افزایش کالابرگ
افزايش دستمزد روي كاغذ، لزوماً به معناي بهتر شدن وضعيت معيشتي كارگران نيست. طي سه سال گذشته حداقل مزد كارگران از حدود ۷.۱ ميليون تومان در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱۰.۴ ميليون تومان در سال ۱۴۰۴ و حدود ۱۶.۶ ميليون تومان در سال ۱۴۰۵ رسيده است؛ يعني پايه مزد اسمي در اين فاصله بيش از دو برابر شده است.
نان، برنج، گوشت و تخم‌مرغ؛ چهار شاهد سقوط قدرت خريد كارگران
گلي ماندگار|
افزايش دستمزد روي كاغذ، لزوماً به معناي بهتر شدن وضعيت معيشتي كارگران نيست. طي سه سال گذشته حداقل مزد كارگران از حدود ۷.۱ ميليون تومان در سال ۱۴۰۳ به حدود ۱۰.۴ ميليون تومان در سال ۱۴۰۴ و حدود ۱۶.۶ ميليون تومان در سال ۱۴۰۵ رسيده است؛ يعني پايه مزد اسمي در اين فاصله بيش از دو برابر شده است. اما همزمان قيمت كالاهاي خوراكي و نرخ ارز نيز با سرعت بالايي افزايش يافته‌اند و همين مساله باعث شده فاصله ميان «حقوق اسمي» و «قدرت خريد واقعي» بيشتر شود. براي سال ۱۴۰۳ حداقل مزد روزانه كارگران ۲ ميليون و ۳۸۸ هزار و ۷۲۸ ريال و پايه مزد ماهانه حدود ۷۱ ميليون و ۶۶۱ هزار و ۸۴۰ ريال بود. در سال ۱۴۰۴ حداقل مزد روزانه به ۳ ميليون و ۴۶۳ هزار و ۶۵۶ ريال و پايه مزد ماهانه به حدود ۱۰۳ ميليون و ۹۰۹ هزار و ۶۸۰ ريال رسيد. براي سال ۱۴۰۵ نيز حداقل مزد روزانه ۵ ميليون و ۵۴۱ هزار و ۸۵۰ ريال و پايه مزد ماهانه حدود ۱۶۶ ميليون و ۲۵۵ هزار ريال تعيين شده است. اما وقتي همين ارقام را با نرخ دلار آزاد در مقاطع مشابه مقايسه كنيم، تصوير متفاوتي به دست مي‌آيد.
مزد ۱۴۰۳؛ حدود ۱۱۹ دلار
در ابتداي پاييز ۱۴۰۳، دلار آزاد در محدوده ۶۰ هزار تومان معامله مي‌شد. بر اين اساس، پايه مزد ۷ ميليون و ۱۶۶ هزار توماني يك كارگر حداقل‌بگير معادل حدود ۱۱۹ دلار بود. نرخ دلار در مهر ۱۴۰۳ در محدوده‌اي حدود ۵۹ تا ۶۵ هزار تومان قرار داشت. اين يعني يك كارگر حداقل‌بگير در آن مقطع، با كل پايه مزد خود مي‌توانست از نظر اسمي حدود ۱۱۹ دلار خريد انجام دهد. البته مقايسه دلار با حقوق به تنهايي معيار كامل قدرت خريد نيست، اما براي نشان دادن اثر كاهش ارزش پول ملي اهميت دارد. در همان سال، افزايش ۳۵.۳ درصدي حداقل مزد نيز اگرچه نسبت به سال قبل قابل توجه بود، اما بخش بزرگي از آن در اثر افزايش قيمت مسكن، خوراك، حمل‌ونقل و ساير هزينه‌هاي زندگي جذب شد. وزارت كار در زمان اعلام افزايش دستمزد ۱۴۰۳، حداقل دريافتي كارگران با احتساب مزايا را بيش از ۱۱ ميليون تومان اعلام كرده بود، اما مبناي اين گزارش براي جلوگيري از مخلوط شدن مزايا و مزد، همان پايه مزد ماهانه است.
۱۴۰۴؛ افزايش حقوق، كاهش ارزش دلاري
در سال ۱۴۰۴ حداقل مزد ۴۵ درصد افزايش يافت و پايه مزد ماهانه به حدود ۱۰ ميليون و ۳۹۱ هزار تومان رسيد.
اما در ابتداي مهر ۱۴۰۴ دلار آزاد به محدوده ۱۱۰ تا ۱۱۲ هزار تومان رسيده بود. بنابراين پايه مزد كارگر حداقل‌بگير در اين مقطع حدود ۹۴ دلار ارزش داشت؛ يعني نسبت به حدود ۱۱۹ دلار در مقطع مشابه سال قبل، ارزش دلاري مزد حدود ۲۱ درصد كمتر شده بود. اين نكته نشان مي‌دهد كه افزايش ۴۵ درصدي مزد الزاماً به معناي افزايش قدرت خريد نيست. اگر قيمت كالاها و خدمات با سرعتي بيشتر از مزد افزايش پيدا كند، كارگر در پايان سال پول بيشتري در اختيار دارد اما كالا و خدمات كمتري مي‌تواند با آن بخرد.
