تقابل هاي ژئوپليتيك و واقعيت عرضه در بازار طلاي سياه
بازار جهاني انرژي در پايان معاملات هفتگي، بار ديگر چهره متناقض و پرالتهاب خود را به رخ كشيد. معاملات نفت خام در روز جمعه در حالي به كار خود پايان داد كه هرچند شاخص‌هاي اصلي با تكيه بر تشديد ريسك‌هاي امنيتي سومين روز پياپي صعودي را تجربه كردند، اما كارنامه پاياني هفته حاكي از افتي بيش از دو درصدي بود.
بازار جهاني انرژي در پايان معاملات هفتگي، بار ديگر چهره متناقض و پرالتهاب خود را به رخ كشيد. معاملات نفت خام در روز جمعه در حالي به كار خود پايان داد كه هرچند شاخص‌هاي اصلي با تكيه بر تشديد ريسك‌هاي امنيتي سومين روز پياپي صعودي را تجربه كردند، اما كارنامه پاياني هفته حاكي از افتي بيش از دو درصدي بود. برنت درياي شمال با رشد اندك ۰.۳ درصدي در سطح ۹۶ دلار و ۱۳ سنت براي تحويل در ماه ژانويه تثبيت شد و شاخص وست تگزاس اينترمديت براي تحويل در دسامبر با افزايش ۰.۲ درصدي به ۸۸ دلار و ۹۲ سنت رسيد. اين نوسانات رفت‌وبرگشتي نشان مي‌دهد معامله‌گران نفتي ميان داده‌هاي ضدونقيض بازگشت عرضه از يك‌سو و بن‌بست‌هاي ديپلماتيك و تنش‌هاي ژئوپليتيك از سوي ديگر گير افتاده‌اند؛ بازي شكننده‌اي كه طلاي سياه را ميان بنيادهاي فيزيكي بازار و امواج سنگين اخبار سياسي سرگردان كرده است.
كاهش هفتگي ۲.۲ درصدي نفت برنت و افت ۲.۱ درصدي شاخص نفت امريكا، به دنبال ثبت بدترين عملكرد هفتگي برنت از اواخر آوريل ۲۰۲۰ در هفته گذشته، نخستين نشانه از بازنگري معامله‌گران در ارزيابي خطرات عرضه بود. با اين وجود، تمركز صرف بر افت مقطعي هفته‌هاي اخير ممكن است گمراه‌كننده باشد، چرا كه بهاي برنت از آغاز سال جاري ميلادي تاكنون همچنان جهشي در حدود ۶۰ درصد را حفظ كرده است. اين شكاف عميق قيمتي نسبت به سال گذشته، آيينه تمام‌نماي ورود بحران خاورميانه به نهمين ماه فرسايشي خود و دگرگوني بنيادين مسيرهاي سنتي انتقال انرژي است. در بطن اين تحولات، نوعي دوگانگي آشكار ميان ذهنيت فعالان بازار شكل گرفته است؛ گروهي كه بر فرضيه گشايش‌هاي ديپلماتيك و مهار بحران شرط‌بندي كرده بودند، با موجي از سيگنال‌هاي واگرا روبه‌رو شدند و گروهي ديگر، واقعيت‌هاي ميداني و شكنندگي جريان ترانزيت را مانعي پايدار در برابر هرگونه افت پايدار و عميق قيمت مي‌دانند. هفته معاملاتي گذشته با اميدهايي لرزان پيرامون آغاز روندهاي تنش‌زدايي و مذاكرات در خاورميانه كليد خورد، اما ديري نپاييد كه تحولات ميداني، خوشبيني‌هاي شتاب‌زده را به حاشيه راند. گزارش‌ها درباره حملات نيروهاي مسلح يمن به تاسيسات و زيرساخت‌هاي كليدي انرژي عربستان سعودي و بروز رخدادهاي امنيتي مكرر براي تانكرهاي نفتكش در آبراه‌هاي خليج فارس، يادآور اين واقعيت فراموش‌شده بود كه گلوگاه‌هاي انتقال نفت در منطقه همچنان در تيررس بحران قرار دارند. همزمان با شوك‌هاي فيزيكي در مسير ترانزيت، ادبيات تهاجمي مقامات ارشد واشنگتن نيز تير خلاصي بر سناريوهاي كوتاه‌مدت آتش‌بس وارد كرد. تاكيد وزير خزانه‌داري امريكا بر رويكرد تهاجمي كاخ سفيد مبني بر بي‌نيازي به دستيابي به تفاهم و پافشاري بر تداوم و تشديد فشارهاي سنگين اقتصادي، پيام روشني به بازار مخابره كرد: ريسك ژئوپليتيك نه‌تنها تعديل نشده، بلكه راهبرد تحميل فشار حداكثري، ثبات ساختاري بازار را به گروگان گرفته است. نتيجه طبيعي تقابل خط ترانزيت شكننده با ديپلماسي انسداد، جلوگيري از سقوط آزاد قيمت‌ها و بازيابي نسبي قيمت