جنوبغرب تهران ۳۰ درصد نشست كرد
گسترش ۲۵ تا ۳۰ درصدي پهنه فرونشست در جنوبغرب تهران، افزايش ۲۰ درصدي اين پهنه در اصفهان و نزديكشدن زون فرونشستي مشهد به محدوده مركزي شهر، تصويري نگرانكننده از تشديد بحران آبخوانها در ايران ارائه ميدهد؛ بحراني كه به گفته رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي، همچنان مهمترين عامل آن برداشت بيرويه از آبهاي زيرزميني است.
گسترش ۲۵ تا ۳۰ درصدي پهنه فرونشست در جنوبغرب تهران، افزايش ۲۰ درصدي اين پهنه در اصفهان و نزديكشدن زون فرونشستي مشهد به محدوده مركزي شهر، تصويري نگرانكننده از تشديد بحران آبخوانها در ايران ارائه ميدهد؛ بحراني كه به گفته رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي، همچنان مهمترين عامل آن برداشت بيرويه از آبهاي زيرزميني است. فرونشست زمين ديگر پديدهاي محدود به چند دشت يا منطقه خاص نيست؛ دامنه آن طي سالهاي اخير در بخش قابلتوجهي از كشور گسترش يافته و همزمان با توسعه كشاورزي، صنعت و افزايش جمعيت، فشار بر منابع آب زيرزميني نيز بيشتر شده است.
بر اساس اظهارات علي بيتاللهي، رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي، اين پديده در ۳۰ استان كشور مستندسازي شده و تنها استان گيلان از اين فهرست خارج است. اما آنچه در آخرين بررسيها بيش از گذشته جلبتوجه ميكند، توسعه پهنههاي فرونشستي در اطراف كلانشهرهاست؛ مناطقي كه تراكم جمعيت، زيرساختهاي حياتي، شبكههاي حملونقل و تأسيسات شهري، پيامدهاي فرونشست را به مسالهاي فراتر از يك بحران زيستمحيطي تبديل ميكند.
فرونشست
در ۳۰ استان كشور ثبت شده است
به گزارش مهر، علي بيتاللهي درباره وضعيت فرونشست در كشور ميگويد: در نگاه كشوري، سطح پديده فرونشست زمين توسعه قابل ملاحظهاي پيدا كرده است. اين پديده در ۳۰ استان كشور، بهجز استان گيلان، از سالهاي گذشته مستندسازي و در قالب نقشههاي فرونشست زمين ثبت شده است. به گفته او، مساله تنها به ثبت اين پهنهها محدود نميشود، بلكه وسعت مناطق درگير فرونشست نيز روندي افزايشي دارد. بيتاللهي تأكيد ميكند: نكته قابل توجه اين است كه وسعت پهنههاي فرونشستي در هر يك از اين استانها سالبهسال در حال توسعه است. اين روند زماني اهميت بيشتري پيدا ميكند كه تغييرات دو سال اخير با دوره دو ساله پيش از آن مقايسه شود. رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي ميگويد بررسيهاي انجام شده نشان ميدهد فرونشست در سه كلانشهر بزرگ كشور نيز گسترش پيدا كرده است.
