چگونه ايران به قطب انتقال داده تبديل ميشود؟
ايران به واسطه موقعيت جغرافيايي خود ميتواند به يكي از مسيرهاي مهم انتقال داده ميان آسيا، خليج فارس و اروپا تبديل شود؛ ظرفيتي كه در چارچوب «راه ابريشم ديجيتال» چين اهميت بيشتري پيدا كرده، با اين حال، توسعه زيرساختهاي ارتباطي، اتصال به كابلهاي زيردريايي و ايجاد كريدورهاي بينالمللي داده در كنار موانعي مانند تحريمها و محدوديتهاي فناورانه، تعيينكننده ميزان نقش ايران در اين رقابت خواهد بود.
ايران به واسطه موقعيت جغرافيايي خود ميتواند به يكي از مسيرهاي مهم انتقال داده ميان آسيا، خليج فارس و اروپا تبديل شود؛ ظرفيتي كه در چارچوب «راه ابريشم ديجيتال» چين اهميت بيشتري پيدا كرده، با اين حال، توسعه زيرساختهاي ارتباطي، اتصال به كابلهاي زيردريايي و ايجاد كريدورهاي بينالمللي داده در كنار موانعي مانند تحريمها و محدوديتهاي فناورانه، تعيينكننده ميزان نقش ايران در اين رقابت خواهد بود. به گزارش ايسنا، همانطور كه راه ابريشم باستان مسيرهاي تجاري براي تبادل كالا بين شرق و غرب بود، راه ابريشم ديجيتال، زيرساختهاي فناوري اطلاعات و ارتباطات را هدف قرار داده تا چين بتواند فناوريهاي خود را به كشورهاي ديگر صادر كند و شبكهاي از همكاريهاي ديجيتال ايجاد كند.
راه ابريشم ديجيتال چيست؟
اين پروژه شامل توسعه زيرساختهاي فناوري در كشورهاي مشاركتكننده است كه توسط شركتهاي بزرگ تكنولوژي چيني مانند هوآوي و عليبابا انجام ميشود. در قالب اين پروژه از طريق كابلهاي فيبرنوري با هدف اتصال اينترنتي بين كشورها، شبكههاي ۵G به منظور نصب تجهيزات مخابراتي نسل پنجم، پروژههاي شهرهاي هوشمند با هدف استفاده از هوش مصنوعي و دوربينهاي نظارتي براي مديريت شهري، پلتفرمهاي تجارت الكترونيك به منظور تسهيل خريد و فروش آنلاين بينالمللي و ماهوارههاي ناوبري نظير سيستم ماهوارهاي بيدو (Beidou) كه رقيبي براي GPS امريكا است دنبال ميشود. از جمله اهداف اصلي اين پروژه، نفوذ اقتصادي و تكنولوژيك، صادرات خدمات و محصولات، جمعآوري و تحليل دادهها، تغيير نظم ديجيتال جهاني و ارتقاي همكاري با ساير كشورهاست. چين ميخواهد استانداردهاي تكنولوژيك خود را در كشورهاي در حال توسعه تثبيت كند تا اين كشورها به اكوسيستم فناوري چين وابسته شوند. اين فرصتي براي شركتهاي چيني است كه فناوريهاي خود را به بازارهاي جديد صادر كنند. با ايجاد زيرساختهاي مخابراتي، دادههاي كلان در اين كشورها توليد ميشود و چين ميتواند از آنها براي بهبود مدلهاي هوش مصنوعي و تحليلهاي اقتصادي خود استفاده كند. چين به دنبال اين است كه در تنظيم قوانين حكمراني اينترنت و استانداردهاي فناوري در جهان نقش رهبري داشته باشد و صرفا تابع استانداردهاي امريكايي يا اروپايي نباشد. در بحث همكاري با ديگر كشورها به عنوان مثال در موضوعات مربوط به GNAF، راهكارهاي ديجيتال چيني ميتوانند به كشورهاي ديگر در ديجيتالي كردن آدرسها، مديريت پايگاههاي داده ملي و سيستمهاي پستي هوشمند كمك كنند. اگرچه بسياري از كشورها از اين پروژه براي بهبود زيرساختهاي خود استقبال ميكنند اما برخي تحليلگران غربي نسبت به «ديپلماسي بدهي» و اينكه كشورهاي ضعيفتر با گرفتن وام براي اين پروژهها زير بار بدهي به چين بروند و مسائل امنيتي و احتمال جاسوسي يا كنترل دادهها توسط تجهيزات چيني هشدار ميدهند. اواخر تيرماه امسال نشست توسعه جاده ابريشم ديجيتال «كنفرانس