تهران چقدر براي همه شهروندان قابل دسترس است؟
مناسب‌سازي شهر براي افراد داراي معلوليت سال‌هاست يكي از مطالبات جدي شهروندان و تشكل‌هاي اين حوزه است؛ مطالبه‌اي كه فقط به ساخت رمپ يا نصب چند تابلو محدود نمي‌شود، بلكه از دسترسي به معابر و حمل‌ونقل عمومي تا ساختمان‌هاي اداري، پارك‌ها، خدمات مجازي و حتي امكان پارك خودرو در نزديكي محل سكونت را دربرمي‌گيرد.
مناسب‌سازي شهر براي افراد داراي معلوليت سال‌هاست يكي از مطالبات جدي شهروندان و تشكل‌هاي اين حوزه است؛ مطالبه‌اي كه فقط به ساخت رمپ يا نصب چند تابلو محدود نمي‌شود، بلكه از دسترسي به معابر و حمل‌ونقل عمومي تا ساختمان‌هاي اداري، پارك‌ها، خدمات مجازي و حتي امكان پارك خودرو در نزديكي محل سكونت را دربرمي‌گيرد.حالا مديركل معماري و ساختمان شهرداري تهران از مجموعه‌اي از اقدامات و برنامه‌هاي جديد در اين حوزه خبر داده است؛ از مناسب‌سازي هزاران كيلومتر معبر گرفته تا افزايش ون‌هاي خدمت‌رسان، مناسب‌سازي ايستگاه‌هاي مترو، احداث پنج پارك ويژه كودكان داراي اوتيسم و پيش‌بيني خدمات اختصاصي براي نابينايان و ناشنوايان.
اما در كنار اين وعده‌ها و اقدامات، يك پرسش اساسي همچنان مطرح است: تهران تا چه اندازه در عمل براي افراد داراي معلوليت قابل دسترس شده و چه سازوكاري براي سنجش كيفيت اين مناسب‌سازي‌ها وجود دارد؟ياسر جعفري، مديركل معماري و ساختمان شهرداري تهران، درباره وضعيت معابر پايتخت گفت: شهرداري شهر تهران، غير از معابر بزرگراهي، ۲۲ هزار كيلومتر معبر دارد كه از اين ميزان، ۵۰۰۰ كيلومتر شرايط مناسب‌سازي براي آنها فراهم است.به گفته او، سياست مديريت شهري اين است كه همين ۵۰۰۰ كيلومتر مناسب‌سازي شود و در برنامه پنج‌ساله نيز «۱۸۰۰ كيلومتر را عملياتي كنيم».
جعفري مي‌گويد: تا امروز ۱۳۰۰ كيلومتر آن اجرايي شده است؛ يعني با اعتباراتي كه داده شده، امسال نيز با وجود شرايط خاص جنگي، اقداماتي انجام شده است.
عددهاي بزرگ، اما سوال درباره كيفيت اجرا
رقم ۱۳۰۰ كيلومتر در نگاه نخست عدد قابل توجهي است، اما مساله مناسب‌سازي فقط ميزان طول معابر نيست. يك مسير زماني براي فرد داراي معلوليت «قابل دسترس» محسوب مي‌شود كه مجموعه‌اي از موانع در طول مسير برطرف شده باشد؛ از شيب و عرض مسير گرفته تا كف‌سازي، اختلاف سطح، موانع فيزيكي، عبور ايمن از تقاطع‌ها و دسترسي واقعي به مقصد.به همين دليل، اعلام تعداد كيلومترهاي مناسب‌سازي‌شده، بدون انتشار جزييات دقيق درباره كيفيت و استاندارد اجراي آنها، تصوير كاملي از وضعيت شهر ارايه نمي‌دهد.جعفري با اشاره به ميزان تحقق برنامه‌هاي شهرداري مي‌گويد: سال گذشته نزديك به ۹۱ تا ۹۲ درصد از اهدافمان را محقق كرديم و امسال نيز كه نيمه اول سال تمام شده است، ۶۲ درصد عملياتي شده است.اين اظهارات نشان مي‌دهد كه بخش مهمي از برنامه همچنان به ماه‌هاي آينده و تأمين اعتبار وابسته است؛ بنابراين ارزيابي نهايي عملكرد، بيش از آنكه به اعلام درصدهاي پيشرفت وابسته باشد، بايد بر خروجي قابل مشاهده براي شهروندان استوار شود.
