«ايران‌زمين» وارد فاز عملياتي مي‌شود
سال‌هاست گوگل‌ارث يكي از شناخته‌شده‌ترين ابزارهاي مشاهده تصاوير ماهواره‌اي و اطلاعات جغرافيايي در جهان است؛ حالا پژوهشگاه فضايي ايران از سامانه‌اي بومي خبر مي‌دهد كه قرار است بخشي از اين خدمات را براي كاربران ايراني فراهم كند. «ايران‌زمين» سامانه‌اي است كه به گفته سرپرست پژوهشگاه فضايي ايران، بزودي به‌صورت عملياتي ارائه خواهد شد و در كنار نسخه عمومي، نسخه‌اي تجاري با قابليت پردازش داده و دريافت خروجي‌هاي تخصصي نيز خواهد داشت.
سال‌هاست گوگل‌ارث يكي از شناخته‌شده‌ترين ابزارهاي مشاهده تصاوير ماهواره‌اي و اطلاعات جغرافيايي در جهان است؛ حالا پژوهشگاه فضايي ايران از سامانه‌اي بومي خبر مي‌دهد كه قرار است بخشي از اين خدمات را براي كاربران ايراني فراهم كند. «ايران‌زمين» سامانه‌اي است كه به گفته سرپرست پژوهشگاه فضايي ايران، بزودي به‌صورت عملياتي ارائه خواهد شد و در كنار نسخه عمومي، نسخه‌اي تجاري با قابليت پردازش داده و دريافت خروجي‌هاي تخصصي نيز خواهد داشت.
گوگل‌ارث ايراني به زودي از راه مي‌رسد. سامانه «ايران‌زمين» كه با هدف ارائه خدمات مبتني بر داده‌هاي ماهواره‌اي توسعه يافته، قرار است در آينده نزديك به‌صورت عملياتي در اختيار كاربران قرار بگيرد؛ سامانه‌اي كه در نسخه عمومي، خدماتي مشابه سرويس‌هاي عمومي نقشه‌هاي ماهواره‌اي ارائه مي‌كند و در نسخه تجاري، ابزارهاي پردازش داده و دريافت خروجي‌هاي تخصصي را در اختيار كاربران و كسب‌وكارها قرار خواهد داد. نادر مكاري، سرپرست پژوهشگاه فضايي ايران، در نشست خبري كه در محل وزارت ارتباطات و فناوري اطلاعات برگزار شد، با تشريح آخرين وضعيت اين سامانه گفت توسعه «ايران‌زمين» انجام شده و اين سامانه به زودي وارد مرحله عملياتي خواهد شد. به گفته او، ايران‌زمين در دو بخش عمومي و تجاري طراحي شده است تا علاوه بر پاسخگويي به نياز كاربران عمومي، بتواند بخشي از نيازهاي تخصصي دستگاه‌ها، صنايع و كسب‌وكارهاي فعال در حوزه داده‌هاي فضايي را نيز پوشش بدهد. اگرچه ايران‌زمين را مي‌توان از منظر نوع خدمات در رديف سامانه‌هايي مشابه گوگل‌ارث قرار داد، اما ماموريت آن صرفا ارائه تصاوير ماهواره‌اي نيست. قرار است داده‌هاي فضايي پس از دريافت و پردازش، به خدماتي تبديل شوند كه در حوزه‌هايي مانند مديريت شهري، كشاورزي، معدن، انرژي، محيط‌زيست و مديريت بحران قابل استفاده باشند. همين تغيير نگاه، يكي از محورهاي اصلي برنامه جديد پژوهشگاه فضايي ايران است؛ تغييري كه در آن تعداد ماهواره‌ها و پروژه‌هاي فضايي ديگر تنها معيار ارزيابي عملكرد نيستند و ميزان استفاده از خدمات فضاپايه و حل مسائل واقعي كشور اهميت بيشتري پيدا مي‌كند.
