نقشه راه رفع فيلتر؛ يوتيوب و تلگرام در انتظار شروط تازه
مركز ملي فضاي مجازي پس از نزديك به دو سال، سند محرمانه ۳۲بندي تسهيل دسترسي به سكوهاي خارجي را منتشر كرد؛ سندي كه در آن بازگشايي مرحله‌اي گوگل‌پلي، واتس‌اپ، يوتيوب و تلگرام در كنار حمايت مالي از پلتفرم‌هاي داخلي، مذاكره با شركت‌هاي خارجي و تشديد نظارت بر ابزارهاي دور زدن فيلترينگ قرار گرفته است.
مركز ملي فضاي مجازي پس از نزديك به دو سال، سند محرمانه ۳۲بندي تسهيل دسترسي به سكوهاي خارجي را منتشر كرد؛ سندي كه در آن بازگشايي مرحله‌اي گوگل‌پلي، واتس‌اپ، يوتيوب و تلگرام در كنار حمايت مالي از پلتفرم‌هاي داخلي، مذاكره با شركت‌هاي خارجي و تشديد نظارت بر ابزارهاي دور زدن فيلترينگ قرار گرفته است. با اين حال، مسير پيش‌بيني‌شده براي يوتيوب و تلگرام به دسترسي بدون قيدوشرط منتهي نمي‌شود و تحقق مراحل بعدي به نحوه اجراي مصوبه و تصميم نهادهاي مسوول وابسته است. انتشار سند ۳۲بندي «تسهيل دسترسي به سكوهاي خارجي و ارتقاي حكمراني قانونمند» پس از نزديك به دو سال محرمانه ماندن، جزييات تازه‌اي از برنامه شوراي عالي فضاي مجازي براي بازنگري در سياست فيلترينگ را آشكار كرده است؛ برنامه‌اي كه بازگشايي مرحله‌اي سكوهاي خارجي را با حمايت از پلتفرم‌هاي داخلي، مذاكره با شركت‌هاي خارجي و ايجاد سازوكارهاي نظارتي پيوند مي‌زند. با اين حال، انتشار اين سند به معناي رفع محدوديت‌هاي جديد نيست و اجراي مراحل پيش‌بيني‌شده همچنان به تصميم‌ها و اقدامات دستگاه‌هاي مسوول وابسته است. سيدمحمدامين آقاميري، دبير شوراي عالي و رييس مركز ملي فضاي مجازي، اخيرا در نشست خبري اخير از خارج شدن اين مصوبه از طبقه‌بندي محرمانه خبر داد. به گفته او، اين سند در زمان تصويب به دليل حساسيت برخي دستگاه‌ها محرمانه شده بود، اما پس از بررسي‌هاي مركز ملي فضاي مجازي و رفع حساسيت‌هاي پيشين، امكان انتشار عمومي آن فراهم شد. به اين ترتيب، سندي كه از زمان تصويب در زمستان ۱۴۰۳ در دسترس عموم قرار نداشت، اكنون جزييات بيشتري از رويكرد سياست‌گذار به دسترسي كاربران به پلتفرم‌هاي خارجي را روشن مي‌كند. آقاميري در توضيح چرايي تدوين اين مصوبه گفت استفاده گسترده از سكوهاي فيلترشده، ضرورت بازنگري در سياست‌هاي موجود را مطرح كرده است. از نگاه او، سياست‌گذاري در فضاي مجازي بايد متناسب با سرعت تغييرات فناوري و تحولات محيطي به‌روز شود؛ زيرا سازوكارهاي سنتي قانون‌گذاري ممكن است با سرعت لازم براي مواجهه با تغييرات اين حوزه هماهنگ نباشند. او فلسفه تشكيل شوراي عالي فضاي مجازي را نيز فراهم كردن امكان واكنش سريع‌تر به همين تحولات دانست. سند «تسهيل دسترسي به سكوهاي خارجي و ارتقاي حكمراني قانونمند» در يكصد و چهارمين جلسه شوراي عالي فضاي مجازي، در چهارم دي‌ماه ۱۴۰۳، به تصويب رسيد و اصلاحيه آن نيز در جلسه يكصد و پنجم اين شورا در ۲۳ بهمن همان سال تصويب شد. هدف اعلام‌شده سند، تأمين نياز مشروع و قانوني مردم براي دسترسي به محتوا و خدمات، همزمان با ارتقاي حكمراني قانونمند در فضاي مجازي است. اين مصوبه همچنين در ادامه سياست‌هاي پيشين ساماندهي پيام‌رسان‌هاي اجتماعي و افزايش سهم ترافيك داخلي تدوين شده است.