۱۴۰۵؛ ۱۶،۶ ميليون تومان
اما فقط حدود ۷۱ دلار
در سال جاري، حداقل مزد حدود ۶۰ درصد افزايش يافته و پايه مزد به حدود ۱۶ ميليون و ۶۲۶ هزار تومان رسيده است. اما در چهارم مهر ۱۴۰۵ دلار آزاد حدود ۲۳۳ تا ۲۳۴ هزار تومان معامله شد. در نتيجه پايه مزد ۱۶.۶ ميليون توماني در اين مقطع حدود ۷۱ دلار ارزش دارد. بنابراين اگر سه نقطه زماني مشابه در ابتداي پاييز را مقايسه كنيم، ارزش دلاري پايه مزد از حدود ۱۱۹ دلار در ۱۴۰۳ به حدود ۹۴ دلار در ۱۴۰۴ و حدود ۷۱ دلار در ۱۴۰۵ رسيده است. به بيان ساده‌تر، مزد ريالي بيش از دو برابر شده، اما ارزش آن در برابر دلار حدود ۴۰ درصد كاهش يافته است. در سال ۱۴۰۳، قيمت برنج ايراني در بسياري از بازارها حدود ۱۰۰ هزار تومان به ازاي هر كيلو بود. در شهريور ۱۴۰۴ قيمت برنج ايراني درجه يك در داده‌هاي مورد استناد مركز آمار حدود ۲۹۹ هزار تومان در هر كيلو گزارش شده است. در مرداد ۱۴۰۵ قيمت همين قلم به حدود ۵۲۵ هزار تومان در هر كيلو رسيد. يعني مزد اسمي دو برابر شده، اما مقدار برنجي كه با آن مي‌توان خريد، نسبت به ۱۴۰۳ بيش از نصف شده است.
گوشت؛ كالايي كه از سفره كارگري دورتر شد
در مورد گوشت وضعيت حتي سخت‌تر است. قيمت هر كيلو گوشت گوسفندي در سال ۱۴۰۳ را مي‌توان حدود ۷۰۰ هزار تومان در نظر گرفت. در شهريور ۱۴۰۴ قيمت گوشت گوسفندي حدود ۸۰۰ هزار تومان گزارش شده بود. اما در مرداد ۱۴۰۵ قيمت هر كيلو گوشت گوسفندي به حدود يك ميليون و ۶۸۰ هزار تومان رسيد. اين محاسبه يك پيام روشن دارد: افزايش ۶۰ درصدي مزد در سال ۱۴۰۵ نتوانسته افزايش بيش از ۱۰۰ درصدي قيمت گوشت را جبران كند.
نان؛ ارزان‌ترين كالاي سفره هم ديگر ارزان نيست
نان سال‌ها مهم‌ترين كالاي محافظ سفره خانوارهاي كم‌درآمد بوده است. اما حتي اين كالا نيز در سال‌هاي اخير با افزايش قيمت مواجه شده است. در شهريور ۱۴۰۳ قيمت نان سنگك ساده در تهران از ۳ هزار به ۵ هزار تومان افزايش يافت. در سال ۱۴۰۴ قيمت مصوب سنگك سنتي در تهران به حدود ۷۶۰۰ تومان رسيد. در تير ۱۴۰۵ نيز نرخ مصوب سنگك در تهران به حدود 30 هزار تومان رسيده است. به عبارت ديگر، حتي در مورد كالايي كه هنوز يارانه‌اي محسوب مي‌شود، قدرت خريد مزد در برابر قيمت نان نيز كاهش يافته است.
تخم‌مرغ؛ آخرين پناه پروتیيني سفره
تخم‌مرغ نيز تصوير مشابهي دارد. داده‌هاي مركز آمار نشان مي‌دهد قيمت هر كيلو تخم‌مرغ از حدود ۸۴ هزار و ۸۰۰ تومان در شهريور ۱۴۰۴ به حدود ۳۰۶ هزار تومان در مرداد ۱۴۰۵ رسيده است؛ يعني رشد حدود ۲۶۰ درصدي در يك سال.