«ايران‌زمين»
گوگل‌ارث ايراني با نسخه عمومي و تجاري
ايران‌زمين در حالي در آستانه عملياتي‌شدن قرار گرفته كه استفاده از داده‌هاي ماهواره‌اي در سال‌هاي اخير از يك موضوع تخصصي و محدود به حوزه فضايي، به يكي از ابزارهاي مهم مديريت منابع و تصميم‌گيري در كشورهاي مختلف تبديل شده است. تصاوير ماهواره‌اي مي‌توانند اطلاعاتي را درباره تغييرات سطح زمين، توسعه شهري، پوشش گياهي، منابع آبي، فعاليت‌هاي معدني و بسياري از پديده‌هاي ديگر فراهم كنند؛ اطلاعاتي كه با پردازش مناسب، قابليت تبديل‌شدن به سرويس‌هاي كاربردي را دارند. بر اساس توضيحات سرپرست پژوهشگاه فضايي ايران، نسخه عمومي ايران‌زمين قرار است امكاناتي مشابه سرويس‌هاي عمومي نقشه‌هاي ماهواره‌اي را در اختيار كاربران قرار دهد. در مقابل، نسخه تجاري براي استفاده‌هاي تخصصي‌تر طراحي شده و كاربران آن به ابزارهاي مختلف پردازش داده و دريافت خروجي‌هاي تخصصي دسترسي خواهند داشت. اين تفكيك مي‌تواند ايران‌زمين را از يك سامانه صرفا نمايش‌دهنده تصاوير ماهواره‌اي فراتر ببرد و آن را به بستري براي پردازش و ارايه خدمات تبديل كند. در واقع، آنچه در اين پروژه مورد توجه قرار گرفته، زنجيره‌اي است كه از دريافت داده آغاز مي‌شود و پس از پردازش، به توليد اطلاعات و در نهايت ارايه خدمت به كاربر يا دستگاه متقاضي مي‌رسد. مكاري پيش از اين بخش ديگري از برنامه‌هاي پژوهشگاه را نيز بر همين مبنا تشريح كرد و گفت ساختار سنتي اين مجموعه عمدتا بر توسعه فناوري و سخت‌افزار متمركز بوده، اما براي تبديل فناوري‌هاي فضايي به خدمات مورد استفاده دستگاه‌هاي اجرايي و صنايع، نياز به يك بازوي كاربردي وجود داشته است. بر همين اساس، «پژوهشكده كاربردها» با دستور وزير ارتباطات ايجاد شده است تا به عنوان يك سامانه تصميم‌يار، ابزارهاي تخصصي پايش، نظارت و مديريت هوشمند را براي صنايع و دستگاه‌هاي مختلف عملياتي كند. به اين ترتيب، ايران‌زمين را مي‌توان بخشي از رويكرد جديد پژوهشگاه فضايي دانست؛ رويكردي كه تلاش دارد فاصله ميان توليد داده فضايي و استفاده اقتصادي و اجرايي از اين داده‌ها را كاهش دهد.
از تصاوير «خيام» تا پايش شهرها
معادن و منابع آب
يكي از منابع مهم داده‌اي كه مي‌تواند در توسعه خدمات فضاپايه مورد استفاده قرار گيرد، اطلاعات ماهواره «خيام» است. به گفته مكاري، از سال گذشته روند اشتراك‌گذاري و ارايه تصاوير دريافت‌شده از خيام به دستگاه‌هاي مختلف اجرايي آغاز شده و جلسات كارشناسي با سازمان‌ها و مجموعه‌هاي متقاضي برگزار شده است. آن‌طور كه سرپرست پژوهشگاه فضايي ايران توضيح داد، داده‌هاي خيام در حوزه‌هايي مانند مديريت شهري مورد استفاده قرار گرفته‌اند. شهرداري‌ها از اين تصاوير براي رصد توسعه شهري، پايش ساخت‌وسازها و پيشگيري از تخلفات استفاده كرده‌اند. در بخش انرژي نيز مجموعه‌هايي مانند شركت ملي گاز و صنايع نفت و انرژي از ظرفيت اين داده‌ها بهره مي‌گيرند. پژوهشگاه فضايي همچنين آرشيو كامل داده‌هاي ماهواره