پساب؛ راه نجات كشاورزي از بحران آب يا تهديدي براي خاك و سلامت؟
بحران آب و تداوم خشكسالي در سال‌هاي اخير، استفاده از منابع آب نامتعارف را از يك گزينه جانبي به ضرورتي جدي براي كشور تبديل كرده است.
بحران آب و تداوم خشكسالي در سال‌هاي اخير، استفاده از منابع آب نامتعارف را از يك گزينه جانبي به ضرورتي جدي براي كشور تبديل كرده است. در اين ميان، پساب تصفيه‌شده به عنوان يكي از مهم‌ترين منابع جايگزين آب، به‌ويژه در بخش كشاورزي و فضاي سبز مورد استفاده قرار مي‌گيرد. با اين حال، افزايش مصرف پساب زماني مي‌تواند يك دستاورد محيط‌زيستي محسوب شود كه كيفيت آن، نحوه مصرف و آثار بلندمدتش بر خاك، منابع آب زيرزميني و سلامت انسان به‌طور مستمر كنترل شود.
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوي سازمان حفاظت محيط زيست، سالانه بيش از ۹۹۳ ميليون مترمكعب پساب در بخش كشاورزي و آبياري فضاي سبز كشور مصرف مي‌شود. از اين ميزان، ۸۸۳ ميليون و ۵۳۰ هزار مترمكعب سهم كشاورزي و ۱۰۹ ميليون و ۷۲۰ هزار مترمكعب سهم فضاي سبز است. به اين ترتيب، كشاورزي بزرگ‌ترين مصرف‌كننده پساب در كشور به شمار مي‌رود.
كشاورزي در صدر مصرف پساب
مديركل دفتر حفاظت و مديريت آب و خاك سازمان حفاظت محيط زيست با اشاره به محدوديت منابع آب متعارف و ادامه خشكسالي‌ها، استفاده اصولي از پساب تصفيه‌شده را يكي از راهكارهاي كاهش فشار بر منابع آب شيرين عنوان كرده است. محسن شهرياري مقدم تاكيد كرده است كه استفاده از پساب مي‌تواند بخشي از نياز آبي كشاورزي و فضاي سبز را تامين كند، اما افزايش مصرف آن بدون توجه به كيفيت، ممكن است پيامدهاي جدي زيست‌محيطي و بهداشتي به همراه داشته باشد.آمارها نشان مي‌دهد از هر ۱۰۰ مترمكعب پساب توليدي، حدود ۴۸ مترمكعب در كشاورزي و ۶ مترمكعب در فضاي سبز مصرف مي‌شود. همين سهم بالاي كشاورزي باعث شده كيفيت پساب مصرفي در اين بخش اهميت ويژه‌اي پيدا كند، چراكه هرگونه آلودگي موجود در پساب مي‌تواند از طريق خاك و محصولات كشاورزي وارد زنجيره غذايي شود.
تهران؛ بزرگ‌ترين مصرف‌كننده پساب
تمركز مصرف پساب در كشور نيز يكسان نيست. استان‌هاي تهران، اصفهان و خراسان رضوي در مجموع سالانه ۶۴۶ ميليون و ۳۲۰ هزار مترمكعب پساب در بخش كشاورزي و فضاي سبز مصرف مي‌كنند؛ رقمي كه حدود ۶۵ درصد كل مصرف ثبت‌شده كشور در اين دو بخش را تشكيل مي‌دهد. در اين ميان، تهران با مصرف سالانه ۳۷۹ ميليون و ۸۳۰ هزار مترمكعب پساب، در صدر قرار دارد و حدود ۳۸ درصد مصرف كشور را به خود اختصاص داده است. نرخ بهره‌برداري از پساب در اين استان ۸۳.۶ درصد اعلام شده، اما همچنان فاصله‌اي حدود ۷۴ ميليون و ۶۲۰ هزار مترمكعب ميان توليد و مصرف ثبت‌شده پساب وجود دارد. اصفهان با مصرف سالانه ۱۵۳ ميليون و ۸۱۰ هزار مترمكعب در جايگاه دوم قرار گرفته است. از اين ميزان، ۴۲ ميليون و ۱۵۰ هزار مترمكعب، معادل ۲۷.۴ درصد، در آبياري فضاي سبز مصرف مي‌شود. خراسان رضوي نيز با مصرف ۱۱۲ ميليون و ۶۸۰ هزار مترمكعب و نرخ بهره‌برداري ۹۵.۸ درصد، از استان‌هايي است كه سهم بالايي از پساب توليدي خود را مورد استفاده قرار مي‌دهد.
