رمزگشايي از سيگنالهاي سفر به نيويورك
همزماني هشتاد و يكمين اجلاس مجمع عمومي سازمان ملل با تحولات بنيادين در موازنه قدرتهاي بزرگ (به ويژه سفر رييسجمهور چين به امريكا) فرصتي كم نظير براي بازتعريف راهبردهاي ديپلماتيك ايران فراهم آورده است.
همزماني هشتاد و يكمين اجلاس مجمع عمومي سازمان ملل با تحولات بنيادين در موازنه قدرتهاي بزرگ (به ويژه سفر رييسجمهور چين به امريكا) فرصتي كم نظير براي بازتعريف راهبردهاي ديپلماتيك ايران فراهم آورده است. در شرايطي كه ريزش نرخهاي آتي نفت و پيامهاي بازار حاكي از تمايل نداشتن بازيگران جهاني به گسترش يك درگيري تمام عيار در منطقه است، سفر مسعود پزشكيان به نيويورك را بايد يك نقطه عطف پاراگماتيستي و عملگرايانه ارزيابي كرد. سفري كه در صورت هوشمندي دستگاه ديپلماسي ميتواند پروژه ايرانهراسي، ائتلافسازيهاي نظامي و توهمات تندروهاي داخلي و خارجي را بياثر كند. بررسي رفتار بازارهاي انرژي در آستانه اجلاس مجمع عمومي سازمان ملل نشان ميدهد كه بازار نفت بيش از آنكه در التهاب تشديد تنشهاي ژئوپليتيك بسوزد، به سمت احتياط و كاهش ريسك حركت كرده است. افت قيمت نفت برنت درياي شمال به كانال ۱۰۰ دلار (با ريزش حدود ۳.۶ درصدي) و كاهش قيمت نفت خام وست تگزاس اينترمديت (WTI) به حدود ۹۵ دلار و ۷۶ سنت (افت ۴.۵ درصدي) در قراردادهاي آتي يك ماهه، يك پيام روشن دارد: محاسبات معاملهگران بينالمللي بر اين فرض استوار است كه دستكم در كوتاهمدت، درگيري گسترده و مهارناپذيري در خاورميانه رخ نخواهد داد. بازگشت جريان نفت عربستان از مسير درياي سرخ و تاكيد انصارالله يمن بر حفظ خطوط كشتيراني امن (نه انسداد تنگه بابالمندب) نشان ميدهد كه خطوط قرمز تجاري همچنان رعايت ميشوند. علاوه بر اين، در رد ادعاهايي كه از كاهش اهميت ژئوپليتيك تنگه هرمز ظرف سالهاي آتي سخن ميگويند، مقامات ارشد كشورهاي حوزه خليجفارس (از جمله قطر) به درستي تاكيد ميكنند كه موقعيت استراتژيك اين آبراه حياتي پايدار و جايگزينناپذير است. واقعيتي كه همه بازيگران را وادار به اجتناب از تنشهاي بنيانافكن ميكند. همانطور كه اشاره شد يكي از ابعاد كليدي مجمع عمومي امسال، همزماني آن با سفر رسمي رييسجمهور چين به ايالات متحده و رايزنيهاي سطح بالا ميان پكن و واشنگتن است. هرچند پكن و بروكسل با يكجانبهگرايي و رفتارهاي شخص دونالد ترامپ اصطكاك جدي دارند، اما در يك اصل با واشنگتن همراستا هستند: هيچ يك از قدرتهاي بينالمللي تمايلي ندارند كه ايران پيروز يك رويارويي نظامي در منطقه معرفي شود يا موازنه قدرت به زيان ثبات زنجيرههاي تامين جهاني برهم بخورد؛ از اين رو، اراده پكن براي ايفاي نقش ميانجيگرانه ميان تهران و واشنگتن را بايد جدي گرفت. از سوي ديگر، تقليل دادن تصميمات كاخ سفيد به تمايلات فردي ترامپ خطايي تحليلي است. در امريكا، يك اليگارشي قدرتمند و ساختارهاي امنيتي-اقتصادي پشت پرده، ريلگذاري كلان را هدايت ميكنند. اين ساختارها گرچه از ابزار فشار حداكثري بهره ميگيرند، اما همواره منافع انباشت سرمايه و بازارها را بر ماجراجوييهاي پيشبينيناپذير مقدم ميدانند.