جهاني اينترنت» ۲۰۲۶ در شانشي چين برگزار شد و ۵۲ كشور و ۷ سازمان بينالمللي در آن شركت داشتند. امسال سومين سال متوالي بود كه نشست توسعه جاده ابريشم ديجيتال توسط مجمع جهاني اينترنت برگزار شد. شعار اين نشست «جاده ابريشم هوشمند، سفر ديجيتالمحور و همافزايي براي ايجاد جامعهاي با سرنوشت مشترك در فضاي مجازي» بود و موضوعاتي نظير همكاري و توسعه «تجارت الكترونيك جاده ابريشم»، نوآوري مشاركتي در زمينه هوش مصنوعي، حفظ و صيانت از ميراث فرهنگي در دوران ديجيتال و سلامت هوشمند مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفت. پروژه راه ابريشم ديجيتال يا تجارت الكترونيك جاده ابريشم، يك ابتكار استراتژيك با هدف افزايش ارتباطات تجاري، تسهيل تجارت الكترونيك فرامرزي و ترويج تجارت ديجيتال است. اين طرح بر ايجاد مركز كاربردي فناوري ديجيتال «تجارت الكترونيك جاده ابريشم»، فناوريهاي پيشرفته مانند محاسبات ابري، بلاك چين، دادههاي بزرگ و اينترنت اشيا تأكيد دارد. در حال حاضر چين و ايران هردو از ظرفيتهاي بالقوهاي برخوردارند. چين به عنوان عضو بنيانگذار سازمان همكاري شانگهاي، تجربيات گستردهاي در حوزه توليد و زيرساختهاي محاسباتي دارد و ايران نيز ظرفيتهاي دانشگاهي، توانمنديهاي صنعتي و ارتباطات گسترده در مسيرهاي تجاري منطقهاي را در اختيار دارد. اين ظرفيتها ميتواند با مشاركت ساير اعضاي علاقهمند سازمان همكاري شانگهاي به فرصتهاي مشترك اقتصادي و فناورانه تبديل شود. در همين راستا، احسان چيتساز ـ معاون سياستگذاري و برنامهريزي وزارت ارتباطات - اخيرا در اجلاس «مجمع اقتصاد ديجيتال سازمان همكاري شانگهاي ۲۰۲۶» با اشاره به سهم ۷.۱۴ درصدي اقتصاد ديجيتال از توليد ناخالص داخلي ايران بر اساس آخرين برآوردهاي ملي، هدف ايران را دو برابر كردن اين سهم عنوان كرد و افزود: پشت اين هدف، گروههاي مختلف جامعه از جمله كشاورزان، صاحبان صنايع و فارغالتحصيلاني قرار دارند كه با ايجاد كسبوكارهاي جديد، در مسير رشد اقتصادي كشور نقشآفريني ميكنند. وي در اين اجلاس پيشنهاد ايجاد «مراكز داده مشترك سازمان همكاري شانگهاي» را مطرح كرد؛ پيشنهادي كه بر اساس آن يك شبكه داوطلبانه از مراكز داده توزيع شده تحت حاكميت ملي كشورها ايجاد ميشود؛ به نحوي كه مراكز داده بزرگتر مسووليت پردازشهاي محاسباتي سنگين را برعهده داشته باشند و گروههاي كوچكتر در نزديكي كارخانهها، خدمات مورد نياز برنامههايي را كه به پاسخدهي سريع نياز دارند، ارايه دهند. چيتساز تابآوري زيرساختهاي حياتي را از الزامات توسعه اقتصاد ديجيتال دانست و گفت: همكاريها از نقطهاي آغاز ميشود كه زيرساختهاي ديجيتال با نيازهاي صنعت پيوند ميخورند از اين رو تقويت همكاري براي حفاظت از خدمات حياتي و ايجاد ظرفيتهاي پايدار براي رشد اقتصادي امري ضروري است. امروزه پلتفرمهاي پرداخت ديجيتال كه تراكنشها را تسهيل ميكنند، موجب شده كشورهاي مختلف، چين را شريكي براي توسعه تجارت الكترونيك انتخاب كنند. چين داراي يك اكوسيستم متنوع تجارت الكترونيك است كه از خردهفروشي آنلاين مبتني بر پلتفرم تا خريد گروهي و خردهفروشي فوري را شامل ميشود. اين كشور با بهرهگيري از پلتفرم تجارت الكترونيك جاده ابريشم، درحال گسترش كانال واردات محصولات باكيفيت و تقويت تحول ديجيتال در اقتصادهاي شركتكننده در ابتكار جاده ابريشم است.