محاصره نفتي در نقطه شكست
بي ترديد محاصره نفتي ايران وارد مرحله شكست شده است، مرحلهاي كه در آن، ابتكار عمل از دست مهاجم خارج شده و كشور هدف (ايران) ميتواند با اتكا به توان داخلي، حمايت عمومي و شكافهاي ايجادشده در جبهه مقابل، مسير تحولات را تغيير دهد. در هر جنگي، نقطهاي وجود دارد كه موازنه ميان حمله و دفاع تغيير ميكند.
بي ترديد محاصره نفتي ايران وارد مرحله شكست شده است، مرحلهاي كه در آن، ابتكار عمل از دست مهاجم خارج شده و كشور هدف (ايران) ميتواند با اتكا به توان داخلي، حمايت عمومي و شكافهاي ايجادشده در جبهه مقابل، مسير تحولات را تغيير دهد. در هر جنگي، نقطهاي وجود دارد كه موازنه ميان حمله و دفاع تغيير ميكند. در اين نقطه، طرفي كه تا پيش از آن تحت فشار قرار داشته، از حالت واكنشي خارج ميشود و با شناخت دقيقتر از ضعفهاي طرف مقابل، ابتكار عمل را در دست ميگيرد.
تحولات اخير در جنگ امريكا عليه ايران، نشانه رسيدن به همين نقطه عطف است؛ نقطهاي كه ميتواند شكست محاصره اقتصادي و نفتي ايران را رقم بزند. در مراحل ابتدايي جنگ، ابتكار عمل عمدتا در اختيار ايالات متحده و متحدان آن قرار داشت.
تحريم، تهديد نظامي و فشار بر مسيرهاي صادراتي نفت، ابزارهايي بودند كه واشنگتن تلاش ميكرد با استفاده از آنها توان اقتصادي ايران را محدود كند. هدف اصلي اين فشارها، كاهش درآمدهاي نفتي، دشوار كردن تجارت خارجي و وادار كردن ايران به پذيرش خواستههاي سياسي امريكا بود. با اين حال، استمرار فشارها نهتنها به فروپاشي ظرفيتهاي اقتصادي ايران منجر نشد، بلكه به تدريج هزينههاي سياسي و اقتصادي آن را براي طرف مقابل افزايش داد. امريكا اكنون در وضعيت انفعال قرار گرفته است. جنگ براي واشنگتن از نظر اقتصادي پرهزينه شده و ادامه آن ميتواند موقعيت اين كشور را در عرصه بينالمللي بيش از گذشته تضعيف كند. در همين حال، كشورهاي منطقه نيز از ادامه ناامني در مسيرهاي انرژي، تهديد بنادر و اختلال در تجارت دريايي متضرر ميشوند. اروپا نيز با فشارهاي اقتصادي ناشي از افزايش هزينه انرژي و بيثباتي بازارهاي جهاني روبهرو است. به همين دليل، حتي اگر مخالفت با سياستهاي امريكا به شكل رسمي و آشكار بيان نشود، مجموعهاي از مخالفتهاي پيدا و پنهان با ادامه جنگ در حال شكلگيري است
اين وضعيت، از منظر اقتصادي براي ايران اهميت زيادي دارد. بازار نفت تنها به تصميمهاي سياسي يك كشور وابسته نيست، بلكه شبكهاي از توليدكنندگان، مصرفكنندگان، شركتهاي حملونقل، بيمهگران، پالايشگاهها و دولتها در آن نقش دارند. هرچه ناامني و تنش در مسيرهاي انتقال نفت افزايش يابد، هزينههاي تجارت انرژي نيز بيشتر ميشود. افزايش هزينه بيمه، طولاني شدن مسيرهاي انتقال، كاهش ظرفيت حملونقل و نگراني از اختلال در عرضه، همگي عواملي هستند كه ميتوانند به زيان تحريمكنندگان و به سود توليدكنندگان نفت تمام شوند.
در چنين شرايطي، تلاش براي انتقال محمولههاي نفتي ايران به خارج از منطقه خليج فارس، نشانهاي از بازگشت ابتكار عمل به ايران است. ممكن است در مسير اين روند، اقدامات ايذايي يا مانعتراشيهايي صورت گيرد، اما پشت اين اقدامات، ارادهاي منسجم و قدرتمند براي ادامه فشار وجود ندارد. به تعبير ديگر، توان بازدارندگي و اعتمادبهنفس طرف مقابل كاهش يافته و ايران ميتواند از اين خلأ براي تثبيت مسيرهاي صادراتي و تقويت موقعيت اقتصادي خود استفاده كند. البته بهرهبرداري از اين فرصت نيازمند تصميمهاي حسابشده است. عبور از محاصره نفتي تنها با اعلام مواضع سياسي ممكن نيست؛ بلكه به طراحي مسيرهاي متنوع صادرات، تقويت ديپلماسي انرژي، استفاده از ظرفيت كشورهاي همسايه، توسعه ابزارهاي مالي و كاهش وابستگي به يك بازار يا يك مسير انتقال نياز دارد. همچنين بايد از تجربه سالهاي گذشته براي ايجاد سازوكارهايي استفاده كرد كه در برابر تحريمهاي ثانويه و فشارهاي بانكي، آسيبپذيري كمتري داشته باشند.
از سوي ديگر موقعيت رژيم صهيونيستي در افكار عمومي جهان تضعيف شده و اين موضوع يكي ديگر از عوامل تغيير موازنه ميداند. افزايش مخالفت جهاني با ادامه جنگ و رشد حمايت كشورها از تشكيل دولت فلسطين، نشانه كاهش مشروعيت بينالمللي سياستهاي اسراييل است. اين وضعيت ميتواند هزينه هرگونه اقدام جديد را براي اين رژيم افزايش دهد و دامنه حمايت سياسي از آن را محدودتر كند.در نهايت بايد گفت كه ايران نبايد منتظر بماند تا امريكا يا نهادهاي سياسي اين كشور داوطلبانه تحريمها را لغو كنند.
در شرايط جديد، تحريمكننده ديگر تنها بازيگر تعيينكننده نيست.ايران بايد با تكيه بر توان داخلي، پشتيباني عمومي و ظرفيتهاي ديپلماتيك و اقتصادي خود، از حالت تدافعي خارج شود و ابتكار عمل را حفظ كند. شكست محاصره نفتي، در اين نگاه، نه يك رويداد مقطعي، بلكه نتيجه فرآيندي است كه از تغيير موازنه قدرت، افزايش هزينههاي فشار براي امريكا و شكلگيري مخالفت جهاني با ادامه جنگ ناشي ميشود.