هرچه مصرف بيشتر، ضرورت نظارت جدي‌تر
بر اساس ضوابط زيست‌محيطي، پساب مورد استفاده در كشاورزي بايد از نظر شاخص‌هايي مانند شوري، فلزات سنگين، كليفرم مدفوعي و تخم انگل كنترل شود. رعايت نكردن اين استانداردها مي‌تواند به تجمع آلاينده‌ها در خاك، آلودگي منابع آب و در نهايت انتقال برخي مواد خطرناك به محصولات كشاورزي منجر شود. به همين دليل، صرف افزايش ميزان استفاده از پساب را نمي‌توان به‌تنهايي نشانه موفقيت در مديريت منابع آب دانست. آنچه اهميت دارد، استفاده ايمن و متناسب با كيفيت پساب است.
نرخ بهره‌برداري در استان‌ها چقدر است؟
در سطح كشور، نرخ مصرف ثبت‌شده پساب توليدي در بخش كشاورزي و آبياري فضاي سبز ۵۳.۸۵ درصد اعلام شده است؛ با اين حال، عملكرد استان‌ها تفاوت قابل توجهي با يكديگر دارد. ۱۰ استان خراسان جنوبي، قم، كرمانشاه، البرز، خراسان رضوي، قزوين، تهران، گيلان، خراسان شمالي و اصفهان نرخ بهره‌برداري بين ۷۵ تا ۱۰۰ درصد دارند. در مقابل، استان‌هاي لرستان، فارس، همدان، سيستان و بلوچستان و اردبيل در محدوده ۴۰ تا ۷۵ درصد قرار گرفته‌اند. چهار استان مركزي، سمنان، خوزستان و يزد نيز نرخ بهره‌برداري بين ۱۰ تا ۴۰ درصد دارند. ۱۲ استان آذربايجان شرقي، زنجان، بوشهر، آذربايجان غربي، كردستان، مازندران، چهارمحال و بختياري، ايلام، گلستان، كهگيلويه و بويراحمد، كرمان و هرمزگان نيز نرخ بهره‌برداري كمتر از ۱۰ درصد را ثبت كرده‌اند.
آبياري فضاي سبز با آب شرب ممنوع شد
در كنار كشاورزي، استفاده از پساب براي آبياري فضاي سبز نيز يكي از مسيرهاي كاهش مصرف آب شرب است. بر اساس بند «ب» ماده ۴۰ قانون برنامه پنج‌ساله هفتم پيشرفت، آبياري فضاي سبز اماكن عمومي و دولتي با آب شرب، در صورت وجود آب جايگزين به تشخيص وزارت نيرو، ممنوع است. بر اين اساس، شهرداري‌ها و دستگاه‌هاي متولي اماكن عمومي و دولتي بايد شبكه‌هاي مستقل آبياري فضاي سبز ايجاد و آنها را از شبكه آب شرب جدا كنند و در صورت رعايت استانداردهاي لازم، از پساب و ساير منابع آب نامتعارف استفاده كنند. اين الزام قانوني در شرايطي مطرح شده كه بخش قابل توجهي از منابع آب شرب كشور براي مصارف غيرشرب از جمله فضاي سبز مصرف مي‌شود و جايگزيني اين منابع با پساب تصفيه‌شده مي‌تواند بخشي از فشار بر شبكه آب شرب را كاهش دهد.
پساب خام نبايد راهي زمين‌هاي كشاورزي شود
يكي از نگراني‌هاي جدي در مديريت فاضلاب، ورود پساب يا سپتاژ غيراستاندارد به محيط است. سازمان حفاظت محيط زيست اعلام كرده است كه در تدوين آيين‌نامه مديريت سپتاژ و نحوه تخليه آن به محيط پذيرنده مشاركت داشته است. هدف از اين آيين‌نامه، ساماندهي فرآيند ذخيره‌سازي، جمع‌آوري، حمل‌ونقل، تخليه، تصفيه و دفع بهداشتي سپتاژ و كاهش مخاطرات زيست‌محيطي و بهداشتي آن است. بر اساس ضوابط پيش‌بيني‌شده، حمل‌ونقل و تخليه سپتاژ بايد تحت ضابطه انجام شود و سوابق عمليات از مبدا تا محل تخليه ثبت شود. همچنين تخليه سپتاژ در اراضي كشاورزي و آب‌هاي سطحي ممنوع است و استفاده از سپتاژ فرآوري‌شده به عنوان كود نيز بايد مطابق قوانين و مقررات، از جمله قانون حفاظت از خاك انجام شود.
