خلأ قانوني در غربالگري سلامت روان كاركنان
سلامت روان كاركنان، يكي از حلقه‌هاي كمتر ديده‌شده در نظام سلامت شغلي كشور است؛ موضوعي كه اگرچه مي‌تواند مستقيماً بر كيفيت زندگي فرد، روابط اجتماعي، ميزان بهره‌وري و حتي سلامت جسمي او اثر بگذارد، اما همچنان جايگاه مشخص و الزام‌آوري در قوانين مرتبط با سلامت نيروي كار ندارد.
سلامت روان كاركنان، يكي از حلقه‌هاي كمتر ديده‌شده در نظام سلامت شغلي كشور است؛ موضوعي كه اگرچه مي‌تواند مستقيماً بر كيفيت زندگي فرد، روابط اجتماعي، ميزان بهره‌وري و حتي سلامت جسمي او اثر بگذارد، اما همچنان جايگاه مشخص و الزام‌آوري در قوانين مرتبط با سلامت نيروي كار ندارد. در شرايطي كه فشارهاي اقتصادي، ناامني شغلي، افزايش حجم كار و تغييرات اجتماعي مي‌تواند زمينه‌ساز بروز يا تشديد اضطراب، افسردگي، اختلالات خواب و فرسودگي رواني در ميان كاركنان شود، غربالگري و شناسايي به‌موقع اين مشكلات اهميت بيشتري پيدا كرده است. با اين حال، يك مانع مهم بر سر راه اجراي فراگير چنين برنامه‌هايي، نگراني كاركنان از پيامدهاي آشكار شدن مشكلات رواني در محيط كار است؛ نگراني از برچسب خوردن، قضاوت همكاران، كاهش فرصت‌هاي شغلي يا حتي از دست دادن شغل. به همين دليل، كارشناسان تأكيد دارند غربالگري سلامت روان زماني مي‌تواند موثر باشد كه بر پايه محرمانگي، خوداظهاري و با هدف حمايت و درمان انجام شود، نه شناسايي و حذف نيروي كار. اظهارات اخير مديركل دفتر سلامت رواني، اجتماعي و اعتياد وزارت بهداشت درباره نبود جايگاه صريح سلامت روان در ماده ۹۲ قانون كار، بار ديگر اين پرسش را مطرح كرده است كه چرا سلامت روان كاركنان همچنان در حاشيه نظام سلامت شغلي قرار دارد و براي رفع اين خلأ قانوني چه بايد كرد؟
قانوني كه سلامت روان را
ناديده گرفته است
مديركل دفتر سلامت رواني، اجتماعي و اعتياد وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي با اشاره به خلأ قانوني غربالگري سلامت روان كاركنان دولت گفت: ماده ۹۲ قانون كار فقط به معاينه‌هاي جسمي اشاره دارد و سلامت روان در آن ديده نشده است؛ در حالي كه سلامت روان بايد هم‌پايه يا حتي بالاتر از سلامت جسم مورد توجه قرار گيرد. محمد رضا شالبافان درباره طرح خودارزيابي سلامت روان كاركنان دولت، افزود: سلامت روان همه‌جا نيازمند توجه است و بايد هم‌پايه يا حتي بالاتر از سلامت جسم به آن پرداخته شود چون پايه سلامت جسمي نيز مي‌تواند باشد اما موضوع مهم اين است كه پايش سلامت روان نيازمند همكاري خود افراد است.
او با اشاره به تفاوت ابزارهاي سنجش سلامت روان با ساير حوزه‌ها، اظهار كرد: در فشار خون، مشكلات چشمي يا شنوايي، ابزارهايي داريم كه فرد تست مي‌دهد و نتيجه مشخص مي‌شود؛ اما درباره سلامت روان، ابزار اصلي ما اطلاعاتي است كه خود فرد به ما مي‌دهد. ممكن است روش‌هايي مانند نقشه‌برداري از مغز مطرح شود اما واقعيت اين است كه اين روش‌ها جنبه علمي قوي ندارند. اول و آخر، ما نيازمند اين هستيم كه خود فرد يا نزديكانش وضعيت او را گزارش دهند تا يك متخصص بتواند تصميم بگيرد كه آيا فرد دچار مشكل سلامت روان هست يا نه. شالبافان در پاسخ به اين پرسش كه آيا كارمندي كه دچار اضطراب يا افسردگي است، جرأت طرح آن را دارد يا نه، اظهار كرد: اين موضوع كاملاً به رويكرد كارفرمايان برمي‌گردد. فرد بايد مطمئن شود كه هدف غربالگري، كمك به اوست، نه برچسب يا آسيب زدن. در وزارت بهداشت، پس از بحران‌هاي اخير، يك غربالگري گسترده براي كادر سلامت انجام داديم كه هدف آن اين بود كه با چند سوال ساده و بي‌نام، خود كادر سلامت متوجه شوند آيا در حدي مشكل دارند كه نياز به مراجعه تخصصي داشته باشند يا نه.