خيام را در اختيار دارد و بنا بر گفته مكاري، اين آرشيو به عنوان يكي از منابع اصلي تغذيه سامانه‌هاي كاربردي و سكوهاي ملي فضايي مورد استفاده قرار مي‌گيرد. كاربرد داده‌هاي ماهواره‌اي البته به مديريت شهري محدود نمي‌شود. در بخش معدن، تصاوير و داده‌هاي فضايي مي‌توانند براي برآورد ميزان برداشت، پايش ذخاير و حتي شناسايي پهنه‌هاي معدني جديد به كار گرفته شوند. در كشاورزي نيز امكان برآورد سطح زيركشت و پيش‌بيني ميزان برداشت محصولات وجود دارد. در حوزه محيط‌زيست و مديريت منابع نيز استفاده از داده‌هاي فضاپايه اهميت ويژه‌اي دارد. مكاري، پايش فرونشست زمين را يكي از مهم‌ترين كاربردهاي اين داده‌ها دانست و گفت داده‌هاي ماهواره‌اي يكي از دقيق‌ترين و كم‌هزينه‌ترين ابزارها براي شناسايي و پايش اين پديده به شمار مي‌روند. پايش خشكسالي، رصد تغييرات پهنه‌هاي آبي و هشدار زودهنگام درباره برخي مخاطرات طبيعي نيز از ديگر حوزه‌هايي است كه مي‌تواند از خدمات فضايي بهره ببرد. در چنين مدلي، ماهواره صرفا يك ابزار در مدار زمين نيست، بلكه داده حاصل از آن مي‌تواند مستقيما وارد فرآيند تصميم‌گيري و مديريت منابع شود. در همين راستا، پژوهشگاه فضايي ايران از تغيير در شاخص‌هاي ارزيابي عملكرد خود نيز سخن گفته است. مكاري توضيح داد كه در گذشته يكي از شاخص‌هاي اصلي، تعداد ماهواره‌هاي پرتاب‌شده بود، اما اكنون نگاه پژوهشگاه به سمت «خدمات‌رساني» تغيير كرده است. ميزان بهره‌وري، تعداد مشتريان و سرويس‌گيرندگان و توانايي حل مسائل واقعي كشور ازجمله شاخص‌هايي است كه قرار است اهميت بيشتري پيدا كند.
مسير ايران به سمت ناوبري بومي
در كنار سامانه ايران‌زمين، يكي ديگر از محورهاي مهم نشست، برنامه پژوهشگاه فضايي براي ايجاد منظومه بومي ناوبري بود. مكاري از تدوين سند راهبردي ناوبري فضايي در ماه‌هاي نخست سال جاري خبر داد و گفت گزينه‌هاي مختلف فناورانه براي دستيابي به يك منظومه ناوبري بومي مورد بررسي قرار گرفته‌اند. بر اساس توضيحات او، در اين سند استفاده از فناوري‌هاي جديدي مانند سامانه‌هاي كمكي و افزوده يا Augmentation و همچنين ناوبري مبتني بر «سيگنال‌هاي فرصت‌طلبانه» يا Signals of Opportunity در نظر گرفته شده است. متخصصان پژوهشگاه در حال طراحي و ساخت بخش‌هاي مرتبط هستند و طبق برنامه اعلام‌شده، نخستين فاز عملياتي اين راهبرد در سال آينده اجرا خواهد شد. مكاري تأكيد كرد كه ممكن است در مراحل نخست، نسخه‌هاي اوليه به دقت نهايي مورد انتظار نرسند، اما همين مرحله مي‌تواند نقطه آغاز استقرار يك سامانه ناوبري ملي باشد. اين پروژه از نظر كاركرد با ايران‌زمين تفاوت دارد. ايران‌زمين يك سامانه خدمات و داده‌هاي ماهواره‌اي است، در حالي كه منظومه ناوبري بومي با هدف توسعه زيرساخت موقعيت‌يابي و ناوبري دنبال مي‌شود. با اين حال، هر دو پروژه در يك چارچوب كلي قرار مي‌گيرند: كاهش وابستگي به خدمات خارجي و توسعه زنجيره‌اي از فناوري‌هاي فضايي و خدمات كاربردي در داخل كشور.
