کافه کتاب
تاکنون کتب و مقالههای فراوانی درباره ملی شدن صنعت نفت در ایران نوشته شده است. «تعادل» در ادامه به معرفی 7کتاب مهم در این زمینه پرداخته است.
تاریخ ملی شدن صنعت نفت
دکتر فواد روحانی کارشناس ارشد ایرانی مسائل نفت، از شخصیتهای موثر در تاسیس سازمان اوپک که طی سالهای۱۹۶۱ تا ۱۹۶۴ دبیرکلی (عالیترین رکن این سازمان) را نیز ازسوی ایران برعهده داشت. روحانی تنها دبیرکل ایرانی اوپک از تاریخ تشکیل آن است. پس از آن ایران دیگر این سمت را کسب نکرده است. وی فارغالتحصیل دانشگاههای آکسفورد، لندن و پاریس بود و به پنج زبان زنده دنیا تسلط داشت. روحانی کار حقوقی نفتی خود در ایران را در طول سالهای جنگ جهانی دوم از بخش حقوقی شرکت نفت انگلیس و ایران
(Anglo Iranian Oil Company/ AIOC) آغاز کرد. وی به تالیف کتابهای زیادی پرداخته است که در این میان کتابهای تاریخ ملی شدن صنعت نفت ایران (1352)، صنعت نفت ایران بیست سال پس از ملی شدن (1356) و زندگی سیاسی مصدق در متن نهضت ملی ایران (1366) از مهمترین کتابهای دکتر فواد روحانی است.
خواب آشفته نفت
دکتر محمدعلی موحد تحصیلات خود را در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران ادامه داد و موفق به اخذ مدرک دکترای حقوق خصوصی از این دانشگاه شد. وی در سال۱۳۳۸ پس از فراغت از تحصیل برای آشنایی بیشتر با مباحث حقوق بینالملل به انگلستان رفت و مطالعات خود را زیرنظر پرفسور جنینگز در کمبریج و پروفسور شوارتزنبرگ در لندن ادامه داد. موحد کتابهای زیادی را تالیف کرده اما کتاب خواب آشفته نفت جزو مهمترین آثاری است که از وی به چاپ رسیده است. دکتر موحد، با نقل و قولهایی از دکتر مصدق و اطرافیان او و نقل حوادث و جریاناتی که در آن سالها رخ داده بود، در این کتابها پژوهشی برمبنای واقعیاتی که خود نیز در بخشی از آنها حضور داشته دراختیار مخاطب قرار میدهد. کتاب خواب آشفته نفت در ایران بهعنوان کتابی که تاریخ پرماجرای نفت را به شکل مبسوطی روایت میکند، شناخته میشود.
اشتباه بزرگ ملی شدن نفت
ابراهیم صفایى برای شناساندن بیشتر نهضت مشروطه، به تدوین شرح حال موثرترین افرادى که در آن سهم داشتهاند، همت گماشته است. وى در زمینه مشروطه، کتابهاى بسیارى نوشته و دراختیار محققان و عموم قرار داده است. برخى آثار صفایى، بهطور کامل جنبه سندى و برخى دیگر صبغه تاریخى- تحلیلى دارند. از آثار وی میتوان به نهضت مشروطه ایران بر پایه اسناد وزارت خارجه، رهبران مشروطه، پنجاه نامه تاریخى، اسناد سیاسى دوران قاجاریه، چاپخانه حیدرى و کتابهای زیاد دیگری را نام برد. بسیاری از کتابهای وی اکنون بهعنوان مهمترین مرجع تاریخی برای پژوهشگران قابل استفاده است که از منابع بااهمیت تاریخ مشروطیت بهشمار میروند. ابراهیم صفایی معتقد است که اتکا و اعتماد بیجا به دولتمردان امریکا، اشتباه در تشخیص راهحلهای درست، سیاست منفی و انعطافناپذیری، بیتوجهی به نارضاییهای داخلی و مهمتر از همه غفلت از سازش امریکا و انگلیس، کار ملی شدن نفت را به کودتای 28مرداد کشاند.