افزايش ۲۵ تا ۳۰ درصدي پهنه فرونشست
تهران در ميان اين مناطق، به دليل تمركز جمعيت و گستردگي زيرساختها، اهميت ويژهاي دارد. بر اساس اظهارات بيتاللهي، وسعت زون فرونشست در جنوبغرب تهران طي دو سال اخير افزايش قابل توجهي داشته است.او درباره وضعيت اين منطقه ميگويد: در استان اصفهان، وسعت زون فرونشست زمين ۲۰ درصد افزايش داشته است. همچنين در جنوب غرب تهران، وسعت زون فرونشست به حدود ۲۵ تا ۳۰ درصد رسيده و متأسفانه اين مساحت براي پهنه فرونشستي برآورد شده است. اين ارقام از آن جهت قابل توجه است كه توسعه پهنه فرونشستي در اطراف يك كلانشهر صرفا به كاهش ارتفاع سطح زمين محدود نميشود. هرچه پهنه فرونشست به مناطق شهري و زيرساختي نزديكتر شود، احتمال آسيبپذيري ساختمانها، راهها، خطوط انتقال، تأسيسات و ديگر زيرساختها نيز افزايش پيدا ميكند. در چنين شرايطي، مساله اصلي تنها نرخ فرونشست نيست؛ بلكه گسترش جغرافيايي منطقهاي كه با اين پديده مواجه است نيز اهميت دارد. افزايش وسعت پهنه به معناي آن است كه مناطق بيشتري در معرض پيامدهاي ناشي از كاهش سطح زمين قرار ميگيرند. تهران تنها كلانشهري نيست كه با گسترش اين پديده مواجه شده است. در مشهد نيز زون فرونشستي كه پيشتر در شمالغرب شهر قرار داشت، اكنون به محدودههاي نزديكتر به مركز شهر رسيده است. در كلانشهر مشهد نيز زون فرونشستي كه پيش از اين در شمال غرب مشهد قرار داشت و هنوز وارد محدوده شهري نشده بود، اكنون تا نزديكي نقاط مركزي شهر مشهد توسعه پيدا كرده است. اين موضوع در مورد تمامي استانهاي كشور نيز صدق ميكند. اين تغيير جغرافيايي نشان ميدهد كه فرونشست در برخي مناطق از محدودههاي پيراموني در حال نزديكشدن به پهنههاي متراكم شهري است؛ موضوعي كه مديريت بحران و برنامهريزي شهري را با چالشهاي جديتري مواجه ميكند.
آبخوانها زير فشار
عامل اصلي همچنان پابرجاست
در پس گسترش فرونشست، يك عامل كليدي قرار دارد: برداشت بيش از ظرفيت از منابع آب زيرزميني. كاهش ذخيره آبخوانها ميتواند موجب تراكم لايههاي زمين و در نتيجه نشست سطح زمين شود؛ پديدهاي كه در صورت تداوم برداشت، امكان بازگشت كامل آن به شرايط پيشين وجود ندارد. رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي درباره ريشه اين بحران تصريح ميكند: دليل اين مساله آن است كه عامل اصلي ايجاد فرونشست زمين، يعني برداشت بيرويه از آبهاي زيرزميني، همچنان بدون تغيير ادامه دارد و اين روند كمافيالسابق ادامه پيدا ميكند. او همزمان به افزايش تقاضاي آب اشاره دارد و ميگويد: از سوي ديگر، با توجه به توسعه كشاورزي، توسعه صنعت و رشد جمعيت، نياز آبي نيز روزبهروز افزايش مييابد. به اين ترتيب، يك چرخه فزاينده شكل گرفته: منابع آبي محدود است، تقاضا افزايش مييابد و براي تأمين اين تقاضا فشار بيشتري بر آبخوانها وارد ميشود. پيامد اين فشار نيز در برخي دشتها به شكل گسترش فرونشست ظاهر ميشود.
فلات مركزي
فشار بيشتر بر منابع محدود آب
ايران بهطور كلي با محدوديت منابع آب مواجه است، اما فشار بر آبخوانها در مناطق خشك و نيمهخشك، از جمله بخشهايي از فلات مركزي، اهميت بيشتري دارد. رييس بخش زلزلهشناسي و خطرپذيري مركز تحقيقات راه، مسكن و شهرسازي در تشريح اين وضعيت ميگويد: منابع آبي ما محدود است و منابع آب سطحي نيز بسيار محدود هستند. ما در نقاط مختلف كشور مانند كشورهاي پرآب، آب جاري و رودخانههاي فراوان نداريم. بنابراين، در بيشتر نقاط كشور و بهويژه در فلات مركزي، فشار بر آبخوانها بيشتر ميشود و اين مساله نيز موجب تشديد فرونشست زمين خواهد شد. او در ادامه درباره اقدامات انجامشده براي كنترل اين روند ميگويد: متأسفانه غير از شرايط اقليمي و بارندگيهاي موضعي كه لطف طبيعت است، اقدام ملموسي براي كاهش خطرات فرونشست زمين مشاهده نميكنيم. اين اظهارنظر، مساله فرونشست را از يك پديده صرفا زمينشناختي به موضوعي مرتبط با سياستگذاري آب، كشاورزي، توسعه شهري و مديريت منابع طبيعي تبديل ميكند.