در اين راستا، چين برنامههاي آموزشي كاربردي و متنوعي را به دولتها و شركتهايي ارايه ميدهد كه به دنبال كسب دانش عملياتي و مدلهاي تجاري موثر در پيشبرد اقتصاد ديجيتال هستند. چيتساز همچنيني اخيرا در يك برنامه تلويزيوني درباره اجلاس شانگهاي توضيحاتي ارايه كرد و گفت: در اين اجلاس مواضع ما اعلام شده و آنچه كه به جمعبندي رسيديم، تاكيد بر حفاظت از زيرساختهاي حياتي، حاكميت داده و شفافيت الگوريتمي بوده است.البته يك توافق الزامآور هم بايد بتواند در مورد تبادل داده و مسائل حكمراني داده به جمعبندي برسد كه هنوز سازمان همكاري شانگهاي به چنين جمعبندي نرسيده است.اميدواريم كه اين پيشنهاد بتواند در نشستهاي آتي به نتيجه برسد. «راه ابريشم ديجيتال» كه در سال ۲۰۱۵ اعلام شد، به بخش مهمي از راهبرد كلي ابتكار پهنه و راه پكن تبديل شده كه بر اساس آن چين به كشورهاي دريافتكننده كمك، حمايت سياسي، اقتصادي و فناورانه ارايه ميكند و مهمترين آنها بهبود شبكههاي مخابراتي، ارايه قابليتهاي هوش مصنوعي، محاسبات ابري، تجارت الكترونيك و سيستمهاي پرداخت سيار و ساير كمكهاي مرتبط با حوزههاي فناوري پيشرفته است. سوالي كه مطرح ميشود اين است كه چين چگونه و با استفاده از چه ابزارهايي تلاش كرده كشورهاي خاورميانه را وارد پروژه راه ابريشم ديجيتال كند؟ فرضيههاي متعددي در اين خصوص ارايه ميشود از جمله اينكه چين از طريق بهبود شبكههاي مخابراتي كشورها از قبيل ارايه فناوري ۵G، ايجاد شهرهاي هوشمند، گسترش تجارت الكترونيك و سرمايهگذاري در حوزه مراكز داده، برخي از كشورهاي خاورميانه از جمله عربستان و امارات را در راه ابريشم ديجيتال وارد كرده است. البته چين تلاش كرده از طريق سازوكارهايي نظير ايجاد شهرهاي هوشمند، ايجاد اپليكيشنهاي تجاري و خدماتي، تجارت الكترونيك و امور مالي الكترونيك و سرمايهگذاري در بخش دادهها و زيرساختهاي مخابراتي و تلفن همراه كشورهايي نظير عربستان، امارات، عمان و كويت، آنها را در مسير راه ابريشم ديجيتال با خود همراه كند.
سهم ايران از اين پروژه چقدر است؟
نقش ايران در «راه ابريشم ديجيتال» (Digital Silk Road) را ميتوان بيشتر در چارچوب يك «فرصت راهبردي» ديد تا پروژههاي اجرايي كاملا نهايي و عملياتي شده. به دليل شرايط خاص ژئوپليتيك و تحريمها اين نقش تا حد زيادي با چالشهاي ساختاري گره خورده اما جايگاه ايران در اين پروژه از چند جهت قابل ارزيابي است. ۱ـ حوزههاي اصلي همكاري: ايران در تلاش است تا از طريق همكاري با چين در اين ابتكار، شكافهاي تكنولوژيك خود را پر كند. ۲ـ توسعه زيرساختهاي مخابراتي و سختافزاري: چين يكي از تأمينكنندگان اصلي تجهيزات مخابراتي نظير تجهيزات شبكه و مراكز داده در ايران است. همكاري با شركتهايي مانند هوآوي در توسعه شبكه اينترنت و زيرساختهاي ارتباطي، بخشي از اين همكاري است. ۳ـ هوش مصنوعي و حكمراني ديجيتال: ايران به دنبال استفاده از تجربيات چين در زمينه هوش مصنوعي براي مديريت شهري، سيستمهاي نظارتي و پلتفرمهاي خدمات دولتي است و اين همانجايي است كه شايد تخصصهاي مرتبط با پروژههايي مثل GNAF در آينده با الگوهاي چيني همپوشاني پيدا كند. ۴ـ بلاكچين و فينتك: همكاري در زمينه فناوريهاي بلاك چين و ارزهاي ديجيتال براي تسهيل مبادلات مالي، يكي از زمينههاي مورد علاقه طرفين است. ۵ـ بهرهگيري از پيمانهاي منطقهاي: ايران از طريق عضويت در سازمان همكاري شانگهاي (SCO) و گروه بريكس (BRICS) به دنبال بسترسازي براي اين همكاري است.
