آیا نیویورک گره تهران و واشنگتن را باز می‌کند؟
پس از چند هفته توقف کامل تماس‌های سیاسی میان تهران و واشنگتن، بار دیگر نشانه‌هایی از احیای کانال‌های گفت‌وگو در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک دیده می‌شود. هرچند هیچ‌یک از دو طرف از آغاز مذاکرات رسمی سخن نگفته‌اند، اما تایید نسبی تماس‌های غیرمستقیم و نقش‌آفرینی میانجی‌های منطقه‌ای نشان می‌دهد دیپلماسی، پس از ماه‌ها جنگ و رویارویی، دوباره به یکی از گزینه‌های روی میز تبدیل شده است.
پس از چند هفته توقف کامل تماس‌های سیاسی میان تهران و واشنگتن، بار دیگر نشانه‌هایی از احیای کانال‌های گفت‌وگو در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک دیده می‌شود. هرچند هیچ‌یک از دو طرف از آغاز مذاکرات رسمی سخن نگفته‌اند، اما تایید نسبی تماس‌های غیرمستقیم و نقش‌آفرینی میانجی‌های منطقه‌ای نشان می‌دهد دیپلماسی، پس از ماه‌ها جنگ و رویارویی، دوباره به یکی از گزینه‌های روی میز تبدیل شده است.
از توقف مذاکرات تا باز شدن دوباره کانال‌ها
پیش از آغاز جنگ، ایران و امریکا چندین دور مذاکره با میانجیگری عمان برگزار کرده بودند؛ گفت‌وگوهایی که عباس عراقچی از طرف ایران و استیو ویتکاف، فرستاده ویژه امریکا هدایت می‌کردند. محور اصلی آن مذاکرات، پرونده هسته‌ای و رفع تحریم‌ها بود، اما با آغاز درگیری نظامی و حملات به مراکز هسته‌ای ایران، روند دیپلماسی عملا متوقف شد. اکنون، در حاشیه هفتاد و نهمین مجمع عمومی سازمان ملل، همان دو چهره بار دیگر در نیویورک حضور دارند. این همزمانی، همراه با گمانه‌زنی‌های گسترده درباره تماس‌های غیرمستقیم، توجه رسانه‌ها و محافل دیپلماتیک را به خود جلب کرده است.
نیویورک؛ پایتخت دیپلماسی چندجانبه
مجمع عمومی سازمان ملل تنها محلی برای سخنرانی سران کشورها نیست، بلکه هر سال ده‌ها دیدار دوجانبه و چندجانبه در حاشیه آن برگزار می‌شود. بسیاری از مذاکرات مهم بین‌المللی، از توافق‌های منطقه‌ای گرفته تا گفت‌وگوهای امنیتی، دقیقا در همین فضای غیررسمی شکل گرفته‌اند.
امسال نیز نیویورک به صحنه رایزنی‌های فشرده درباره بحران ایران و امریکا تبدیل شده است. گزارش‌ها از تلاش کشورهای عربی حوزه خلیج فارس برای ایجاد زمینه گفت‌وگو میان دو طرف حکایت دارد؛ تلاشی که هدف آن کاهش تنش و جلوگیری از گسترش جنگ به کل منطقه عنوان شده است.
