ال‌نينو در راه است؟
تغييرات اقليمي و نوسانات الگوهاي جوي در سال‌هاي اخير، پيش‌بيني وضعيت بارش‌ها را به يكي از مهم‌ترين موضوعات مديريت منابع آب در جهان تبديل كرده است.
تغييرات اقليمي و نوسانات الگوهاي جوي در سال‌هاي اخير، پيش‌بيني وضعيت بارش‌ها را به يكي از مهم‌ترين موضوعات مديريت منابع آب در جهان تبديل كرده است. در اين ميان، پديده ال‌نينو بار ديگر در كانون توجه كارشناسان هواشناسي قرار گرفته است؛ پديده‌اي اقيانوسي ـ جوي كه مي‌تواند الگوي بارش و دماي مناطق مختلف جهان را تغيير دهد و در برخي مناطق زمينه‌ساز بارش‌هاي سنگين‌تر و در برخي ديگر موجب خشكسالي شود. ال‌نينو يكي از مراحل چرخه طبيعي موسوم به «ال‌نينو ـ نوسان جنوبي» يا ENSO است كه در اقيانوس آرام استوايي شكل مي‌گيرد. در شرايط عادي، بادهاي تجاري در نزديكي خط استوا آب‌هاي گرم سطحي را به سمت غرب اقيانوس آرام، يعني محدوده اندونزي و استراليا، جابه‌جا مي‌كنند. هم‌زمان، در بخش شرقي اقيانوس آرام، آب‌هاي سردتر از اعماق اقيانوس به سطح مي‌آيند و اختلاف دماي آب در مناطق مختلف، بر گردش جو و الگوهاي بارش اثر مي‌گذارد. اما در دوره ال‌نينو، قدرت بادهاي تجاري كاهش پيدا مي‌كند و گاهي جهت آنها نيز تغيير مي‌كند. در نتيجه، آب‌هاي گرم سطحي در بخش مركزي و شرقي اقيانوس آرام گسترش مي‌يابند و دماي سطح آب در اين مناطق افزايش پيدا مي‌كند. اين تغيير دمايي صرفاً يك اتفاق اقيانوسي نيست، بلكه بر فشار هوا، جريان‌هاي جوي و مسير حركت سامانه‌هاي بارشي در نقاط مختلف جهان تأثير مي‌گذارد. علت شكل‌گيري ال‌نينو را بايد در تعامل پيچيده ميان اقيانوس و جو جست‌وجو كرد. تغييرات فشار هوا در دو سوي اقيانوس آرام، جابه‌جايي بادهاي تجاري و تغيير الگوي بالا و پايين رفتن آب‌هاي سرد و گرم، مجموعه عواملي هستند كه زمينه بروز اين پديده را فراهم مي‌كنند. ال‌نينو بخشي از يك چرخه طبيعي است و در كنار آن، پديده «لانينا» نيز با شرايطي تقريباً معكوس رخ مي‌دهد. فاصله ميان اين دو وضعيت نيز به عنوان شرايط خنثي شناخته مي‌شود. نكته مهم اين است كه ال‌نينو در تمام مناطق جهان پيامد يكساني ندارد. در برخي نقاط موجب افزايش بارندگي و وقوع سيلاب مي‌شود و در برخي مناطق ديگر احتمال خشكسالي را افزايش مي‌دهد. همچنين شدت و زمان وقوع آن در ميزان تأثيرگذاري بر شرايط اقليمي موثر است. بنابراين، نمي‌توان صرفاً با اعلام احتمال وقوع ال‌نينو نتيجه گرفت كه تمام مناطق ايران با بارش‌هاي فوق‌نرمال مواجه خواهند شد. اثرگذاري اين پديده بر ايران به عوامل ديگري از جمله موقعيت سامانه‌هاي بارشي، شرايط مديترانه‌اي، الگوهاي گردش جو و وضعيت دمايي منطقه نيز وابسته است.
ال نينو در ايران؛ فرصت يا تهديد
با وجود اين ملاحظات، افزايش احتمال بارش‌ها مي‌تواند براي كشوري مانند ايران كه بخش قابل‌توجهي از تالاب‌هاي آن با كم‌آبي، كاهش ورودي رودخانه‌ها و برداشت بي‌رويه از منابع آب مواجه هستند، فرصتي مهم باشد. تالاب‌ها براي حفظ كاركرد طبيعي خود به جريان‌هاي ورودي آب نياز دارند و در بسياري از موارد، سيلاب‌هاي فصلي نقش مهمي در تأمين آب آنها ايفا مي‌كنند. تجربه سال‌هاي گذشته نشان داده است كه بارش فراوان لزوماً به معناي احياي تالاب‌ها نيست. اگر مسيرهاي طبيعي انتقال آب مسدود شده باشند يا زيرساخت مناسبي براي هدايت روان‌آب‌ها وجود نداشته باشد، بخش زيادي از آب حاصل از بارندگي به سرعت از دسترس خارج مي‌شود.
