راهكار مقابله با باران‌هاي سيل‌آسا

آنچه هفته گذشته، مهر ۱۴۰۵ در استانبول رخ داد، سنگين‌ترين بارش اين شهر از زمان شروع ثبت آمار در سال ۱۹۴۲ بود. ۸ جان‌باخته، حدود ۲۰هزار گزارش خسارت و تعطيلي گسترده مدارس. اين نوع رخداد بارش‌هاي «ناگهاني» يا Flash floodچند ريشه همزمان دارد: عوامل جوي شامل گرم‌تر شدن درياهاست.هواي گرم ظرفيت نگهداري بخار آب بيشتر دارد هر يك درجه گرماي هوا ≈ ۷٪ رطوبت بيشتر. جريان‌هاي هواي مرطوب روي درياي گرم -سياه، مديترانه، كاسپين- به ‌هم برخورد مي‌كنند و همرفت ژرف و رگبارهاي شديد چندساعته مي‌سازند. گرمايش سطح درياي سياه در شهرهاي كرانه آن خطر بارش‌هاي همرفتي شديد را افزايش داده است .مجاورت كوه و دريا در استانبول، والنسيا، پالرمو و سواحل مديترانه كه هواي گرم و مرطوب دريا به كوه‌هاي ساحلي برخورد كرده، موجب مي‌شود به سرعت بالا رانده شود و بارش‌هاي همرفتي كوتاه اما فورا شديد 3۰۰ -2۰۰ ميلي‌متر در چند ساعت توليد مي‌كند .

عامل انساني تشديدكننده: 

ا- تغيير اقليم است. مطالعه‌اي درباره سيل ۲۰۲۴ والنسيا (۲۳۰ كشته) نشان داد گرمايش جهاني شدت بارش ۶ ساعته را ۲۱٪ و سطح تحت بارش شديد را ۵۵٪ بزرگ‌تر كرده بود .

2- شهرسازي ناپايدار و نفوذناپذير كردن با آسفالت و بتن مانع نفوذ آب مي‌شوند؛ رودخانه‌ها و آبراهه‌هاي طبيعي در بافت شهري تنگ و پل ‌زده شده‌اند؛ در بستر سيلابي. اينها زمان تمركز رواناب را به‌ شدت كوتاه مي‌كنند .

3- تخريب پوشش گياهي و آتش‌سوزي جنگل‌ها و فرسايش خاك نيز ظرفيت نفوذ خاك را نابود مي‌كند. 

اين رخدادها به ايران «نزديك» نيستند عمدتا از قبل در حال وقوعند: 

4- جغرافياي ايران كوه‌هاي البرز و زاگرس نزديك به كاسپين، بسترهاي خشك تنگ‌وميان، شهرهاي پرتراكم روي مخروط‌هاي آتشفشاني و بستر سيلابي دقيقا همان شرايط جوشش همرفتي كوه-دريا را دارد؛ به همين دليل سيل‌هاي۱۳۹۴، ۱۳۹8-۱۳۹7 و ۱۴۰۱ شمال و جنوب و رگبارهاي مكرر تهران و كرج شكل مي‌گيرد.

5-مطالعات اقليمي نشان مي‌دهند ضمن كاهش ميانگين بارش ايران، شدت و تواتر بارش‌هاي حدي به‌طور معنادار افزايش مي‌يابد، به‌ويژه در غرب، شمال و شمال‌غرب؛ بارش‌هاي سنگين تا سال ۲۱۰۰ تا ۲۹٪ بيشتر مي‌شود و ريسك سيلاب ناگهاني در كل كشور بالا مي‌رود .

6- ارزيابي‌هاي مخصوص تهران و كرج، آسيب‌پذيري بالاي اين دو شهر را تاييد كرده‌اند.

 احتمال وقوع نمونه ايراني «استانبول ۲۰۲۶» در تهران، رشت، شمال‌غرب كشور بالاست و صرفا مساله زمان است؛ خصوصا به اين دليل كه زيرساخت زهكشي بسياري از شهرهاي ايران براي بارش‌هاي با دوره بازگشت ۵-۱۰ ساله طراحي شده، نه رگبارهاي ۱۰۰ ساله جديد. راه‌حل‌هاي كوتاه‌مدت شامل آمادگي و واكنش فوري است. سيستم‌هاي هشدار پيش هنگام هيدرولوژي رادار هواشناسي و مدل بارش-رواناب لحظه‌اي، مانند نمونه سامانه هشدار Vigicrues Flash: فرانسوي. دوم، پايش بسترهاي خشك و آبگيرهاي شهرهاي كوهپايه‌اي با دوربين و سنجنده و برقراري پيام‌رساني اضطراري خودكار به موبايل مردم مانند آنچه در كشور نپال انجام شده است . سوم، آماده‌سازي عملياتي و تمرين فرضي، پيش‌موقع‌كردن پمپ و ماشين‌آلات، ممنوعيت تردد در مسيرهاي پرخطر و اطلاع‌رساني عمومي است: «در جريان آب وارد نشويد، در طبقه همكف نباشيد» . چهارم، توقف برق‌دهي فوري به نقاط آب‌گرفته است: در استانبول يك نوجوان در آبگير برق‌گرفتگي مرد. راه حال بلندمدت شامل كاهش ريسك زيرساختي است. پهنه‌بندي سيلاب و ممنوعيت ساخت‌وساز در بسترهاي سيلاب همزمان با بازكردن مجدد آبراهه‌هاي تنگ‌ شده و برداشت بن‌بست‌هاي مسدود الزامي است. شهرداري سازگار با حوضه آبخيز و اسفنجي‌سازي شهرها راه‌حلي مدرتگن است. جمع‌آوري باران، باغ‌باران، بام سبز، پياده‌روهاي نفوذپذير، احياي حريم رودخانه‌ها به عنوان فضاي سبز-پارك سيلابي. فعاليت‌هايي از اين دست است . سوم احداث اصلاحي آبخوان‌داري در حوضه‌هاي بالادست است: سد خاكي، بندهاي اصلاحي، آبخيزداري براي كاهش دبي اوج بايد ساخته شود.

چهارم، بازطراحي شبكه زهكشي شهري بر پايه رگبارهاي فرين جديد با طراحي بر اساس دوره بازگشت واقعي و اقليمِ در حال تغيير انجام شود، نه آمار ۳۰ سال پيش. تاب‌آور‌سازي موسسات و اجتماعي، ارزيابي تاب‌آوري، آموزش عمومي و بيمه سيل بايد صورت گيرد. ريشه اصلي بارش‌ها و سيلاب اكتبر۲۰۲۶ استانبول، همگرايي «هواي گرم‌تر و مرطوب‌ترِ روي درياهاي گرم، توپوگرافي كوهستاني، شهر نفوذناپذير و ضعف زيرساخت» است؛ ايران نيز درون اين الگو قرار دارد و بدون سرمايه‌گذاري در آبخيزداري، حريم‌گذاري سخت‌گيرانه و نوسازي زهكشي، هر رگبار سنگين بعدي مي‌تواند تكرار استانبول در گوشه‌اي از ايران باشد.