نقش قطر؛ میانجی تازه در مسیر گفت‌وگو
آنچه این دور از تماس‌ها را متفاوت می‌کند، نقش پررنگ قطر است. مقام‌های ایرانی اعلام کرده‌اند که دوحه پیگیر ایجاد کانال ارتباطی میان تهران و واشنگتن بوده و پیام‌ها از طریق میانجی قطری منتقل شده است. این در حالی است که در دورهای پیشین، عمان اصلی‌ترین واسطه مذاکرات محسوب می‌شد. این تغییر میانجی به معنای تغییر موضع ایران نیست، بلکه نشان می‌دهد کشورهای منطقه نیز بیش از گذشته نگران تداوم جنگ و پیامدهای اقتصادی آن هستند. از نگاه بسیاری از تحلیلگران، امنیت خلیج فارس و ثبات تجارت انرژی بدون کاهش تنش میان ایران و امریکا دشوار خواهد بود. ، اسماعیل بقايی در گفت‌وگو با ایرنا درباره خبر مذاکره ایران و امریکا در نیویورک افزود: این تعامل با هدف ابلاغ شروط ایران، از جمله خاتمه جنگ در همه حبهه‌ها، توقف اقدامات تجاوزکارانه امریکا، محاصره دریایی و جنگ اقتصادی، آزادی دارایی‌های ایران و... صورت گرفت. سخنگوی وزارت امور خارجه ایران همچنین در گفت وگویی با خبرنگاران ایرانی در نیویورک درباره دیدارها و نشست‌های امروز وزیر امور خارجه و شرکت در هشتادو یکمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل گفت: امروز رسما اجلاس سالانه مجمع عمومی سازمان ملل متحد با سخنرانی دبیرکل شروع شد و بعد از آن هم، تعداد قابل توجهی از کشورها، مواضع و نظرات کشورهای متبوعشان را بیان کردند. بقايی تصریح کرد: در حاشیه مجمع عمومی، دکتر عراقچی دیدارهای دوجانبه ای با تعدادی از کشورها انجام دادند و هم از این فرصت برای مرور روابط دو جانبه با این کشورها و هم مشورت و رایزنی در مورد تحولات منطقه و بین المللی استفاده شد. سخنگوی وزارت امور خارجه افزود: اساسا یکی از کارویژه های نشست های مجمع عمومی سازمان ملل متحد همین است که کشورها می توانند در رابطه با موضوعات دوجانبه و هماهنگی هایی که لازم است در رابطه با تحولات بین المللی و منطقه ای انجام دهند با همدیگر گفتگو و مشورت می کنند.
واکنش وزارت امور خارجه ایران
به ادعاها و اتهامات ريیس جمهوری امریکا
بقايی با بیان اینکه طبیعتا حواشی ای هم وجود داشت، در واکنش به سخنان دونالد ترامپ، ريیس جمهوری امریکا گفت: یکی از این حواشی، سخنرانی ريیس جمهوری امریکا بود. حواشی به این دلیل که سخنانی که ريیس جمهوری امریکا در رابطه با جمهوری اسلامی ایران مطرح کرد، ادعاها و اتهامات تکراری بود و اینجا هم واقعا برداشتی که دیپلمات ها و هیات های نمایندگی خیلی از کشورها داشتند، همین بود که این سخنان ناشی از اقتدار نیست، ناشی از استیصال است.
سخنگوی وزارت امور خارجه تصریح کرد: اینکه شما مجمع عمومی سازمان ملل متحد، بزرگ‌ترین مجمع بین المللی را تبدیل به صحنه ای برای بیان حرف هایی کنید که همه آن مطلقا غیرقانونی است، خلاف حقوق بین الملل و عرف دیپلماتیک است، اینها نشانه اقتدار نیست.
بقايی گفت: اینکه کشوری را تهدید بکنید به حمله نظامی، اینها همه اعترافی است به ماهیت هیات حاکمه فعلی امریکا و اعترافی است به ارتکاب جنایات بین المللی. هیات نمایندگی جمهوری اسلامی ایران در سطح وزیر امور خارجه در این نشست شرکت داشت.هیات جلسه را ترک کرد و طبق روال مرسوم یکی از دیپلمات نمایندگی (ایران نزد سازمان ملل) که مباحث را پیگیری می کنند، در جلسه حضور داشت.
صندلی ایران
در مجمع عمومی سازمان ملل، سنگر ماست
سخنگوی وزارت امور خارجه افزود: بحث هایی مطرح شده که چرا هیات نمایندگی ایران، کامل جلسه را ترک نکرده است. برای دیپلمات ها صندلی ایران، قداست دارد.
بقایی ادامه داد: صندلی ایران در جایی مثل مجمع عمومی سازمان ملل متحد، سنگر ماست و قطعا اگر قرار باشد ما بخاطر تندگویی و تندخویی و بدگویی دیگران بخواهیم این سنگر را ترک کنیم، حتما به وظیفه مان عمل نکرده ایم.
سخنگوی وزارت امور خارجه گفت: من به همکار محترمم که مباحث مجمع عمومی را پوشش می دهد و امروز هم واقعا با صبر و متانت نشست ها را پیگیری کردند، از ایشان تقدیر می کنم و از دوستانی که خصوصا در فضای رسانه، غیرمنصفانه در این مورد قضاوت کردند، خواهش می کنم در نظر داشته باشند که همکاران ما باید در هر شرایطی وظیفه شان را انجام دهند. بقايی تاکید کرد: ما حتما باید در چنین فضایی، تحولات را رصد کنیم و رویکردها و واکنش‌های کشورهای مختلف را در نظر داشته باشیم و به هر حال این بخشی از وظیفه دیپلمات هاست که در چنین نشست هایی حضور مقتدرانه جمهوری اسلامی ایران را حفظ کنند و هر جا که لازم است، واکنش لازم را اتخاذ کنند.