در اين اتمسفر پيچيده، حضور مسعود پزشكيان در نيويورك يك اقدام مثبت و به موقع است. رييسجمهور برخلاف برخي جريانهاي تندرو كه همواره بر طبل گسست ديپلماتيك ميكوبند و حتي دستاوردهاي نشستهاي شانگهاي و بريكس را در تريبونهاي داخلي تخريب ميكنند، با صراحتي واقعبينانه اعلام كرد: «ايران جنگطلب نيست، خواهان صلح جهاني است و اگر واشنگتن به تعهدات و تفاهمنامههاي خود بازگردد، تهران نيز مسير بازگشت را در پيش خواهد گرفت.» ديدارها و رايزنيهاي منطقهاي رييسجمهور، از جمله تعاملات با سران امارات متحده عربي و كشورهاي منطقه، نشان ميدهد كه فضاي تنشزدايي و همگرايي همسايگي زنده است. نيويورك بهترين فرصت است تا اين منطق عقلاني بر هياهوي جنگطلبان غلبه كند. در اين ميان بحران انرژي، هوش مصنوعي و دگرگوني معادلات ژئوپليتيك توجه اغلب كشورهاي جهان را به خود جلب كرده است. موضوع انرژي امروز وارد فاز نويني شده است. با جهش صنعت هوش مصنوعي و ورود غولهاي فناوري به محاسبات ژئواستراتژيك، عطش تصرف منابع زيرزميني نادر و منابع كلان انرژي به شدت افزايش يافته است. اما اين روند بدون چالش نمانده؛ در خود ايالات متحده، اعتراضات گستردهاي عليه گسترش مراكز داده هوش مصنوعي شكل گرفته است، چراكه اين پايگاهها مقادير عظيمي از منابع آب شيرين (جهت خنكسازي) و برق شبكه سراسری را ميبلعند و هزينههاي زيستمحيطي و معيشتي سنگيني را بر جوامع تحميل كردهاند. همچنين ناكارآمديها و خطاهاي مرگبار الگوريتمهاي هوش مصنوعي در ميدانهاي نبرد اخير ثابت كرد كه اتكاي صرف به اين ابزارها خطرآفرين است. تا جايي كه پنتاگون و ارتش چين اكنون در حال مذاكره براي تدوين پروتكلهاي مديريت بحران هستند تا از صدور فرامين خودكار و اشتباه هوش مصنوعي در روياروييهاي نظامي پيشگيري كنند. در دنيايي كه فناوريهاي نوين حتي مناسبات امنيتي ابرقدرتها را دستخوش بازنگري كرده، تقليل سياست خارجي به الگوهاي دهههاي گذشته نشانه بيخبري از تحولات جهان است. جهان امروز در حالگذاري چندجانبه، پيچيده و متكثر است.
در اين برهه حساس، بزرگترين آفت منافع ملي ما، جريانها و افرادي هستند كه بيوقفه بر شكافهاي دوقطبي ميدمند و راه هرگونه تنفس ديپلماتيك را مسدود ميكنند. اگر ترامپ دچار توهم سلطه يكجانبه است، متاسفانه برخي افراطيون داخلي نيز در توهم بستن مسيرهاي مصالحه و انزواي ارادي به سر ميبرند. با وجود چنين رويكردهايي، كشور عملا نياز به دشمن خارجي ندارد! سفر پزشكيان به نيويورك اگر با شجاعت در گفتوگو و ارايه بستههاي ملموس ديپلماتيك همراه باشد، ميتواند هم آتش جنگ را خاموش كند و هم اين توهمات پرهزينه را به حاشيه براند.