«ناهيد» در مسير منظومه‌سازي
ارتباط ميان ماهواره‌ها بومي مي‌شود
پژوهشگاه فضايي ايران همزمان برنامه توسعه فناوري‌هاي مربوط به منظومه‌هاي ماهواره‌اي را نيز دنبال مي‌كند. مكاري درباره خانواده ماهواره‌هاي «ناهيد» گفت در «ناهيد ۲» تمركز بر توسعه فناوري‌هاي منظومه‌سازي است تا زيرساخت ايجاد يك منظومه مخابراتي بومي در مدار پايين زمين يا LEO فراهم شود. در «ناهيد ۳» نيز دستيابي به مدار ژئو يا زمين‌آهنگ، در ارتفاع حدود ۳۶ هزار كيلومتري، هدف‌گذاري شده است. يكي از فناوري‌هاي كليدي در توسعه منظومه‌ها، برقراري ارتباط مستقيم ميان ماهواره‌ها يا Inter-Satellite Link (ISL) است. به گفته مكاري، پژوهشگاه فضايي بومي‌سازي اين فناوري را آغاز كرده تا ماهواره‌هاي يك منظومه بتوانند بدون وابستگي به ايستگاه‌هاي زميني واسط، داده‌ها را ميان يكديگر منتقل كنند و يك شبكه مداري مستقل شكل دهند. او همچنين از بومي‌سازي دو نرم‌افزار پيشرفته شبيه‌ساز سه‌بعدي خبر داد. اين نرم‌افزارها با شبيه‌سازي شرايط محيط فضا و ارزيابي عملكرد ماهواره پيش از پرتاب، براي كاهش ريسك شكست ماموريت‌ها مورد استفاده قرار مي‌گيرند.
هوش مصنوعي از طراحي ماهواره
تا پردازش تصاوير
هوش مصنوعي نيز در برنامه‌هاي جديد پژوهشگاه فضايي جايگاه مستقلي پيدا كرده است. مكاري تأكيد كرد كه استفاده از AI محدود به پردازش ثانويه داده‌ها نيست و اين فناوري در بخش‌هاي مختلف زنجيره صنعت فضايي مورد استفاده قرار مي‌گيرد. از تحليل و طراحي ساختار منظومه‌ها گرفته تا ناوبري فرصت‌طلبانه، ارتباطات مخابراتي و پردازش تصاوير، كاربردهايي براي هوش مصنوعي در نظر گرفته شده است. افزايش وضوح تصاوير با روش «ابر‌وضوح» يا Super-Resolution، پيش‌بيني خطاها و تصحيح اطلاعات ارسالي نيز از ديگر مواردي بود كه سرپرست پژوهشگاه فضايي به آنها اشاره كرد. به گفته او، الگوريتم‌ها و ابزارهاي مورد استفاده در اين بخش توسط متخصصان پژوهشگاه توسعه يافته‌اند.
از بودجه دولتي به سمت اقتصاد فضا
يكي ديگر از تغييراتي كه پژوهشگاه فضايي دنبال مي‌كند، تغيير مدل تأمين مالي پروژه‌هاست. مكاري گفت هدف اين است كه منابع مالي مورد نياز پروژه‌ها مستقيما از محل سفارش و نياز بهره‌برداران و دستگاه‌هاي متقاضي تأمين شود. بر همين اساس، پژوهشگاه به سمت طراحي ماهواره‌هاي تخصصي و كاربردمحور حركت كرده و همزمان الگوهاي جديد سرمايه‌گذاري براي ورود بخش خصوصي و سرمايه‌گذاران در حال تدوين است. به گفته او، هدف نهايي كاهش وابستگي به بودجه عمومي دولت و حركت به سمت مدلي است كه خدمات فضايي بتوانند بخشي از هزينه‌هاي توسعه و استمرار فعاليت‌هاي فضايي را تأمين كنند. در همين مسير، ايجاد «مركز رشد فضايي» نيز در دستور كار قرار گرفته تا شركت‌هاي دانش‌بنيان و استارتاپ‌ها امكان حضور بيشتري در اين صنعت پيدا كنند. مكاري در بخش ديگري از سخنان خود درباره خسارت‌هاي واردشده به برخي زيرساخت‌ها نيز گفت بخشي از تجهيزات و سازه‌ها آسيب ديده‌اند، اما زيرساخت‌هاي مورد نياز براي فعاليت‌هاي جاري در مدت كوتاهي احيا شده‌اند. به گفته او، وضعيت هنوز به ۱۰۰ درصد شرايط پيش از حادثه نرسيده، اما بازسازي بخش‌هاي ضروري انجام شده و برآورد نهايي خسارت نيز همچنان در حال طي مراحل اداري و فني است. او همچنين گفت تحولات و آسيب‌هاي ناشي از جنگ ۴۰ روزه موجب توقف پروژه‌هاي پژوهشگاه نشده و پس از يك دوره كوتاه، پروژه‌ها بازآرايي و فعاليت‌ها از سر گرفته شده‌اند. توسعه ايران‌زمين و يكپارچه‌سازي سامانه‌هاي كاربردي، از جمله نمونه‌هايي بود كه مكاري براي اين بازگشت به فعاليت برشمرد.
