جنگ باشد. عقلانيت حكم ميكند كه از امنيتيسازي سازههاي حياتي پرهيز شود تا طعم تلخِ يك «آخرالزمان آبي» را تجربه نكنيم.