واکنش به فضاسازی رسانه غربی
درباره درخواست تدابیر حفاظتی ویژه
سخنگوی وزارت امور خارجه ایران همچنین گفت: نکته دیگری که امروز مطرح شد، خبری بود که یکی از رسانه‌های غربی منتشر کرد، مبنی بر اینکه جمهوری اسلامی ایران در خواست تدابیر حفاظتی ویژه برای هیات وزیر امور خارجه کرده است.
وی تصریح کرد: این هم از آن خبرسازی های عجیب و غریب بود به خاطر اینکه، امریکا به عنوان دولت مقر سازمان ملل متحد وظایف روشنی طبق عهدنامه مقر دارد و کاری که در رابطه با حفاظت همه هیات های نمایندگی انجام می‌دهد، بخشی از وظایفش است و هر سال هم انجام می داده است. بقایی گفت: در رابطه با ایران هم، نه هیچ درخواست خاصی بوده، صرفا به روال هر سال، ما اسامی و سطح هیات را به نمایندگی امریکا اعلام کردیم و آنها هم طبق وظیفه ای که برعهده دارند، تدابیر لازم را اتخاذ کردند، بنابراین هیچ، اتفاق خاصی در این رابطه نیفتاده است. در واقع، همان کاری را که هر سال انجام می دادند را به عنوان وظیفه دولت امریکا در چارچوب عهدنامه مقر است، رسانه‌ای کردند، گویا اتفاق خاصی افتاده است.
هیات ایران دیدگاه‌ها و شروط خود را
خیلی صریح از طریق میانجی قطری اعلام کرد
سخنگوی وزارت امور خارجه ایران همچنین گفت: بحث دیگری که مطرح شد و خیلی در رسانه های پیچید، موضوع هیات دیدار نمایندگی ایران با طرف امریکایی بود. این هم خیلی روشن است. تعاملی که صورت گرفت، از طریق میانجی قطری بود و در واقع، هیات نمایندگی ایران، دیدگاه‌ها و شروط خودش را در واقع، به صورت خیلی صریح و روشن از طریق میانجی ها به طرف امریکایی منعکس کرد. بقايی افزود: این هم باز مطلب جدیدی نبوده، قبلا هم در همین هفته اخیر، مواضع و دیدگاه‌ها‌ی جمهوری اسلامی ایران در رابطه با مباحث مرتبط با تنگه هرمز، امنیت منطقه، شروط ایران برای دیپلماسی بیان شده بود و امروز از فرصت حضور هیات نمایندگی کشورمان در نیویورک استفاده شد برای اینکه خیلی روشن این موارد به طرف امریکایی منعکس شود. براساس این گزارش ترامپ نیز شب گذشته در آغاز دیدار با رهبران کشورهای خلیج‌فارس در سازمان ملل در سخنانی خطاب به خبرنگاران گفت : «فقط می‌خواهم این را اعلام کنم که استیو (ویتکاف) و جارد (کوشنر) امروز دیدار بسیار ثمربخشی با میانجی‌های ایران داشتند؛ صرفا میانجی ها. باید دید چه پیش می آید.»
وی در ادامه مدعی شد: «آنها مدتی است در حال میانجیگری هستند، اما فکر می‌کنم برای دستیابی به توافق، شتاب و تحرک زیادی وجود دارد. این چیزی است که از همه می‌شنویم.»
عراقچی و ویتکاف؛ دو مذاکره‌کننده آشنا
حضور همزمان عباس عراقچی و استیو ویتکاف در نیویورک، یادآور مذاکرات پیش از جنگ است. این دو پیش‌تر چندین بار در چارچوب گفت‌وگوهای غیرمستقیم درباره پرونده هسته‌ای با یکدیگر مذاکره کرده بودند و حتی برخی نشست‌ها با حضور مستقیم آنان برگزار شد.
