سه اپراتور هوش مصنوعي در آستانه دريافت مجوز
توسعه هوش مصنوعي در ايران وارد مرحله‌اي شده است كه ديگر صرفاً به تدوين سند و سياست‌گذاري محدود نمي‌شود و به سمت ايجاد زيرساخت‌هاي عملياتي حركت مي‌كند.
توسعه هوش مصنوعي در ايران وارد مرحله‌اي شده است كه ديگر صرفاً به تدوين سند و سياست‌گذاري محدود نمي‌شود و به سمت ايجاد زيرساخت‌هاي عملياتي حركت مي‌كند. وزير ارتباطات و فناوري اطلاعات از نهايي شدن فرآيند راه‌اندازي سه اپراتور هوش مصنوعي با مشاركت بخش خصوصي خبر داده و اعلام كرده است كه موافقت اصولي اين اپراتورها طي يك ماه آينده صادر خواهد شد؛ اقدامي كه به گفته او مي‌تواند گشايشي در زيرساخت‌هاي پردازشي و ذخيره‌سازي مورد نياز براي توسعه هوش مصنوعي ايجاد كند. هوش مصنوعي براي تبديل شدن به يك فناوري اثرگذار در اقتصاد، دولت و زندگي روزمره، بيش از هر چيز به زيرساخت نياز دارد؛ زيرساختي كه از شبكه‌هاي ارتباطي پرسرعت و پايدار آغاز مي‌شود و تا مراكز داده، توان پردازشي، ذخيره‌سازي اطلاعات، امنيت سايبري و دسترسي به داده‌هاي معتبر امتداد پيدا مي‌كند. از همين منظر، توسعه هوش مصنوعي را نمي‌توان پروژه‌اي مستقل از ساير تحولات حوزه ارتباطات و فناوري اطلاعات دانست. آنچه امروز به عنوان توسعه زيرساخت هوش مصنوعي مطرح مي‌شود، در واقع بر بستري بنا مي‌شود كه بخش مهمي از آن طي سال‌هاي گذشته و به‌ويژه با توسعه شبكه‌هاي ارتباطي و حركت به سمت اقتصاد ديجيتال شكل گرفته است. در همين چارچوب، سيدستار هاشمي، وزير ارتباطات و فناوري اطلاعات، در نشست با اعضاي كميسيون برنامه و بودجه مجلس از نهايي شدن راه‌اندازي سه اپراتور هوش مصنوعي با مشاركت بخش خصوصي خبر داد؛ طرحي كه قرار است با صدور موافقت اصولي در يك ماه آينده وارد مرحله اجرايي شود. به گفته او، محدوديت منابع باعث شده وزارت ارتباطات در توسعه زيرساخت‌هاي هوش مصنوعي، استفاده حداكثري از ظرفيت بخش خصوصي را در دستور كار قرار دهد. اهميت اين خبر در شرايطي بيشتر مي‌شود كه توسعه كاربردهاي هوش مصنوعي بدون دسترسي به منابع پردازشي و ذخيره‌سازي كافي عملاً امكان‌پذير نيست. مدل‌هاي هوش مصنوعي، به‌خصوص مدل‌هاي بزرگ، به توان محاسباتي قابل توجه، مراكز داده مجهز و زيرساخت ارتباطي پايدار نياز دارند. بنابراين راه‌اندازي اپراتورهاي تخصصي مي‌تواند يكي از حلقه‌هاي واسط ميان سياست‌گذاري دولت و ورود گسترده‌تر كسب‌وكارها و كاربران به خدمات مبتني بر هوش مصنوعي باشد.