مناسب‌سازي هدفمند عبور از پروژه‌هاي پراكنده
يكي از نكات مهم مطرح‌شده از سوي شهرداري، تغيير رويكرد از مناسب‌سازي پراكنده به مناسب‌سازي هدفمند است.جعفري در اين باره گفت: برنامه ويژه‌اي كه وجود دارد، اين است كه طبق يك برنامه، مناسب‌سازي را هدفمند انجام دهيم. براي مثال، خيابان‌هايي كه در آنها فرد داراي معلوليت زندگي مي‌كند يا شرايطي براي او فراهم است، در اولويت قرار دهيم و مناسب‌سازي معابر را در مسير هدفمند انجام دهيم.اين رويكرد مي‌تواند در صورت اجراي دقيق، منابع محدود را به نقاطي هدايت كند كه بيشترين نياز وجود دارد. با اين حال، اجراي آن نيازمند يك بانك اطلاعاتي دقيق از نيازهاي شهروندان داراي معلوليت است؛ اطلاعاتي كه بايد با رعايت حريم خصوصي و با مشاركت خود افراد داراي معلوليت و تشكل‌هاي تخصصي تهيه شود.
۸۰ ون در برابر نياز گسترده شهر
حمل‌ونقل يكي ديگر از چالش‌هاي جدي است. جعفري درباره ون‌هاي خدمت‌رسان به افراد داراي معلوليت مي‌گويد: پيش از اين حدود ۸۰ ون داشتيم كه خدمات ارايه مي‌دادند و امسال هزار ميليارد تومان اعتبار از سوي شوراي شهر مصوب شد و در اختيار معاونت حمل‌ونقل و ترافيك قرار گرفت تا ان‌شاءالله بتوانيم ون‌هاي خدمت‌رسان به معلولان را نيز در شهر اضافه كنيم و در چرخه استفاده قرار بگيرند.اختصاص اعتبار قابل توجه، گام مهمي است، اما مساله اصلي در نهايت تعداد خودروهاي فعال، محدوده پوشش، زمان انتظار، نحوه رزرو و كيفيت خدمات خواهد بود. اگر قرار است اين ناوگان پاسخگوي نياز واقعي شهر باشد، شهروندان بايد بتوانند به شكل شفاف بدانند چه تعداد ون فعال است و در چه مناطق و ساعاتي خدمات ارايه مي‌شود.
پنج پارك براي كودكان اوتيسم
در حوزه كودكان داراي اوتيسم نيز شهرداري از احداث پنج پارك خبر داده است.به گزارش ايسنا، جعفري گفت: ما براي كودكان اوتيسم، امسال احداث پنج پارك را در دستور كار قرار داديم كه برخي از آنها شروع شده و برخي نيز عملياتي شده‌اند. فكر مي‌كنم تا پايان سال نيز ان‌شاءالله اين پنج پارك به بهره‌برداري برسند كه براي كودكان و در واقع افراد داراي اختلال‌هاي ذهني در نظر گرفته شده‌اند و بخشي از آنها نيز مربوط به افراد داراي اوتيسم است كه اين نيز يك اقدام ويژه بوده است.احداث چنين فضاهايي مي‌تواند پاسخي به يكي از كمبودهاي جدي شهر باشد، اما صرفاً تعداد پارك‌ها معيار كافي نيست. طراحي تجهيزات، ايمني، امكان حضور والدين، دسترسي به سرويس‌هاي بهداشتي، مسيرهاي دسترسي و تناسب فضا با نيازهاي حسي و حركتي كودكان بايد در ارزيابي اين پروژه‌ها مورد توجه قرار گيرد.
حلقه‌هاي ديگر زنجيره دسترسي
مناسب‌سازي معابر اگر به مقصد نرسد، عملاً بخشي از مساله را حل مي‌كند. به همين دليل شهرداري اعلام كرده است كه ساختمان‌هاي اداري و ايستگاه‌هاي مترو نيز در برنامه قرار گرفته‌اند.مديركل معماري و ساختمان شهرداري تهران مي‌گويد: در خصوص خود مناسب‌سازي، در چند رسته اقداماتي انجام داديم. براي مثال، در هر منطقه چند پارك را مشخص كرديم تا مناسب‌سازي آنها انجام شود. همچنين مناسب‌سازي ساختمان‌هاي شهرداري را جزو اولويت‌ها قرار داده‌ايم و به هر منطقه اعلام شده تعدادي از ساختمان‌هاي شهرداري و از همه مهم‌تر، ايستگاه‌هاي مترو مناسب‌سازي شوند.او همچنين از ايجاد يك نقشه آنلاين براي نمايش ايستگاه‌هاي مناسب‌سازي‌شده خبر داد و گفت: يك برنامه ويژه نيز در خصوص ايستگاه‌هاي مترو داريم تا اين موضوع را ساختارمند كنيم و ان‌شاءالله در آينده، در قالب يك نقشه، اين اطلاعات را به صورت آنلاين براي همه ارايه دهيم.