نفت قدرت و اصول
کتاب نفت قدرت و اصول ازجمله کتابهای معتبری است که درباره رویداد مهمی چون ملی شدن صنعت نفت ایران انتشار یافته و این نکته را هم باید گوشزد کرد که این اثر که به قلم مصطفی علم نگاشته شده ازجمله آخرین آثاری است که درباره ملی شدن نفت ایران نوشته شده است و جالبتر آنکه دانشگاه امریکایی آن را منتشر کرده است. آنچه در این کتاب تازگی دارد تز جدیدی است که نویسنده آن را مطرح کرده که براساس آن نویسنده استدلال میکند که امریکا با انجام کودتای ۲۸مرداد۱۳۳۲ و سرنگونی دولت دکتر مصدق تصور میکرد که میتواند بهراحتی بر خاورمیانه و نفتش سیطره یابد اما آنچه را که پیشبینی نمیکرد این بود که این امر در دراز مدت موجبات ضررش را فراهم میکرد و خود و دولتهای غربی دیگر برای همیشه از سهم نفت ایران خلع ید شدند.
ایران و سازمان سیا، بازنگری در سقوط دولت مصدق
کتاب ایران و سازمان سیا، بازنگری در سقوط دولت مصدق تالیف داریوش بایندر یکی از آثاری است که در سالهای اخیر در توضیح رویداد 28مرداد نگاشته شده است. این کتاب بهتازگی در ایران با ترجمه بهمن سراحیان منتشر شده است. بایندر در این کتاب نظریهیی ظاهرا جدید و بحثبرانگیز درباره 28مرداد و نقش عوامل داخلی و خارجی در آن مطرح کرده است. عدهیی از منتقدان میپندارند کتاب داریوش بایندر بیش از حد به اطلاعات اردشیر زاهدی، از آخرین بازماندههای مشارکتکنندگان در کودتا و پسر سپهبد زاهدی فرمانده نظامی کودتا، تکیه کرده باشد. داریوش بایندر در این کتاب بر عناصر داخلی تاکید دارد و حمایت خارجی را در حکم کاتالیزور میداند. این کتاب در سال2010 منتشر و از همان زمان نقدهای مفصلی به آن وارد شد.
خون و نفت
خون و نفت (Blood & Oil) کتابی است به قلم منوچهر فرمانفرماییان. این کتاب که به صورت روایتی نوشته شده، خاطرات منوچهر فرمانفرماییان است که به همت دخترش رخسان جمعآوری و تنظیم شده است. از آنجا که زمینه تخصص و کار نویسنده نفت بود، این کتاب به بیان ناگفتههای بسیاری در این زمینه میپردازد. فرمانفرماییان یکی از مخالفان سرسخت ملی شدن صنعت نفت ایران بود و این موضوع گاه موجب اختلاف با پسر عمهاش دکتر محمد مصدق میشد. علاوه بر مسائل نفتی، کتاب مزبور نکات قابلتوجهی نیز در سایر زمینهها دارد. خاطرات دوران کودکی منوچهر در یکی از سنتیترین و بزرگترین خانوادههای قاجار، مملو از ناگفتههای جالب است.
دکتر مصدق، آسیبشناسی یک شکست
کتاب دکتر محمد مصدق، آسیبشناسی یک شکست، پژوهشی است درباره کوششها و کنشهای دکتر مصدق که به دو بخش تقسیم شده است؛ پژوهشهای پیش از آسیبشناسی یک شکست و پژوهشهای پس از آن. پژوهشهای روشنگرانه دکتر علی میرفطروس در برافروختن چراغی برای شناخت بهتر تاریخ معاصر ایران از فراسوی تنگ نظریهای ایدئولوژیکی و سیاسی، جانی و جهانی نو پدید آورده است. میرفطروس در دانشگاههای ایران، تاریخ و حقوق قضایی خواند و تحصیلات عالیه را در مدرسه مطالعات عالی دانشگاه سوربن پاریس دنبال کرده است.