عبور از سياست‌گذاري
هوش مصنوعي به زيرساخت مي‌رسد
وزير ارتباطات در تشريح برنامه‌هاي اين وزارتخانه، هوش مصنوعي را يكي از محورهاي مهم برنامه‌هاي دولت عنوان كرد و توضيح داد كه وزارت ارتباطات به عنوان متولي توسعه زيرساخت‌هاي پردازشي و ذخيره‌سازي، در اين حوزه مسووليت مشخصي بر عهده دارد. با اين حال، مساله اصلي توسعه اين زيرساخت‌ها، هزينه بالاي سرمايه‌گذاري و محدوديت منابع است. ايجاد مراكز داده بزرگ، تأمين تجهيزات پردازشي، توسعه ظرفيت ذخيره‌سازي و فراهم كردن شبكه‌هاي ارتباطي مورد نياز، سرمايه قابل‌توجهي مي‌خواهد. از همين رو، وزارت ارتباطات مسير مشاركت بخش خصوصي را در پيش گرفته است. بر اساس توضيحات هاشمي، پس از انجام مطالعات كارشناسي، موضوع اپراتورهاي هوش مصنوعي در دستور كار وزارتخانه قرار گرفته و فراخوان آن نيز منتشر شده است. در پي اين فراخوان، شركت‌هاي مختلف بخش خصوصي براي راه‌اندازي اين اپراتورها اعلام آمادگي كرده‌اند و در نهايت سه اپراتور به مرحله نهايي رسيده‌اند. صدور موافقت اصولي براي اين سه مجموعه در صورت تحقق برنامه اعلام‌شده، مي‌تواند نخستين گام براي شكل‌گيري يك ساختار منسجم‌تر در بازار زيرساخت هوش مصنوعي باشد. البته اهميت اين مرحله بيش از تعداد اپراتورها، به مدل فعاليت آنها، ميزان سرمايه‌گذاري، ظرفيت پردازشي ايجادشده، نحوه دسترسي كسب‌وكارها به خدمات و همچنين كيفيت و امنيت زيرساخت‌ها وابسته خواهد بود. در واقع، چالش اصلي پس از صدور مجوز آغاز مي‌شود: اينكه اين اپراتورها تا چه اندازه بتوانند ظرفيت پردازشي مورد نياز شركت‌ها، دانشگاه‌ها، استارتاپ‌ها و دستگاه‌هاي دولتي را فراهم كنند و آيا اين ظرفيت مي‌تواند وابستگي كاربران به زيرساخت‌هاي خارجي را كاهش دهد يا خير.
فيبرنوري؛ لايه زيرين اقتصاد هوشمند
توسعه هوش مصنوعي اگرچه در نگاه نخست بيشتر با پردازنده، مراكز داده و مدل‌هاي زباني و محاسباتي شناخته مي‌شود، اما در نهايت به شبكه ارتباطي متكي است. هرچه حجم داده و تعداد سرويس‌هاي هوشمند افزايش پيدا كند، اهميت ارتباطات پرسرعت و پايدار نيز بيشتر خواهد شد. هاشمي در همين نشست از رشد ۵۰۰ درصدي اتصال منازل و كسب‌وكارها به فيبرنوري در دولت چهاردهم خبر داد. او با اشاره به تجربه كشورهاي پيشرو در حوزه فناوري گفت مهاجرت از كابل مسي به فيبرنوري فرآيندي چندساله است و در برخي كشورها سال‌ها پيش آغاز شده است. حركت از شبكه مسي به فيبرنوري را مي‌توان يكي از پيش‌نيازهاي توسعه اقتصاد ديجيتال دانست. فيبرنوري ظرفيت انتقال داده بالاتر، پايداري بيشتر و امكان ارايه خدمات ارتباطي پيشرفته‌تر را فراهم مي‌كند. اين موضوع در آينده‌اي كه بخش قابل توجهي از خدمات اقتصادي، اداري و حتي صنعتي با سامانه‌هاي هوشمند و مبتني بر داده كار خواهند كرد، اهميت بيشتري پيدا مي‌كند. وزير ارتباطات همچنين از اجراي طرح سوآپ و جايگزيني زيرساخت‌هاي مسي با فيبرنوري سخن گفت و اعلام كرد كه مصرف انرژي در زيرساخت‌هاي مخابراتي با اين تغيير مي‌تواند به يك‌هشتم كاهش پيدا كند. بنابراين توسعه فيبرنوري صرفاً يك پروژه ارتباطي نيست و مي‌تواند از منظر هزينه انرژي و پايداري زيرساخت‌هاي ديجيتال نيز اهميت داشته باشد. به اين ترتيب، توسعه زيرساخت هوش مصنوعي را بايد در زنجيره‌اي ديد كه يك سر آن به شبكه دسترسي كاربران و كسب‌وكارها و سر ديگر آن به مراكز داده و پردازش‌هاي سنگين متصل است.