چهار مرحله براي بازگشايي سكوهاي خارجي
مهم‌ترين بخش سند ۳۲ بندي، تعيين يك مسير چهارمرحله‌اي براي تسهيل دسترسي به پلتفرم‌هاي خارجي است. در اين الگو، بازگشايي سكوها به‌صورت يك‌باره و بدون قيدوشرط پيش‌بيني نشده، بلكه قرار است هر مرحله با اجراي مجموعه‌اي از اقدامات و تأييد كارگروه راهبري دنبال شود. در مرحله نخست، بازگشايي گوگل‌پلي و واتس‌اپ در كنار مجموعه‌اي از حمايت‌ها از پلتفرم‌هاي داخلي قرار گرفته است. بر اساس سند، وزارت ارتباطات بايد زيرساخت‌هاي فني مورد نياز سكوهاي بومي منتخب را تأمين كند. همچنين تخصيص بسته حمايتي ۵۰۰ ميليارد توماني براي تبليغات اين پلتفرم‌ها در صداوسيما و ابلاغ مدل جديد تعرفه‌گذاري ترافيك و تسهيم درآمد محتوا به نفع توليدكنندگان و سكوهاي داخلي، از ديگر اقدامات پيش‌بيني‌شده در اين مرحله است. اين تركيب نشان مي‌دهد سياست‌گذار قصد دارد تسهيل دسترسي به پلتفرم‌هاي خارجي را با تقويت جايگاه بازيگران داخلي همراه كند. به بيان ديگر، بازنگري در محدوديت‌ها تنها بخشي از برنامه است و حمايت مالي، بهبود زيرساخت‌ها و تغيير قواعد اقتصادي فعاليت سكوهاي داخلي نيز در همان چارچوب قرار گرفته‌اند. مرحله دوم به يوتيوب اختصاص دارد؛ پلتفرمي كه دسترسي به آن، مطابق سند، قرار است با سازوكارهاي «حكمراني قانونمند» امكان‌پذير شود. تفكيك و پالايش محتوا يا استفاده از پوسته‌ها و ابزارهاي واسط پالايش‌پذير، از جمله راهكارهاي مطرح‌شده در اين بخش است. آغاز مذاكره و جلب مشاركت سكوهاي خارجي جديد نيز در همين مرحله پيش‌بيني شده است. در اين الگو، دسترسي به يوتيوب لزوما به معناي رفع فيلتر كامل و بدون محدوديت آن نيست. استفاده از ابزارهاي واسط يا سازوكارهاي پالايش محتوا مي‌تواند شكل متفاوتي از دسترسي را ايجاد كند؛ مدلي كه ميزان شباهت آن به تجربه معمول كاربران از اين پلتفرم، به نحوه اجرا و محدوديت‌هاي اعمال‌شده بستگي خواهد داشت. مرحله سوم به تلگرام مربوط مي‌شود. مطابق سند، وزارت ارتباطات موظف است براي پذيرش شروط و قوانين كشور با اين پلتفرم مذاكره رسمي كند. در صورتي كه تلگرام اين شروط را نپذيرد، مسير جايگزين، فراهم كردن دسترسي كاربران از طريق سازوكارهاي بومي و حكمراني‌پذير، از جمله ارايه‌دهندگان خدمات پوسته يا واسط، خواهد بود. در مرحله چهارم، تعيين تكليف ساير سكوهاي پركاربرد به ارزيابي نتايج مراحل پيشين موكول شده است. در همين بخش، سخت‌گيري درباره توليد، توزيع و تجاري‌سازي فيلترشكن‌ها و ابزارهاي دور زدن پالايش نيز پيش‌بيني شده است. نظارت بر درآمدهاي تبليغاتي سكوهاي خارجي و جلوگيري از فرار مالياتي آنها از ديگر محورهاي اين مرحله به شمار مي‌رود. بنابراين، سند صرفاً نقشه‌اي براي كاهش محدوديت دسترسي نيست؛ بلكه مجموعه‌اي از سياست‌هاي نظارتي، اقتصادي و فني را در كنار بازگشايي احتمالي سكوها قرار مي‌دهد. همين موضوع، نحوه اجراي بندهاي مختلف و نسبت ميان تسهيل دسترسي و حفظ محدوديت‌هاي محتوايي را به يكي از پرسش‌هاي اصلي درباره اين مصوبه تبديل مي‌كند.