برنامه‌ريزي براي استفاده از ظرفيت بارش‌ها
در همين راستا، سازمان حفاظت محيط زيست از آغاز برنامه‌ريزي براي استفاده از ظرفيت بارش‌ها و سيلاب‌هاي احتمالي خبر داده است؛ برنامه‌اي كه محور اصلي آن لايروبي آبراهه‌ها و هدايت آب به سمت تالاب‌هاست.
احمدرضا لاهيجان‌زاده، سرپرست معاونت محيط زيست دريايي و تالاب‌هاي سازمان حفاظت محيط زيست، در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعي خبرگزاري تسنيم، با اشاره به پيش‌بيني احتمال وقوع پديده ال‌نينو و افزايش بارش‌ها اظهار كرد: از حدود تيرماه و پس از اعلام سازمان هواشناسي كشور درباره افزايش احتمال وقوع اين پديده، اقدامات و هماهنگي‌هاي لازم براي استفاده حداكثري از ظرفيت بارش‌ها و سيلاب‌هاي احتمالي آغاز شد. به گفته او، سازمان حفاظت محيط زيست تلاش كرده است پيش از آغاز فصل بارش، زمينه استفاده از روان‌آب‌ها را فراهم كند تا در صورت وقوع بارندگي‌هاي مناسب، آب به جاي آنكه بدون برنامه از دسترس خارج شود، به سمت تالاب‌ها هدايت شود. لاهيجان‌زاده با اشاره به اقدامات بين‌دستگاهي در اين زمينه توضيح داد: مكاتبات متعددي با استانداري‌هاي سراسر كشور، سازمان مديريت بحران، ادارات كل حفاظت محيط زيست استان‌ها و وزارت نيرو انجام شده و يك برنامه اجرايي نيز در دستور كار قرار گرفته است. بر اساس اين برنامه، دستگاه‌هاي مرتبط بايد در فرصت باقي‌مانده از تابستان و ابتداي پاييز نسبت به لايروبي آبراهه‌ها و مسيرهاي انتقال آب اقدام مي‌كردند.
احياي تالاب‌ها با استفاده از سيلاب‌ها
سرپرست معاونت محيط زيست دريايي و تالاب‌هاي سازمان حفاظت محيط زيست با تأكيد بر نقش سيلاب‌ها در احياي تالاب‌ها تصريح كرد: بخش عمده احياي تالاب‌ها از طريق ورود سيلاب‌ها اتفاق مي‌افتد. هدف از اقدامات انجام‌شده اين است كه در صورت وقوع بارش‌هاي مناسب و شكل‌گيري سيلاب، بتوان آب را از مسيرهاي آماده‌سازي‌شده به سمت تالاب‌ها هدايت كرد و از اين ظرفيت طبيعي براي احياي آنها بهره برد. او درباره ميزان پيشرفت برنامه در استان‌هاي مختلف نيز گفت: برخي استان‌ها اقدامات بسيار خوبي انجام داده‌اند و گزارش‌هاي مناسبي در اين زمينه ارسال كرده‌اند. استان‌هايي مانند بوشهر، همدان و كرمانشاه عملكرد قابل‌قبولي داشته‌اند و برخي از آنها طي دو ماه گذشته اقدامات قابل‌توجهي را به انجام رسانده‌اند. به گفته لاهيجان‌زاده، در مقابل، برخي استان‌ها همچنان در مرحله شناسايي مسيرهاي انتقال آب و تأمين اعتبارات مورد نياز قرار دارند و قرار است اقدامات اجرايي خود را طي يك تا دو ماه آينده دنبال كنند. البته ساير استان‌ها نيز ممكن است اقداماتي انجام داده باشند يا در حال اجراي برنامه‌هاي خود باشند و گزارش عملكرد آنها در حال دريافت و بررسي است. لاهيجان‌زاده با اشاره به اقدامات انجام‌شده در آذربايجان غربي براي احياي درياچه اروميه خاطرنشان كرد: اين استان در حوزه لايروبي مسيرهاي انتقال آب عملكرد بسيار خوبي دارد و اقدامات در حال انجام است تا حداكثر آبگيري براي درياچه اروميه محقق شود. او درباره چشم‌انداز احتمالي احياي درياچه نيز اظهار كرد: اگر امسال بتوان حدود سه تا چهار ميليارد مترمكعب آب وارد درياچه اروميه كرد، احتمالاً حجم آب آن به حدود هفت تا هشت ميليارد مترمكعب خواهد رسيد. به گفته او، تحقق چنين شرايطي مي‌تواند نقطه شروع مناسبي براي احياي درياچه در ارديبهشت سال ۱۴۰۶ باشد. با اين حال، تحقق اين هدف به عواملي فراتر از وقوع ال‌نينو وابسته است. ميزان واقعي بارندگي، پراكنش زماني و مكاني آن، وضعيت ورودي رودخانه‌ها، ظرفيت آبراهه‌ها، نحوه مديريت سدها و ميزان برداشت از منابع آب بالادست، همگي در مقدار آبي كه در نهايت به تالاب‌ها و درياچه اروميه مي‌رسد، نقش دارند.