بدون امنيت سايبري
هوش مصنوعي پايدار نيست
در كنار ظرفيت پردازشي و شبكه، يك ضلع ديگر اين معادله امنيت است. هرچه اقتصاد و خدمات عمومي بيشتر به داده و سامانه‌هاي ديجيتال متكي شوند، آسيب‌پذيري اين زيرساخت‌ها نيز اهميت بيشتري پيدا مي‌كند. هاشمي امنيت سايبري را يكي از طرح‌هاي پيشران وزارت ارتباطات عنوان كرد و گفت در كنار توسعه زيرساخت‌هاي اقتصاد ديجيتال، بايد به امنيت سايبري نيز توجه شود. به گفته او، اقدامات مختلفي در اين حوزه انجام شده، اما همچنان تا نقطه مطلوب فاصله وجود دارد. اين موضوع در حوزه هوش مصنوعي اهميت دوچندان دارد. اپراتورهاي هوش مصنوعي قرار است با حجم قابل توجهي از داده و توان پردازشي كار كنند و همين مساله ضرورت ايجاد زيرساخت‌هاي امن براي ذخيره‌سازي و پردازش اطلاعات را افزايش مي‌دهد. از سوي ديگر، توسعه مدل‌هاي هوش مصنوعي و استفاده دستگاه‌هاي دولتي و كسب‌وكارها از آنها، سطح جديدي از وابستگي به زيرساخت‌هاي ديجيتال ايجاد خواهد كرد. در چنين شرايطي، امنيت ديگر يك لايه جانبي در كنار توسعه فناوري نيست، بلكه بخشي از خود زيرساخت محسوب مي‌شود. هرگونه اختلال يا حمله به مراكز داده، شبكه‌هاي ارتباطي يا سامانه‌هاي حياتي مي‌تواند دامنه‌اي فراتر از يك سرويس مشخص داشته باشد و بخش‌هايي از اقتصاد ديجيتال را تحت تأثير قرار دهد.
دولت هوشمند
مقصد بعدي زيرساخت‌هاي داده
يكي ديگر از محورهايي كه مي‌تواند ارتباط مستقيمي با توسعه هوش مصنوعي داشته باشد، برنامه وزارت ارتباطات براي ايجاد زيست‌بوم‌هاي ديجيتال دولت است. وزير ارتباطات از طرح «ايران بوم» به عنوان طراحي جديدي براي دولت الكترونيك با محوريت بخش خصوصي ياد كرد. در كنار آن، پروژه «جي‌نف» و توسعه استفاده از كدپستي معتبر نيز از سوي وزير ارتباطات مورد تأكيد قرار گرفت. به گفته هاشمي، ميزان پيشرفت اين پروژه در حوزه شهري به ۸۶ درصد رسيده و دستورالعملي نيز تهيه شده كه بر اساس آن دستگاه‌ها ملزم به استفاده از كدپستي معتبر خواهند بود. اهميت اين پروژه‌ها در بحث هوش مصنوعي، به موضوع داده بازمي‌گردد. هوش مصنوعي بدون داده باكيفيت نمي‌تواند عملكرد مطلوبي داشته باشد و يكي از مشكلات اساسي هر نظام داده‌محور، نبود داده‌هاي استاندارد، دقيق و قابل اتصال به يكديگر است. از اين منظر، تعيين هويت اشخاص با كد ملي و تعيين هويت املاك با كدپستي را مي‌توان بخشي از فرآيند ايجاد زيرساخت داده‌اي دولت دانست. هرچه داده‌هاي دستگاه‌هاي مختلف استانداردتر و قابل اتصال‌تر باشند، امكان تحليل آنها و ارايه خدمات هوشمند نيز بيشتر مي‌شود. البته اين مسير به معناي آن نيست كه صرفاً با يكپارچه شدن داده‌ها، دولت به شكل خودكار هوشمند خواهد شد. كيفيت داده، نحوه دسترسي، حفظ حريم خصوصي، امنيت اطلاعات و چارچوب‌هاي حقوقي استفاده از داده‌ها، همگي از الزامات مرحله بعد هستند.