مساله فقط افزايش حقوق نيست
برزو اعتمادي، كارشناس اقتصاد خانواده، به «تعادل» مي‌گويد: مهم‌ترين اشتباه در تحليل معيشت كارگران اين است كه تنها درصد افزايش دستمزد بررسي شود. آنچه براي يك خانواده اهميت دارد، «مقدار كالا و خدماتي» است كه پس از دريافت حقوق مي‌تواند خريداري كند. او مي‌فزايد: اگر حقوق ۶۰ درصد افزايش پيدا كند اما برنج ۷۵ درصد، گوشت گوسفند ۱۰۸ درصد و تخم‌مرغ ۲۶۰ درصد گران شود، خانواده احساس افزايش رفاه نخواهد كرد. داده‌هاي مركز آمار درباره فاصله شهريور ۱۴۰۴ تا مرداد ۱۴۰۵ نيز دقيقاً چنين شكافي را نشان مي‌دهد. اين كارشناس اقتصاد خانواده تاكيد مي‌كند: از اين منظر، خانواده كارگري براي حفظ سطح مصرف ناچار به تغيير الگوي خريد مي‌شود: كاهش سهم گوشت قرمز، خريد برنج ارزان‌تر، كاهش مصرف لبنيات، جايگزيني پروتیين‌هاي ارزان‌تر و در مواردي حذف برخي اقلام از سبد غذايي. اين تغييرات فقط اقتصادي نيست. در بلندمدت مي‌تواند به افت كيفيت تغذيه و افزايش هزينه‌هاي درماني منجر شود.
كالابرگ 1.3 تا 1.5 ميليون توماني
چقدر كمك مي‌كند؟
در ساختار فعلي كالابرگ، اعتبار يك ميليون تومان به ازاي هر نفر براي خريد اقلام اساسي اختصاص يافته و اين اعتبار براي كالاهايي مانند برنج، گوشت قرمز، تخم‌مرغ، مرغ، لبنيات، روغن، حبوبات و ماكاروني قابل استفاده است. در ماه‌هاي اخير بحث افزايش اين اعتبار مطرح شده است. اگر اعتبار جديد را در محدوده 1.3 تا 1.5 ميليون ميليون تومان براي هر نفر فرض كنيم، يك خانواده چهار نفره ماهانه بين ۵.۲ تا 6 ميليون تومان اعتبار كالابرگ دريافت خواهد كرد. اين رقم در مقايسه با پايه مزد ۱۶.۶ ميليون توماني يك كارگر حداقل‌بگير، معادل حدود ۳۱ تا 33 درصد پايه مزد است.
كالابرگ زماني موثر است كه
با تورم حركت كند
برزو اعتمادي در تحليل اثرگذاري كالابرگ، بر يك نكته اساسي تأكيد مي‌كند و مي‌گويد: يارانه ثابت در اقتصاد تورمي، خيلي زود قدرت خريد خود را از دست مي‌دهد. آيين‌نامه جديد دولت نيز پيش‌بيني كرده كه افزايش هزينه ناشي از تغيير قيمت اقلام سبد كالابرگ به صورت دوره‌اي ارزيابي و از طريق افزايش اعتبار جبران شود. او مي‌افزايد: اين سازوكار اگر واقعاً اجرا شود، اهميت بيشتري از افزايش يك‌باره مبلغ دارد. زيرا اگر اعتبار ۱.۳ ميليون توماني تعيين شود اما قيمت كالاهاي مشمول در چند ماه ۳۰ يا ۵۰ درصد افزايش پيدا كند، اثر حمايتي آن دوباره كاهش خواهد يافت. بنابراين براي خانواده كارگري، مهم‌تر از عدد اسمي كالابرگ، «قدرت خريد واقعي» آن است.
مساله اصلي؛ فاصله مزد با سبد معيشت
بررسي سه سال گذشته نشان مي‌دهد مشكل اصلي كارگران فقط پايين بودن رقم حقوق نيست؛ بلكه سرعت افزايش قيمت‌هاست. در ۱۴۰۳ پايه مزد حدود ۷.۱ ميليون تومان بود؛ در ۱۴۰۴ به حدود ۱۰.۴ ميليون تومان رسيد و در ۱۴۰۵ به حدود ۱۶.۶ ميليون تومان افزايش يافت. اما در همين دوره قيمت بسياري از كالاهاي اساسي با سرعتي بسيار بيشتر از رشد مزد افزايش پيدا كرده است. در تير ۱۴۰۵ نسبت به تير سال قبل، براي نمونه قيمت تخم‌مرغ بيش از ۲۰۰ درصد، مرغ حدود ۱۹۰ درصد، گوشت گاو و گوساله بيش از ۱۵۰ درصد و برنج ايراني درجه يك بيش از ۸۸ درصد افزايش داشته است. به همين دليل، افزايش دستمزد اگرچه براي خانوار ضروري است، اما به تنهايي نمي‌تواند شكاف معيشتي را پر كند. به اين ترتيب كارنامه سه سال گذشته را مي‌توان در يك جمله خلاصه كرد: حقوق كارگران به ريال رشد كرده، اما قدرت خريد آنها با همان سرعت افزايش نيافته است.