در صورت تمايل با ۱۹۰ تماس بگيريد
او افزود: بسياري از افراد نمي‌دانند كه اضطراب يا بي‌خوابي‌شان غيرطبيعي است. وقتي وارد يك غربالگري علمي مي‌شوند، به آنها هشدار داده مي‌شود كه بايد حتماً مراجعه تخصصي داشته باشند. ممكن است فرد مايل باشد خودش انتخاب كند كه كجا برود؛ ما اين روزها پيشنهاد مي‌كنيم كه افراد مايل مي‌توانند با خط ۱۹۰ تماس بگيرند كه از ميانه جنگ تاكنون، از هشت صبح تا ۱۲ شب فعال است.
انگ و قضاوت در محيط‌هاي كاري را كاهش دهيد
مديركل دفتر سلامت رواني وزارت بهداشت با تاكيد بر لزوم كاهش انگ و قضاوت در محيط‌هاي كاري، بيان كرد: به همه كارفرمايان توصيه مي‌كنيم فضايي در محيط كار ايجاد كنند كه افراد بدون ترس از برچسب يا قضاوت، مشكلات خود را ابراز و حمايت دريافت كنند. اين حمايت مي‌تواند در قالب خوداظهاري بي‌نام يا ايجاد فضايي براي مراجعه باشد. بسياري از همكاران ما در كادر سلامت مايل بودند كه خدمات روانشناختي را در همان محيط كار دريافت كنند و اين امكان براي آنها فراهم شد. او در پاسخ به نگراني درباره احتمال از دست دادن شغل پس از اعلام مشكل رواني، گفت: بايد ابتدا، اطمينان ايجاد شود كه هدف، كمك به فرد است. تقريبا اكثريت قريب‌به‌اتفاق مشكلات روانپزشكي با يك درمان ساده، چه دارويي و چه غيردارويي، فرد را به محيط كار برمي‌گرداند و هيچ منعي براي انجام وظايف ايجاد نمي‌كند. اتفاقاً اين رويكرد باعث مي‌شود نيرويي كه دچار مشكل شده، مشكلش حل شود و به بهره‌وري محيط كار نيز افزوده شود.
درمان مشكلات روان گران نيست
شالبافان با اشاره به هزينه‌هاي خدمات سلامت روان، اظهار داشت: درمان مشكلات سلامت روان اصلاً گران‌قيمت نيست. اگر كسي درمان‌هاي گران‌قيمت پيشنهاد مي‌كند، مردم بايد بدانند گزينه‌هاي جايگزين زيادي وجود دارد. افراد مي‌توانند با ۱۹۰ تماس بگيرند و به‌صورت رايگان با روانشناساني كه حداقل فوق‌ليسانس روانشناسي دارند صحبت كنند. روانپزشكان و اساتيد دانشگاه نيز ناظر بر عملكرد همكاران ما هستند و پاسخگوي سوالات آنها هستند.
ارايه خدمات روانشناختي رايگان در پنج هزار مركز
او افزود: جدا از اين، فرد مي‌تواند به نزديك‌ترين مركز خدمات جامعه سلامت محل زندگي خود مراجعه كند. در كشور ما حدود پنج هزار مركز وجود دارد كه روانشناس مستقر در آنها به‌صورت رايگان خدمات اوليه مانند مديريت استرس، آموزش فرزندپروري، مهارت‌هاي زندگي و تاب‌آوري ارايه مي‌دهد. اگر فرد نياز به خدمات تخصصي‌تر داشته باشد، به مركز «سراج» ارجاع مي‌شود. مركز سراج مختص سلامت رواني و اجتماعي است و در كشور ۱۴۸ مركز داريم كه تقريباً همه استان‌ها آن را دارند.
نيازمند قانون جامع خدمات سلامت روان كاركنان هستيم
شالبافان با تاكيد بر لزوم اصلاح قوانين گفت: قانون كار ماده ۹۲ فقط به معاينات جسمي اشاره دارد و سلامت روان در آن ديده نشده است. ما نيازمند يك قانون جامع خدمات سلامت روان هستيم كه در ذيل آن، سلامت روان كاركنان نيز ديده شود. اميدواريم با كمك وزارت كار، وزارت بهداشت، مجلس و ساير بخش‌هاي تصميم‌گير، اين خلأها شناسايي و با رويكرد علمي و عملي برطرف شود. حتي اگر بدون قانون هم كارفرمايان به اين موضوع توجه كنند، از نظر اقتصادي نيز برايشان به‌صرفه است چون سلامت روان كاركنان، بهره‌وري محيط كار را افزايش مي‌دهد.