پايان «جنگل سامانه‌ها»
و آغاز خدمات هوشمند؟
وزير ارتباطات يكي ديگر از مشكلات دولت الكترونيك را تعدد سامانه‌ها عنوان كرد؛ سامانه‌هايي كه به گفته او قرار بوده فرآيندهاي مردم را تسهيل كنند اما در مواردي خود به پيچيدگي جديدي تبديل شده‌اند. اين مساله در مسير استفاده از هوش مصنوعي نيز اهميت دارد. هوش مصنوعي زماني مي‌تواند در ارايه خدمات عمومي موثر باشد كه بتواند به داده‌ها و فرآيندهاي مختلف دسترسي ساختاريافته داشته باشد. تعدد سامانه‌هاي جدا از هم، نبود استاندارد مشترك و جزيره‌اي بودن اطلاعات، ظرفيت استفاده از ابزارهاي هوشمند را محدود مي‌كند. به همين دليل، يكپارچه‌سازي سامانه‌ها را مي‌توان مكمل توسعه زيرساخت هوش مصنوعي دانست. اگر قرار باشد هوش مصنوعي در آينده در حوزه‌هايي مانند ارايه خدمات عمومي، تحليل داده‌هاي اقتصادي، مديريت شهري يا تصميم‌يارهاي دولتي استفاده شود، ابتدا بايد زيرساخت داده‌اي و ارتباطي مناسب براي آن ايجاد شود.
زيرساخت ارتباطي؛ از فيبر و 5G تا ماهواره
در كنار فيبرنوري، نسل پنجم ارتباطات نيز يكي ديگر از بخش‌هاي زيرساختي مورد اشاره وزير ارتباطات بود. هاشمي اعلام كرد واگذاري فركانس‌هاي مورد نياز نسل پنجم در دستور كار قرار گرفته و آزمايشگاه‌هاي تخصصي اين حوزه نيز در منطقه ويژه اقتصادي پيام آغاز به كار كرده‌اند. او همچنين از بابل به عنوان نخستين شهري كه به‌طور كامل تحت پوشش نسل پنجم قرار گرفته ياد كرد. توسعه 5G مي‌تواند ظرفيت ارتباطي لازم براي طيف وسيعي از كاربردهاي جديد را افزايش دهد؛ از اينترنت اشيا و خدمات ابري گرفته تا كاربردهاي صنعتي و هوشمند. در كنار آن، وزارت ارتباطات توسعه زيرساخت‌هاي فضايي را نيز دنبال مي‌كند. بر اساس اظهارات هاشمي، منظومه شهيد سليماني شامل ۲۴ ماهواره است كه ۱۸ ماهواره آن عملياتي و ۶ ماهواره رزرو خواهند بود و برنامه‌ريزي شده سه ماهواره تا پايان سال در مدار قرار گيرند. اين مجموعه اقدامات نشان مي‌دهد سياست توسعه فناوري ارتباطي، صرفاً به يك لايه محدود نشده و همزمان شبكه زميني، فيبرنوري، نسل پنجم و زيرساخت فضايي را دنبال مي‌كند. هر يك از اين لايه‌ها در شكل‌گيري اقتصاد ديجيتال و توسعه خدمات داده‌محور نقش متفاوتي دارند.