مناسب‌سازي فقط يك رمپ نيست
در حوزه خدمات ديجيتال نيز شهرداري اعلام كرده است كه براي نابينايان و ناشنوايان تمهيداتي در نظر گرفته شده است.جعفري درباره اين موضوع گفت: در سامانه‌هاي خدمات مجازي شهرداري، مانند شهرزاد، براي نابينايان يا ناشنوايان شرايط ويژه و دسترسي را طراحي كرديم كه ان‌شاءالله به شهرزاد نيز اضافه مي‌شود.مديركل معماري و ساختمان شهرداري تهران همچنين درباره ناشنوايان تأكيد كرد: بيشتر در شهر بايد علائم بصري براي آنها توسعه پيدا كند كه اين موضوع را نيز در برنامه پيش‌بيني كرده‌ايم. شهرداري تهران همچنين از اختصاص پنج ميليارد تومان براي حمايت از زيرساخت‌هاي ناشنوايان خبر داده است. جعفري در اين باره گفت: اين اعتبار به مبلغ پنج ميليارد تومان تخصيص پيدا كرد و اتفاقاً آن را تأمين كرديم و بخشي از هزينه اردوها و اعزام تيم‌هاي ناشنوايان به مسابقات آسيايي و پارالمپيك اتريش نيز از محل كمك‌هاي شهرداري تأمين شده است.
پارك معلولان در هر ۱۴۰۰ متر؛ يك استاندارد بحث‌برانگيز
در حوزه پارك خودرو نيز شهرداري برنامه‌اي اعلام كرده كه مي‌تواند مستقيماً بر زندگي روزمره افراد داراي معلوليت اثر بگذارد.مديركل معماري و ساختمان شهرداري تهران مي‌گويد: در هر ۱۴۰۰ متر، يك تابلوي پارك معلولان پيش‌بيني خواهيم كرد كه البته استاندارد جهاني آن حدود ۴۵۰ متر است، اما در تهران به دنبال اين اقدام هستيم.او در ادامه از برنامه‌اي ديگر خبر داد وگفت: شروع به گزارش‌دهي و آماردهي كنند تا ما جلوي هر ساختماني كه يك فرد داراي معلوليت در آن زندگي مي‌كند، يك علامت پارك معلولان پيش‌بيني كنيم. اين پيشنهاد از منظر توجه به نياز فردي قابل توجه است، اما موفقيت آن به سازوكار شناسايي، صدور مجوز، نظارت و جلوگيري از اشغال اين فضاها توسط خودروهاي غيرمجاز وابسته است.
عدالت شهري؛ معيار نهايي، زندگي روزمره شهروندان است
جعفري در توضيح رويكرد كلي مديريت شهري مي‌گويد: رويكرد اين دوره به سمت عدالت شهري بوده است و اضافه مي‌كند: سعي كرديم با جلسات با نمايندگان بخش‌هاي سازمان‌هاي مردم‌نهاد و كميته‌هايي كه خود معلولان در راستاهاي مختلف دارند، نيازها احصا شود.همين مشاركت مي‌تواند حلقه مهم اتصال ميان برنامه‌هاي شهرداري و واقعيت زندگي افراد داراي معلوليت باشد. مناسب‌سازي زماني معنا پيدا مي‌كند كه فرد بتواند مستقل‌تر از خانه خارج شود، به محل كار، مدرسه، پارك، ايستگاه مترو يا ساختمان اداري برسد و خدمات شهري را بدون وابستگي غيرضروري دريافت كند.در نهايت، كارنامه مناسب‌سازي تهران را نمي‌توان تنها با تعداد كيلومتر معبر، تعداد ون يا تعداد پارك سنجيد. معيار اصلي اين است كه اين پروژه‌ها تا چه اندازه موانع واقعي زندگي روزمره را كاهش داده‌اند. وعده احداث پنج پارك، اجراي ۱۳۰۰ كيلومتر مناسب‌سازي، توسعه ون‌ها و ايجاد سامانه‌هاي جديد، هركدام بخشي از مسير هستند؛ اما شفافيت در ارايه آمار، انتشار نقشه نقاط مناسب‌سازي‌شده، اعلام استانداردهاي اجرا و دريافت ارزيابي مستمر از خود افراد داراي معلوليت، مي‌تواند مشخص كند كه فاصله ميان «برنامه روي كاغذ» و «شهر قابل دسترس» تا چه اندازه كاهش يافته است.