پنج استان در صدر
برداشت از آبهاي زيرزميني
بر اساس اظهارات بيتاللهي، توزيع فشار بر منابع آب زيرزميني در كشور يكسان نيست و برخي استانها سهم بيشتري در برداشت دارند. او ميگويد: آنچه در مقياس كشوري شايان ذكر است، اين است كه بيشترين برداشت آبهاي زيرزميني در استانهاي كرمان، خراسان رضوي، فارس، اصفهان و تهران انجام ميشود و اين موضوع ارتباط مستقيمي با فرونشست زمين دارد. به گفته او، پيامد اين برداشتها نيز در همين مناطق بيشتر ديده ميشود: در اين پنج استان، وسعت پهنههاي فرونشستي و مقادير نرخ فرونشست از ساير مناطق بيشتر است. قرار گرفتن تهران در ميان استانهاي داراي برداشت بالاي آب زيرزميني، اهميت وضعيت جنوبغرب پايتخت را دوچندان ميكند؛ بهويژه آنكه افزايش وسعت پهنه فرونشست در اين منطقه همزمان با تراكم بالاي زيرساخت و فعاليتهاي انساني رخ ميدهد.اصفهان نيز يكي ديگر از نقاط كانوني اين بحران است. طبق گفته بيتاللهي، وسعت زون فرونشست در اين استان ۲۰ درصد افزايش داشته و وضعيت كلانشهر اصفهان نيز همچنان نگرانكننده توصيف شده است. او در پايان با اشاره به شرايط اين شهر ميگويد: حتي در كلانشهر اصفهان كه تمامي محدوده شهري آن درگير فرونشست زمين است، يك اقدام قابل ذكري كه بتوان به آن اميدوار شد و مثلا نسبت به سال قبل احساس كرد كه امسال وضعيت كمي بهتر شده است، مشاهده نميشود، گزارشي در اين زمينه ارائه نشده و مطمئنا كاري نيز انجام نشده است. فرونشست زمين در اين شرايط ديگر يك هشدار دوردست نيست؛ پديدهاي است كه در چندين استان كشور گسترش يافته و در اطراف كلانشهرهايي مانند تهران و مشهد به محدودههاي شهري نزديكتر شده است.
بحران آب؛ مسالهاي فراتر از فرونشست
اعداد اعلامشده درباره افزايش وسعت پهنههاي فرونشستي، در كنار تداوم برداشت از آبهاي زيرزميني، نشان ميدهد كه كنترل فرونشست بدون مديريت ريشهاي منابع آب امكانپذير نيست. افزايش ۲۵ تا ۳۰ درصدي وسعت زون فرونشست در جنوبغرب تهران، رشد ۲۰ درصدي اين پهنه در اصفهان و نزديكشدن زون فرونشستي مشهد به مركز شهر، سه نشانه از يك روند گستردهتر هستند. در چنين شرايطي، فرونشست را نميتوان صرفا مسالهاي مربوط به زمينشناسي يا محيطزيست دانست. اين پديده مستقيما با الگوي مصرف آب، توسعه كشاورزي و صنعت، رشد جمعيت و نحوه مديريت آبخوانها پيوند خورده است. تا زماني كه فشار بر منابع آب زيرزميني كاهش پيدا نكند، گسترش پهنههاي فرونشستي نيز ميتواند ادامه پيدا كند؛ روندي كه پيامدهاي آن، بهويژه در مناطق شهري و پيرامون زيرساختهاي حياتي، نيازمند پايش و مديريت مستمر است.