در روزهاي پاياني هفته بود. در نقطه مقابل التهابات ژئوپليتيك، تلاش نهادهاي غربي براي تحميل آرامش رواني به بازار به چشم مي‌خورد. ادعاي آژانس بين‌المللي انرژي مبني بر اينكه ميزان عرضه جهاني نفت براي نخستين‌بار پس از گذشت ماه‌ها نبرد از تقاضا پيشي گرفته، با هدف القاي «حركت به سوي تعادل مجدد» صورت گرفت. طبق ادعاي اين آژانس، صادرات نفت خام از منطقه خليج فارس رو به بهبود نهاده و به حدود سه‌چهارم سطوح پيش از بحران بازگشته است. اما واقعيت مازاد ادعايي در بوته آزمون بازار با ترديدهاي فني روبه‌رو است. پيشي گرفتن صوري عرضه بر تقاضا در اسناد كاغذي، لزوما به معناي امنيت پايدار فيزيكي انرژي نيست. هرگونه مازاد پيش‌بيني‌شده در بازاري كه ذخاير استراتژيك قدرت‌هاي مصرف‌كننده در سطوح پاييني قرار دارد و ظرفيت مازاد توليد متمركز در چند پالايشگاه و ميدان خاورميانه است، با كوچك‌ترين جرقه‌اي در آبراه‌ها دود مي‌شود و به هوا مي‌رود. تكيه آژانس بر عادي‌سازي جريان توليد، بيش از آنكه بازتاب‌دهنده واقعيت تداركاتي پالايشگاه‌ها باشد، تلاشي براي مهار انتظارات تورمي در اقتصادهاي مصرف‌كننده نفت به شمار مي‌رود. تغيير محسوس در حجم توليد اوپك، ضلع سوم اين سناريوي پيچيده است. آمارهاي ماه اكتبر نشان مي‌دهد توليد نفت اين ائتلاف با جهشي قابل توجه به ميزان ۱.۹۶ ميليون بشكه در روز، رقم ۲۷.۱۶ ميليون بشكه در روز را ثبت كرده است؛ آماري كه از نزديك شدن معنادار سطح عرضه به مرزهاي پيش از درگيري‌ها (۲۸.۶۳ ميليون بشكه در فوريه) حكايت دارد. موتور محرك اصلي اين افزايش كم‌سابقه، عربستان سعودي بوده است كه توليد روزانه خود را از ۸.۳۷ ميليون بشكه در ماه سپتامبر به ۱۰.۵۶ ميليون بشكه در اكتبر رسانده است؛ جهشي بالغ بر دو ميليون بشكه در روز كه نشان‌دهنده فراخوان حداكثري ظرفيت‌هاي معطل توليد است. اين مانور توليدي گسترده، اگرچه در كوتاه‌مدت توانسته خلأهاي فيزيكي ناشي از اخلال در بازارهاي صادراتي را پر كند و مانع پرواز قيمت‌ها به بالاي مرز رواني ۱۰۰ دلار شود، اما حامل خطري زيرپوستي براي پايداري ميان‌مدت بازار است. رساندن خروجي نفت به بالاي ۱۰.۵ ميليون بشكه به منزله كاهش شديد ظرفيت مازاد توليد است. تقليل اين ضربه‌گير حياتي به پايين‌ترين سطوح تاريخي، شكنندگي بازار را دوچندان مي‌كند، زيرا در صورت تشديد دامنه تقابلات منطقه‌اي، ديگر هيچ اهرم جايگزيني براي جبران كمبودهاي ناگهاني در دسترس نخواهد بود. نوسان شاخص برنت روي تراز ۹۶ دلار، بيانگر رسيدن بازار به يك نقطه تعادل شكننده و مسلحانه است. از يك طرف، تلاش تهاجمي اوپك با پيشتازي رياض براي احياي جريان صادرات و سناريوپردازي آژانس بين‌المللي انرژي پيرامون بازگشت مازاد، كف حمايتي بازار را تحت فشار قرار مي‌دهد؛ از سوي ديگر، مسدود بودن افق‌هاي ديپلماتيك ميان واشنگتن و تهران، گسترش دامنه آتش به زيرساخت‌ها و ناامني عيني مسيرهاي تردد تانكرها، پرميوم ريسك ژئوپليتيك سنگيني را روي هر بشكه نفت حفظ كرده است. تا زماني كه راه‌حل‌هاي پايدار سياسي شكل نگيرد و امنيت فيزيكي بدون محافظت‌هاي شكننده تضمين نشود، عقب‌نشيني‌هاي دوره‌اي بهاي طلاي سياه موقتي خواهد بود. بازار جهاني نفت همچنان بر لبه تيغ حركت مي‌كند؛ جايي كه كوچك‌ترين خطا در محاسبات سياسي يا تكرار وقايع امنيتي براي تانكرها مي‌تواند موج صعودي تازه‌اي را كليد بزند و برنت را از كانال پرنوسان ۹۰ دلاري به قله‌هاي غيرقابل كنترل جديدي پرتاب كند.