اکنون نیز گزارش‌هایی از برقراری تماس میان دو طرف منتشر شده و هرچند جزيیات آن علنی نشده، اما مقام‌های امریکایی و شخص دونالد ترامپ اصل وجود گفت‌وگوها را تایید کرده‌اند. ترامپ در نیویورک اعلام کرده است که «ایران در حال گفت‌وگو با ماست» و ابراز امیدواری کرده که در نهایت توافقی حاصل شود.
استیو ویتکاف، نماینده ویژه ریاست جمهوری امریکا با انتشار پیامی در ایکس اظهار داشت که طرف امریکایی روز سه‌شنبه در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل متحد مذاکرات طولانی با هیات ایرانی داشته است. او نوشت: «امروز، در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل متحد، ما از طریق میانجی‌هایی که در طول روز میان دو طرف در رفت‌وآمد بودند، گفت‌وگوهای مفصلی با هیات ایرانی انجام دادیم.» ویتکاف افزود که نمایندگان با «موفقیت» دور مذاکرات را به پایان رساندند و ابراز امیدواری کرد که این مذاکرات «سازنده و ثمربخش» باشد و تاکید کرد که میانجی‌ها به کار خود ادامه خواهند داد.
دیپلماسی در سایه محاصره اقتصادی
با وجود باز شدن نسبی کانال‌های ارتباطی، فضای کلی روابط دو کشور همچنان امنیتی است. امریکا سیاست فشار حداکثری و محاصره اقتصادی را ادامه داده و همزمان بر محدود کردن مسیرهای تجاری و مالی ایران تاکید دارد. در مقابل، ایران نیز با اقدامات متقابل در خلیج فارس و محدودیت‌های اعمال‌شده در تنگه هرمز، تلاش کرده هزینه‌های این فشار را برای طرف مقابل افزایش دهد.
این وضعیت باعث شده هر دو طرف در موقعیتی قرار بگیرند که منتظر عقب‌نشینی طرف مقابل هستند؛ نه واشنگتن حاضر به کنار گذاشتن کامل فشار اقتصادی است و نه تهران از حقوق و مواضع راهبردی خود عقب‌نشینی را می‌پذیرد.
پرونده هسته‌ای؛ از متن به حاشیه
شاید مهم‌ترین تفاوت امروز با مذاکرات ماه‌های گذشته این باشد که پرونده هسته‌ای دیگر تنها موضوع اختلاف نیست. پیش از جنگ، محور اصلی گفت‌وگوها غنی‌سازی، تحریم‌ها و نظارت‌های هسته‌ای بود؛ اما اکنون پایان جنگ، امنیت منطقه، محاصره اقتصادی و آینده تنگه هرمز نیز به همان اندازه اهمیت پیدا کرده‌اند. به بیان دیگر، دیپلماسی هسته‌ای عملا زیر سایه یک بحران امنیتی بزرگ‌تر قرار گرفته و بدون تعیین تکلیف وضعیت جنگ، رسیدن به توافق جامع بسیار دشوار به نظر می‌رسد.
بن‌بستی که جنگ به جا گذاشت
واقعیت این است که جنگ، معادلات سیاسی را پیچیده‌تر کرده است. امریکا با وجود فشار نظامی و اقتصادی، به هدف اعلامی خود یعنی تغییر رفتار کامل ایران دست نیافته و ایران نیز با وجود مقاومت و حفظ انسجام داخلی، همچنان تحت شدیدترین فشارهای تحریمی و اقتصادی قرار دارد.
در چنین شرایطی، بازگشت به میز مذاکره بیش از آنکه نشانه توافق قریب‌الوقوع باشد، نشانه پذیرش این واقعیت از سوی دو طرف است که ادامه بحران هزینه‌های سنگینی برای همه بازیگران دارد. با این حال، مسیر پیش رو همچنان مبهم است؛ نه چارچوب مذاکرات روشن شده، نه دستورکار مشخصی اعلام شده و نه تضمینی وجود دارد که تماس‌های نیویورک به گفت‌وگوهای رسمی و پایدار تبدیل شوند.
آنچه امروز دیده می‌شود، باز شدن یک پنجره دیپلماتیک است؛ پنجره‌ای که می‌تواند آغازگر کاهش تنش باشد، اما تا زمانی که مساله جنگ، محاصره اقتصادی و اختلافات بنیادین حل نشود، فاصله زیادی با یک توافق جدی و پایدار خواهد داشت.
