رازهايي كه نوبل فيزيك يكي‌يكي از جهان بيرون كشيد
نوبل فيزيك بيش از يك قرن، مسير شناخت جهان را با كشف پديده‌هايي دنبال كرده كه هركدام بخشي از ناشناخته‌هاي طبيعت را آشكار كرده‌اند؛ مسيري كه امسال با نوترينوهاي پرانرژي ادامه يافت.
نوبل فيزيك بيش از يك قرن، مسير شناخت جهان را با كشف پديده‌هايي دنبال كرده كه هركدام بخشي از ناشناخته‌هاي طبيعت را آشكار كرده‌اند؛ مسيري كه امسال با نوترينوهاي پرانرژي ادامه يافت. نوبل فيزيك ۲۰۲۶ به فرانسيس هالزن، فيزيكدان بلژيكي-امريكايي، براي «مشاركت‌هاي تعيين‌كننده در رصدخانه نوترينويي آيس‌كيوب و كشف نوترينوهاي پرانرژي با منشأ اخترفيزيكي» اعطا شد؛ جايزه‌اي كه يك كيلومتر مكعب يخ در قطب جنوب را به ابزاري براي مطالعه خشن‌ترين پديده‌هاي كيهان تبديل كرده است. نوبل فيزيك يكي از پنج جايزه‌اي است كه آلفرد نوبل در وصيتنامه خود تعيين كرد. او در وصيتنامه‌اش خواست اين جايزه به كسي برسد كه «مهم‌ترين كشف يا اختراع» را در حوزه فيزيك انجام داده باشد. نخستين نوبل فيزيك در سال ۱۹۰۱ به ويلهلم كنراد رونتگن براي كشف پرتوهاي ايكس اعطا شد؛ كشفي كه تنها چند سال پيش از شكل‌گيري رسمي جايزه، نگاه دانشمندان به جهان نامرئي را تغيير داده بود. فرانسيس هالزن ايده استفاده از يخ‌هاي قطب جنوب براي رديابي نوترينوها را دنبال كرد و نقش اصلي در شكل‌گيري رصدخانه آيس‌كيوب داشت. اين رصدخانه درون حدود يك كيلومتر مكعب يخ ساخته شده و هزاران حسگر نوري را در اعماق يخ مستقر كرده است. نوترينوها ذراتي بنيادي و بدون بار الكتريكي هستند كه برهم‌كنش بسيار ضعيفي با ماده دارند؛ به همين دليل تعداد بسيار زيادي از آنها مي‌توانند از زمين و حتي بدن انسان عبور كنند، بدون اينكه اثري قابل مشاهده بر جاي بگذارند. مشكل اصلي دانشمندان همين‌جا بود: چگونه مي‌توان ذره‌اي را ديد كه تقريبا هيچ‌چيز نمي‌تواند متوقفش كند؟ هالزن پيشنهاد كرد به جاي ساختن يك آشكارساز معمولي، از خود طبيعت كمك گرفته شود. يخ شفاف قطب جنوب مي‌توانست به محيط عظيمي براي ثبت نشانه‌هاي بسيار نادر برخورد نوترينوها تبديل شود. هنگامي كه يك نوترينو با ماده برهم‌كنش مي‌كند، ذرات ثانويه‌اي توليد مي‌شوند كه مي‌توانند نور بسيار ضعيفي در يخ ايجاد كنند؛ حسگرهاي آيس‌كيوب همين نور را ثبت مي‌كنند. ايده هالزن براي استفاده از يخ قطب جنوب به سال ۱۹۸۸ بازمي‌گردد. ساخت رصدخانه آيس‌كيوب سال‌ها بعد به واقعيت تبديل شد و اين آشكارساز عظيم در سال ۲۰۱۱ تكميل شد. در اين پروژه بيش از ۵۰۰۰ حسگر نوري درون يخ قرار گرفتند تا ردپاي برخوردهاي نادر نوترينوها را ثبت كنند. نقطه عطف بعدي در سال ۲۰۱۳ رقم خورد؛ زماني كه آيس‌كيوب شواهدي از نوترينوهاي پرانرژي با منشا خارج از منظومه شمسي ارايه كرد. اين كشف راهي تازه براي مطالعه كيهان گشود، زيرا نوترينوها برخلاف نور، مي‌توانند از محيط‌هاي بسيار متراكم عبور كنند و اطلاعاتي مستقيم‌تر از برخي رويدادهاي پرانرژي كيهاني به زمين برسانند. مسوول انتخاب برنده نوبل فيزيك، آكادمي سلطنتي علوم سوئد است. كميته نوبل فيزيك نامزدها را بررسي و پيشنهاد نهايي را آماده مي‌كند. اين كميته به‌طور رسمي پنج عضو راي‌دهنده دارد و در بررسي پرونده‌ها از كارشناسان تخصصي نيز كمك مي‌گيرد. فرآيند نامزدي از پاييز آغاز مي‌شود و هزاران استاد دانشگاه و پژوهشگر منتخب در سراسر جهان براي معرفي نامزدها دعوت مي‌شوند. مهلت ارسال نامزدها پايان ژانويه (بهمن) است و كميته در ماه‌هاي بعد، پرونده‌ها را با كمك كارشناسان بررسي مي‌كند. در اوايل اكتبر (مهر)، آكادمي با راي اكثريت برنده را انتخاب مي‌كند. نام نامزدها و جزييات بررسي پرونده‌ها نيز تا ۵۰ سال محرمانه باقي مي‌ماند. تا پيش از جايزه ۲۰۲۶، نوبل فيزيك از سال ۱۹۰۱ تاكنون ۱۱۹ بار اعطا شده و ۲۳۰ برنده داشته است؛ جان باردين تنها فردي است كه اين جايزه را دو بار دريافت كرده است. با انتخاب فرانسيس هالزن در سال ۲۰۲۶، تعداد دوره‌هاي اعطاي نوبل فيزيك به ۱۲۰ مي‌رسد.