از وعده تسهيل دسترسي تا چالش اجراي مصوبه
انتشار سند، جزييات بيشتري از برنامه سياست‌گذار را در اختيار افكار عمومي قرار مي‌دهد، اما فاصله ميان تصويب يك چارچوب و اجراي عملي آن همچنان اهميت دارد. در متن مصوبه، براي هر مرحله مجموعه‌اي از اقدامات و سازوكارهاي اجرايي در نظر گرفته شده است؛ با اين حال، تحقق دسترسي كاربران به سكوهاي موردنظر به پيشرفت اين اقدامات، تصميم‌هاي نهادهاي مسوول و نحوه اجراي شروط وابسته خواهد بود. براي نمونه، در مورد يوتيوب و تلگرام، استفاده از پوسته‌ها و ابزارهاي واسط مي‌تواند پرسش‌هايي درباره كيفيت دسترسي، دامنه محدوديت‌ها و تجربه واقعي كاربران ايجاد كند. دسترسي از طريق يك واسط پالايش‌پذير، از نظر فني و كاركردي الزاماً با دسترسي مستقيم به نسخه اصلي پلتفرم يكسان نيست. از سوي ديگر، مذاكره با شركت‌هاي خارجي براي پذيرش شروط داخلي نيز مسيري است كه نتيجه آن صرفاً با درج تكليف در يك مصوبه تضمين نمي‌شود. بخش حمايتي سند نيز نيازمند ارزيابي جداگانه است. اختصاص بسته تبليغاتي ۵۰۰ ميليارد توماني، تأمين زيرساخت‌هاي فني و اصلاح مدل تسهيم درآمد، در صورت اجرا مي‌تواند بر شرايط فعاليت پلتفرم‌هاي داخلي اثر بگذارد. با اين حال، ميزان اثرگذاري اين اقدامات به نحوه تخصيص منابع، كيفيت خدمات و توان رقابت سكوهاي داخلي در جذب كاربران بستگي دارد. حمايت مالي به‌تنهايي تضمين نمي‌كند كه كاربران، پلتفرم‌هاي داخلي را جايگزين كامل خدمات خارجي كنند. در اين ميان، آقاميري در بخش ديگري از نشست خبري به وضعيت شبكه ملي اطلاعات پرداخت و از پيشرفت شاخص‌هاي آن خبر داد. به گفته او، طي دو تا سه سال گذشته، شاخص‌هاي اين شبكه از محدوده بيست‌وچند درصد به حدود ۶۰ درصد يا اندكي كمتر رسيده است. او در عين حال، موتورهاي جست‌وجو و زيرساخت‌هاي فضاي ابري را از جمله نقاط ضعف موجود دانست. رييس مركز ملي فضاي مجازي تأكيد كرد كه تكميل زيرساخت‌ها بايد با توجه به كيفيت تجربه كاربران انجام شود. از نگاه او، سرعت متوسط اينترنت، كيفيت خدمات داخلي و خارجي و ديگر مولفه‌هاي كيفيت دسترسي، شاخص‌هايي هستند كه بايد ارزيابي شوند. اين اظهارات نشان مي‌دهد كه در كنار سياست‌هاي مربوط به سكوهاي خارجي، كيفيت زيرساخت و خدمات نيز بخشي از مساله حكمراني فضاي مجازي تلقي مي‌شود. با اين حال، افزايش شاخص‌هاي اعلام‌شده براي شبكه ملي اطلاعات، به‌تنهايي معادل بهبود تجربه روزمره كاربران از اينترنت نيست. ارزيابي اين تجربه به شاخص‌هاي روشن و قابل سنجش، از جمله سرعت، پايداري اتصال، كيفيت خدمات و ميزان دسترسي به پلتفرم‌هاي موردنياز، وابسته است. در مجموع، انتشار سند ۳۲بندي را مي‌توان گامي در جهت روشن‌تر شدن سياست‌هاي رسمي درباره دسترسي به سكوهاي خارجي دانست؛ سندي كه از يك‌سو بازگشايي مرحله‌اي برخي پلتفرم‌ها را پيش‌بيني مي‌كند و از سوي ديگر، آن را به سازوكارهاي نظارتي و حمايت از خدمات داخلي پيوند مي‌زند. با اين حال، معيار نهايي ارزيابي آن نه صرفاً انتشار متن يا اعلام برنامه، بلكه ميزان تحقق دسترسي موثر كاربران، كيفيت خدمات و شفافيت در اجراي تعهدات خواهد بود.
